Trần Doãn Nho/Người Việt
KENNEDALE, Texas (NV) – Đạo văn, chữ Hán là 盜文, trong đó, đạo (盜) có nghĩa là “ăn cắp;” tiếng Anh, “plagiarism,” xuất phát từ chữ La Tinh “plagiarius,” có nghĩa là “kẻ bắt cóc.”
Tuy nhiên, cho đến giữa thế kỷ 17 ở Âu Châu, mặc dầu thỉnh thoảng cũng có chuyện tác giả này trách móc tác giả kia ăn cắp ý tưởng của mình, nhưng không ai xem sao chép văn người khác là một cái tội, về phương diện đạo đức cũng như luật pháp.
Vào thời đó, hầu hết tác phẩm đều nặc danh, cho nên, sao chép là cách duy nhất để phổ biến chúng đến công chúng. Đến đầu thế kỷ 18, luật bản quyền được công bố ở Anh. Có điều, luật này chỉ nhằm bảo vệ quyền in ấn của các nhà xuất bản, chứ không phải bảo vệ quyền sáng tác của tác giả.
Phải đến năm 1886, khi 10 quốc gia Âu Châu họp nhau ở thành phố Berne, Thụy Sĩ, và cho ra đời “Hiệp Định Berne Bảo Vệ Tác Phẩm Văn Chương và Nghệ Thuật” (Berne Convention for the Protection of Literary and Artistic Work), qua đó, tác phẩm của các nghệ sĩ và tác giả phải được tôn trọng như một tài sản – tài sản trí tuệ – thì vai trò của tác giả đối với tác phẩm của mình mới được xác lập.
Theo thời gian, nhiều đạo luật khác được thông qua tại nhiều nước trên thế giới với những quy định chặt chẽ về quyền của tác giả, khiến cho hành vi sao chép lại tác phẩm của người khác trở thành một vấn đề pháp lý quan trọng. Sao chép không đúng luật là trở thành đạo văn.
Trong thời tiền-Internet, việc đạo văn tương đối khó khăn, tốn nhiều công sức, lại dễ bị phát hiện. Muốn ăn cắp văn, thơ của ai, phải tự mình chép lại bằng tay hay đánh máy từ một tờ báo hay cuốn sách, rồi sau đó, phải qua trung gian của báo chí hay nhà xuất bản mới có thể in thành sách hay báo được.
Ngày nay, với sự phổ biến của Internet, nơi mà hàng triệu triệu tài liệu đủ mọi thể loại được đưa lên mạng lưới và cập nhật thường xuyên, muốn ăn cắp văn của ai – dù một câu, một đoạn hay có thể cả cuốn sách – chỉ cần ba thao tác đơn giản: copy (sao chép), paste (dán) và post (đưa lên). Vì thế, chuyện ăn cắp văn dễ dàng còn hơn lấy đồ trong túi, nên khoảng cách giữa viết văn và đạo văn gần như không đáng kể về mặt kỹ thuật.
Vả lại, trong rừng chữ của mạng lưới toàn cầu, nơi cha chung không ai khóc, nên việc ăn cắp đôi chút câu, chữ từ người này người nọ, không trở thành một vấn nạn về bản quyền cần phải làm to chuyện.
Rốt cuộc, chuyện đạo văn bây giờ chỉ thu gọn trong các trường đại học, nơi các sinh viên phải làm bài tập hay soạn luận án ra trường; hoặc liên quan đến các công trình nghiên cứu của các học giả hay tác phẩm của các nhà văn tên tuổi. Ngoài ra, chuyện đạo văn cũng là một vấn đề lớn đối với những khuôn mặt nổi danh, nhất là các chính trị gia.
Đạo văn, nói một cách tổng quát, là lấy những ý tưởng hay bài viết của tác giả khác đã được công bố hay được xuất bản làm của mình. Được quy cho là đạo văn những hình thức sau:
-Khi viết lại ý tưởng của ai, từng chữ một, mà không ghi tên tác giả liên hệ.
-Khi mượn một số câu trong tác phẩm của ai đó mà không sử dụng dấu ngoặc kép và dẫn nguồn.
-Khi sử dụng câu của ai đó, chỉ thay thứ tự chữ mà vẫn giữ nguyên ý, xem như đó là của mình.
-Khi sử dụng toàn thể hay một phẩn của tác phẩm đã xuất bản trước của mình vào một tác phẩm mới, tức là tự ăn cắp văn của chính mình.
-Khi vô tình sao chép ý của ai đó mà quên không dùng dấu ngoặc kép trích dẫn.
Gọi là đạo văn, thực ra, nó còn có nghĩa tổng quát hơn, áp dụng cho cả những hành vi ăn cắp hình ảnh (visual plagiarism) như tranh, ảnh chụp, tranh quảng cáo và logo hay ăn cắp âm thanh như giai điệu (melody) hay lời ca (lyrics).
Trong lịch sử in ấn và xuất bản sách báo trên toàn thế giới, việc đạo văn không phải là chuyện hiếm, không những đối với các tác phẩm nghiên cứu cũng như văn chương, mà còn đối với diễn văn của các chính trị gia tên tuổi. Trong thời gian mấy chục năm vừa qua, chuyện đạo văn dính dáng đến một số nhân vật nổi tiếng trên thế giới:
-Tổng Thống Joe Biden bị tố cáo đạo văn của Neil Kinnoch, lãnh tụ đảng Lao Động Anh, vào năm 1988, khiến ông phải rút lui khỏi cuộc tranh cử tổng thống nhiệm kỳ 88-92.
-Tổng Thống Nga Vladimir Putin bị tố đạo văn vào Tháng Ba, 2006, vì luận văn tiến sĩ “The Strategic Planning of Regional Resources Under the Formation of Market Relations” của ông có đoạn đã sao chép gần như nguyên văn từ tài liệu “Strategic Planning and Policy,” do hai giáo sư trường đại học University of Pittsburgh (Hoa Kỳ), William R. King and David I. Cleland, soạn từ năm 1978.
-Bộ Trưởng Quốc Phòng Đức Karl Theodor Guttenberg đạo văn trong luận án tiến sĩ của mình, khiến trường đại học University of Bayreuth phải thâu hồi bằng đã cấp cho ông và ông phải từ chức vào năm 2011.
-Năm 2012, Tổng Thống Hungary Pal Schmitt bị tố đạo văn trong luận án tiến sĩ năm 1992, bị trường đại học University in Budapest tước bằng tiến sĩ và ông phải từ chức tổng thống.
-Thượng Nghị Sĩ Rand Paul (Hoa Kỳ) bị tố cáo đạo văn trong những bài diễn văn và sách của mình vào năm 2013.
-Bộ Trưởng Giáo Dục Đức Annette Schavan vị tố cáo đạo văn trong luận án tiến sĩ năm 2013.
-Ứng cử viên tổng thống Ben Carson (2015) bị tố cáo đạo văn trong tác phẩm “America the Beautiful.”
-Ông Barack Obama bị tố cáo đạo văn trong một bài diễn văn đọc tại Wisconsin năm 2008.
-Nhà văn chuyên viết truyện trẻ em Nancy Stouffer kiện Kathleen Rowling, tác giả có sách bán chạy nhất hoàn vũ, đạo văn trong bộ “Harry Potter.”
-Tổ hợp xuất bản Mitchell, kẻ thừa kế hợp pháp của Margaret Mitchell qua tác phẩm “Cuốn Theo Chiều Gió” (Gone with the Wind), kiện nhà xuất bản Houghton Mifflin và tác giả Alice Randall về tội đã đạo văn khi viết cuốn “Gió Đã Cuốn Rồi” (The Wind Done Gone).
-Mục Sư Edward Mullins coi sóc một nhà thờ lớn tại thành phố giàu có Detroit đã bị tố cáo là sao chép tài liệu từ Internet để viết thành bài giảng và đăng trên tờ báo của nhà thờ xem như là bài của mình.
Nhưng có lẽ không có vụ đạo văn nào làm rúng động dư luận và giới hàn lâm Hoa Kỳ bằng vụ hai sử gia Hoa Kỳ: một, Tiến Sĩ Stephen E. Ambrose và hai, nữ Tiến Sĩ Doris Kearns Goodwin. Cả hai đều giảng dạy tại đại học và là những học giả có uy tín, đã xuất bản những tác phẩm sử học thuộc loại tầm cỡ, bán rất chạy, được giải thưởng và rất được trọng vọng.
Trong hai số báo phát hành vào Tháng Giêng, 2002, tạp chí The Weekly Standard công bố tài liệu tố cáo họ đã sao chép tài liệu của những tác giả khác. Hai tác giả đều thừa nhận rằng họ có sai sót trong vấn đề trích dẫn nguồn, nhưng phủ nhận hành vi đạo văn.
Trong một bài viết trên tạp chí Time, bà Goodwin cho rằng: “Mặc dầu tôi đã có những ghi chú nêu tên tác phẩm của bà McTaggart, nhưng tôi đã không cho dấu trích dẫn vào một số câu của bà mà tôi sử dụng nguyên văn… Đối với những người viết sử như chúng tôi, những lỗi lầm như thế thật khó tránh khỏi.”
Nhưng giải thích gì thì giải thích, thật khó mà tẩy sạch vết nhơ do sự tố cáo gây ra. Sử gia Eric Foner, đại học Columbia University, phát biểu: “Chuyện này khiến chúng tôi trông không còn ra thể thống gì nữa cả. Tôi nghĩ rằng cái mà cả hai đã làm là vi phạm nghiêm trọng những tiêu chuẩn của tiến trình nghiên cứu chuyên nghiệp.” Sử gia Joyce Appleby, đại học University of California, Los Angeles, cũng đồng ý như thế và thêm rằng: “Chuyện đó gây ra một hậu quả xấu.”
Về phương diện cá nhân, vụ tai tiếng tác động vào mỗi người một khác. Ông Ambrose, chỉ bị tổn thương danh dự và uy tín cá nhân vì ngoài việc viết sách, ông tập trung vào kinh doanh, ít tham gia các hoạt động công cộng khác. Bà Goodwin chịu đựng những hậu quả nặng nề hơn: đại học University of Delaware rút lại lời mời bà nói chuyện tại lễ tốt nghiệp, đại học University of Wisconsin-Madison bãi bỏ một cuộc nói chuyện khác của bà vào giữa Tháng Ba, 2002, chương trình truyền hình “Newshour With Jim Lehrer” cũng bãi bỏ sự xuất hiện của bà. Bà còn bị Ủy Ban Giám Khảo giải Pulitzer yêu cầu đừng tham dự buổi họp chung quyết giải năm 2002 và vì thế bà đã nộp đơn xin rút tên khỏi danh sách ban giám khảo.
Ở Việt Nam, thỉnh thoảng cũng xuất hiện những vụ tố cáo nhau đạo văn. Gần đây nhất, vào Tháng Ba, 2022, đó là vụ Tiến Sĩ Đỗ Hải Ninh lên mạng xã hội “tố” Tiến Sĩ Vũ Thị Trang đạo văn, theo tin của báo chí trong nước.
Bà Ninh cho biết bà Trang đã “sao chép các đoạn tôi viết đưa vào sách với hơn 40 đoạn, tương đương hơn 11,700 chữ, chiếm khoảng hơn 60% của Phần III trong sách ‘Phê Bình Phân Tâm Học – Phía Của Những Ám Ảnh Nghệ Thuật’ của bà Trang, mặc dầu bà đã thay đổi các tiểu mục” và “có viết thêm một số phần, đảo vị trí các đoạn và một số chỗ diễn đạt lại.”
Theo bà Ninh, phần sao chép này nằm trong đề tài nghiên cứu khoa học cấp bộ mang tên “Tự Truyện Và Tiểu Thuyết Việt Nam Sau 1986 Nhìn Từ Phê Bình Phân Tâm Học” thuộc Viện Khoa Học Xã Hội mà bà Vũ Thị Trang chủ nhiệm đề tài, làm cùng với năm người khác trong đó có bà Đỗ Hải Ninh.
Điều trớ trêu là tác phẩm của Vũ Thị Trang đã được Hội Nhà Văn (Cộng Sản) trao giải thưởng Tác Giả Trẻ năm 2021. Trước sự tố cáo của bà Ninh, ngày 30 Tháng Ba, Ban Chấp Hành Hội Nhà Văn này phải ra thông báo gọi là “tạm thu hồi” giải thưởng đối với tác phẩm của tác giả Vũ Thị Trang. Hiện nay, vụ việc vẫn chưa giải quyết xong, còn nằm “đong đưa” giữa hai cơ quan của nhà nước Cộng Sản là Viện Văn Học và Viện Hàn Lâm Khoa Học Xã Hội Việt Nam.
Internet đã khiến cho đạo văn trở nên phổ biến thì ChatGPT, trí tuệ nhân tạo, vừa mới tung ra vào Tháng Mười Một, 2022, lại càng giúp cho việc đạo văn dễ dàng thêm một bước nữa.
Đúng ra, với ChatGPT, người ta không cần phải sao chép lại, mà nhờ ChatGPT viết luôn bài cho mình. Như vậy, một mặt, đó chưa phải là đạo văn theo định nghĩa đã sử dụng từ lâu nay. Nhưng mặt khác, không thể phủ nhận đó vẫn là đạo văn vì bài làm không phải xuất phát từ mình.
Hiện nay, các nhà chuyên môn đang tìm cách chế ra một dụng cụ gọi là “Máy Dò Trí Tuệ Nhân Tạo” (AI Detector) để chống lại việc ăn cắp văn từ ChatGPT.
Tài liệu tham khảo:
-A short history of Academic Plagiarism: www.quetext.com/blog/short-history-academic-plagiarism
-What ìs Plaguarism: https://smallseotools.com/blog/what-is-plagiarism/
-Stanford Encyclopedia of Philosophy, Intellectual property: https://plato.stanford.edu/entries/intellectual-property/
-Đạo văn, chuyện xưa nay không hiếm: www.nguoiduatin.vn/dao-van-chuyen-xua-nay-khong-hiem-a546821.html
-Tiến sĩ đạo văn vẫn chờ phán quyết nghiêm túc của Viện Hàn lâm?: https://nongnghiep.vn/tien-si-dao-van-van-cho-phan-quyet-nghiem-tuc-cua-vien-han-lam-d336968.html
