Mục này chỉ nhằm giải đáp các thắc mắc về sức khỏe có tính cách tổng quát. Với các vấn đề cụ thể, chi tiết của từng bệnh nhân, xin liên lạc với bác sĩ để được thăm khám trực tiếp. Nhiều thông tin thiết thực và bổ ích khác về sức khỏe cũng được phát trên đài Radio Chuyện Sáng Chủ Nhật ở vùng Orange County, California, vào mỗi sáng Chủ Nhật từ 6 đến 9 giờ, trong chương trình “Câu Chuyện Sức Khỏe Sáng Chủ Nhật.” Nhiều thông tin sức khỏe bổ ích khác cũng có thể tìm thấy trên các website www.nguyentranhoang.com và www.radiochuyensangchunhat.com. Quý vị có thể liên lạc bác sĩ qua email: [email protected] hoặc điện thoại (714) 531-7930.
Bác Sĩ Nguyễn Trần Hoàng
Một buổi chiều, trong tiệm phở nhỏ tại Westminster, anh Ba ngồi ăn một mình. Anh làm nghề giao hàng cho một công ty điện tử ở Orange County. Công việc của anh không quá nặng, nhưng anh phải lái xe nhiều giờ mỗi ngày. Vài tháng trước, anh trải qua một cuộc phẫu thuật lưng vì thoát vị đĩa đệm. Ca mổ thành công. Cơn đau giảm rõ rệt so với trước. Bác sĩ cho anh một số thuốc giảm đau sau phẫu thuật và anh đã dùng trong thời gian hồi phục.
Ban đầu mọi chuyện diễn ra bình thường. Anh làm theo hướng dẫn của bác sĩ, uống thuốc đúng liều, tập vật lý trị liệu đều đặn. Sau một thời gian, cơn đau gần như biến mất. Anh trở lại công việc, trở lại sinh hoạt thường ngày. Nhìn bên ngoài, cuộc sống của anh gần như trở lại như trước.
Nhưng có một điều nhỏ mà anh bắt đầu nhận ra. Anh bắt đầu nghĩ đến thuốc thường xuyên hơn.
Không phải lúc nào cũng rõ ràng. Không phải là một cảm giác mạnh. Chỉ là thỉnh thoảng trong ngày, anh nhớ đến thuốc và cảm thấy yên tâm khi biết rằng mình vẫn còn vài viên trong ngăn kéo ở nhà.
Đây là giai đoạn mà nhiều người không nhận ra điều gì đang thay đổi.
Dependence và addiction không giống nhau
Trong kỳ trước, chúng ta đã nói về tolerance và dependence. Dependence là tình trạng cơ thể đã thích nghi với sự hiện diện của thuốc. Khi thuốc bị ngưng đột ngột, cơ thể có thể xuất hiện các triệu chứng khó chịu. Đây là một phản ứng sinh lý.
Dependence có thể xảy ra với nhiều loại thuốc, không chỉ riêng nhóm thuốc giảm đau mạnh. Ví dụ, một số thuốc điều trị trầm cảm hoặc thuốc ngủ cũng có thể gây ra sự thích nghi sinh học khi sử dụng lâu dài.
Addiction là một điều khác.
Addiction không chỉ là phản ứng sinh học của cơ thể. Addiction liên quan đến hành vi và khả năng kiểm soát. Khi addiction hình thành, người bệnh bắt đầu gặp khó khăn trong việc kiểm soát việc sử dụng thuốc, ngay cả khi họ nhận ra rằng việc sử dụng đó có thể gây hại.
Nói một cách đơn giản:
Dependence là sự thay đổi sinh lý của cơ thể.
Addiction là khi hành vi sử dụng thuốc bắt đầu vượt ra ngoài sự kiểm soát của ý chí.
Hai tình trạng này có thể xảy ra cùng lúc, nhưng không phải lúc nào cũng giống nhau.
Theo National Institute on Drug Abuse, addiction là một bệnh mạn tính của não, đặc trưng bởi việc tìm kiếm và sử dụng chất dù biết rằng việc đó gây hại.
Sự thay đổi bắt đầu rất nhẹ
Trong trường hợp của anh Ba, những thay đổi ban đầu rất khó nhận ra. Anh vẫn đi làm mỗi ngày. Anh vẫn lái xe giao hàng, vẫn ăn tối với gia đình, vẫn nói chuyện với bạn bè. Không có ai xung quanh nghĩ rằng anh đang gặp vấn đề.
Nhưng trong suy nghĩ của anh, thuốc bắt đầu chiếm một vị trí mới.
Một buổi sáng, trước khi đi làm, anh mở ngăn kéo để kiểm tra xem mình còn bao nhiêu viên thuốc. Không phải vì anh cần uống ngay lúc đó. Chỉ vì anh muốn chắc rằng thuốc vẫn còn.
Một lần khác, khi sắp hết thuốc, anh cảm thấy hơi lo lắng. Cảm giác đó không mạnh, nhưng đủ để anh chú ý. Anh bắt đầu nghĩ đến việc xin thêm thuốc trong lần tái khám tiếp theo.
Những suy nghĩ này không có gì quá bất thường nếu nhìn riêng lẻ. Nhưng khi chúng bắt đầu xuất hiện thường xuyên hơn, chúng cho thấy rằng thuốc đang dần trở thành một phần quan trọng hơn trong cuộc sống của người bệnh.
Não bắt đầu ưu tiên thuốc
Các nghiên cứu về thần kinh học cho thấy rằng khi addiction hình thành, hệ thống tưởng thưởng của não bắt đầu thay đổi cách đánh giá các ưu tiên.
Những hoạt động từng mang lại cảm giác hài lòng, như ăn uống, gặp gỡ bạn bè, hoặc hoàn thành công việc, vẫn có giá trị. Nhưng não bắt đầu gán giá trị cao hơn cho việc sử dụng thuốc.
Sự thay đổi này không xảy ra trong một ngày. Nó phát triển dần dần, qua nhiều lần sử dụng. Các mạch thần kinh liên quan đến phần thưởng và động lực bắt đầu phản ứng mạnh hơn với những tín hiệu liên quan đến thuốc.
Điều này giải thích vì sao một số người bắt đầu nghĩ đến thuốc nhiều hơn, ngay cả khi họ vẫn đang sống và làm việc bình thường.
Theo National Institutes of Health, những thay đổi trong các mạch thần kinh của não có thể làm cho việc chống lại ham muốn sử dụng thuốc trở nên khó khăn hơn theo thời gian.
Một dấu hiệu quan trọng
Một trong những dấu hiệu sớm của addiction là khi người bệnh bắt đầu dành nhiều thời gian hơn để nghĩ về thuốc, tìm cách có thuốc, hoặc lo lắng về việc hết thuốc.
Ban đầu, điều này có thể chỉ là những suy nghĩ thoáng qua. Nhưng khi chúng trở nên thường xuyên hơn, chúng có thể ảnh hưởng đến cách người bệnh đưa ra quyết định.
Trong trường hợp của anh Ba, anh vẫn chưa sử dụng thuốc vượt quá liều được kê. Anh vẫn tuân theo hướng dẫn của bác sĩ. Nhưng anh nhận ra rằng mình bắt đầu mong chờ cảm giác dễ chịu mà thuốc mang lại vào cuối ngày.
Đây là một thay đổi tinh tế, nhưng quan trọng.
Cuộc sống bên ngoài vẫn bình thường
Một trong những lý do khiến addiction khó nhận ra là vì nhiều người vẫn duy trì được cuộc sống bên ngoài khá bình thường trong giai đoạn đầu.
Họ vẫn làm việc. Họ vẫn chăm sóc gia đình. Họ vẫn tham gia các sinh hoạt xã hội.
Không có dấu hiệu rõ ràng nào cho thấy điều gì đang xảy ra bên trong.
Chính vì vậy, addiction thường phát triển âm thầm. Khi các dấu hiệu trở nên rõ ràng hơn, quá trình thay đổi trong não đã diễn ra trong một thời gian khá lâu.
Một buổi tối trong gia đình
Một buổi tối, khi ăn cơm với vợ và hai con, anh Ba nói rằng tuần sau anh sẽ đi tái khám. Anh nói với vợ rằng anh có thể xin thêm thuốc để phòng khi lưng đau trở lại.
Vợ anh không nghĩ nhiều về điều đó. Đối với gia đình, anh vừa trải qua phẫu thuật lưng. Việc cần thuốc giảm đau thêm một thời gian là điều dễ hiểu.
Nhưng đối với anh, việc có thuốc trong nhà mang lại một cảm giác an tâm mà anh bắt đầu khó bỏ. Anh không nghĩ mình đang nghiện. Anh chỉ nghĩ rằng thuốc giúp anh cảm thấy tốt hơn.
Và đó thường là cách mà quá trình này bắt đầu.
Một điểm quan trọng cần nhớ
Addiction không phải là một sự thay đổi đột ngột. Nó là một quá trình. Quá trình đó có thể kéo dài nhiều tháng hoặc nhiều năm.
Trong giai đoạn đầu, người bệnh thường không nhận ra sự thay đổi. Họ vẫn tin rằng mình hoàn toàn kiểm soát được việc sử dụng thuốc.
Trong nhiều trường hợp, họ thực sự vẫn kiểm soát được. Nhưng những thay đổi trong não đang dần làm cho việc kiểm soát đó trở nên khó khăn hơn.
Hiểu được sự khác biệt giữa dependence và addiction giúp chúng ta nhận ra vấn đề sớm hơn và có thể can thiệp trước khi tình trạng trở nên nghiêm trọng hơn.
Trong kỳ tới, chúng ta sẽ tìm hiểu về một chất đang đóng vai trò lớn trong cuộc khủng hoảng opioid tại Hoa Kỳ: fentanyl. Chúng ta sẽ xem vì sao chất này nguy hiểm hơn nhiều loại thuốc khác và vì sao chỉ một lượng rất nhỏ cũng có thể gây hậu quả nghiêm trọng.
(còn tiếp)
