Trần Doãn Nho/Người Việt
KENNEDALE, Texas (NV) – “Cicada-ku” là một nhóm chữ tiếng Anh mới xuất hiện trên nhật báo Washington Post ngày 8 Tháng Sáu, 2021, do John Kelly, một nhà bỉnh bút của tờ báo này sáng tạo ra, để chỉ những bài thơ tiếng Anh làm theo thể Haiku viết về con ve. Xin tạm dịch là thơ Haiku-Ve.
Haiku là tiếng Nhật, chữ Hán viết 俳句, âm Hán Việt là Bài Cú. “Bài” là hí kịch, nghĩa là hài (hước), có lẽ vì thế nên “Haiku” có khi đọc thành “hài cú,” nghe cũng thuận tai.
Theo Nguyễn Thị Mai Liên, “Haiku là thể thơ độc đáo của Nhật Bản. Về quá trình hình thành thơ haiku, có giả thiết cho rằng tiền thân của nó là thể đoản ca (tanka). Đoản ca là thể thơ ngắn mỗi bài có 31 âm tiết chia làm 5 dòng: 5-7-5-7-7. Thể thơ này chiếm ưu thế trong Vạn diệp tập – một thi tuyển đồ sộ của văn học Nhật Bản tập hợp những bài thơ được sáng tác khoảng từ thế kỷ IV đến thế kỷ VIII. Về sau, chúng bị ngắt làm hai để tạo ra những câu thơ 5-7-5 và 7-7 âm tiết. Những câu này được kết hợp đan xen với nhau tạo thành chuỗi dài gồm 36, 100, có khi nhiều hơn nữa những mắt xích, gọi là thể liên ca hài hước (haikai no renga). Chúng có thể do một nhóm thi sĩ hoặc một thi sĩ sáng tác với tư cách nhóm, đề tài là thiên nhiên qua bốn mùa. Thể liên ca thịnh hành ở Nhật Bản vào thế kỷ XIV và XV. Sau đó, các nhà thơ sáng tác những bài thơ 5-7-5 âm tiết độc lập, không đứng trong chuỗi. Đến giữa thời Edo (1600- 1868), thi pháp của loại thơ 17 âm này đã được định hình vững chắc và được gọi là haiku.” (1)
Thiền sư Nhật Bản Matsuo Basho, 松尾笆焦, Tùng Vĩ Ba Tiêu (1644-1694), người khai sinh ra Haiku, đã kết hợp sự trào lộng trong đời thường với yếu tố cao nhã của tâm linh đưa vào thơ. Thể thơ độc đáo này về sau được các nhà thơ Nhật khác là Buson và Masaoka Shiki tiếp nối làm cho nó hoàn thiện hơn.
Một bài Haiku có bốn đặc điểm:
-Gồm 17 âm tiết (syllables) được sắp xếp theo cấu trúc 5-7-5, trong đó, câu đầu gồm có 5 âm tiết, câu hai, 7 âm tiết và câu ba, 5 âm tiết.
-Mô tả thiên nhiên (nature) và mùa (seasons) để chỉ sự thay đổi trong năm.
-Để chỉ tên mùa, thay vì dùng trực tiếp các chữ Xuân, Hạ, Thu, Đông, thì nhà thơ sử dụng một chữ hay một câu như là hoán dụ hay ẩn dụ để chỉ mùa gọi là Kigo. Chẳng hạn, dùng hoa sakura (anh đào) để chỉ mùa Xuân; fuji (cây đậu tía) chỉ mùa Hè, tsuki (trăng) chỉ mùa Thu, và samushi (lạnh) để chỉ mùa Đông.
-Kireji: Trong ngôn ngữ Nhật, “kireji” thường xuất hiện ở cuối một trong ba nhóm chữ của câu thơ để tạo ra một khoảng lặng trong nhịp điệu hay ý tưởng của bài thơ. Kireji không có chữ tương đương trong tiếng Anh, tạm dịch là “cutting word” (cắt từ), được hiểu như là dấu chấm câu cảm thán (verbal exclamations), gợi nên cho người đọc hiểu sự liên kết giữa hai hình ảnh hay ý tưởng khác nhau đã được mô tả. Thơ Haiku hiện đại không nhất thiết sử dụng “kireji.”
Nói chung, thơ Haiku, một mặt, cô đọng ngôn ngữ đến tối đa, không chi li, dông dài và mặt khác, chỉ mô tả những gì đang diễn ra ở-đây-và-bây-giờ, không biểu tỏ xúc động cá nhân. Chẳng hạn hai bài thơ tiêu biểu sau đây của Basho (2):
-“Ao cũ
Con ếch nhảy vào
Vang tiếng nước xao”
(Nhật Chiêu dịch)
-“Trên cành khô
Cánh quạ đậu
Chiều thu”
(Nhật Chiêu dịch)
Đơn giản nhưng đủ. Vô tình nhưng hữu tình. Ít nhưng nhiều. Khi đọc, ta tưởng như tác giả đứng ngoài mọi thứ, nhưng thực ra là thể nhập vào mọi thứ.
***
Nhân sự tái xuất hiện của hàng tỷ con ve Brood X (Lứa Ve Số 10) (3) vào mùa Hè năm 2021, nhà bỉnh bút John Kelly kêu gọi độc giả tham dự một cuộc thi thơ về ve (cicada poetry contest). Christine Hagan, một độc giả cư ngụ ở tiểu bang Virginia, thay vì gửi một bài thơ mà bà sáng tác, thì gửi một bài thơ mà bà yêu thích. Đó là một bài Haiku của thiền sư Matsuo Basho, được R.H. Blyth dịch ra tiếng Anh:
“Did it yell
till it became all voice?
Cicada-shell!”
(Tạm dịch: Có phải nó la hét
Cho đến khi tất cả trở thành giọng hát
Chiếc vỏ ve!)
Một bài khác, cũng của Basho, về tiếng ve, do William George Aston dịch:
“The cry of the cicada
Gives us no sign
That presently it will die”
(Tạm dịch: Tiếng ve kêu
Chẳng có dấu hiệu nào
Sẽ chóng tàn đi)
Thích thú với các bài thơ Haiku đơn giản nhưng đầy ý nghĩa của Basho, Kelly liền khuyến khích độc giả viết những bài Haiku để vinh danh con ve, mà ông gọi là “Cicada-ku.” Nhiều độc giả hưởng ứng.
Trong số báo Washington Post ra ngày 8 Tháng Sáu, 2021, với tựa đề “Can You Cicada-Ku? Here Are Haiku – and Other Poems – in Honor of Cicadas,” (4) Kelly cho công bố một loạt thơ “Cicada-ku.”
Dù âm tiết trong tiếng Anh không hoàn toàn giống với âm tiết tiếng Nhật, nhưng các bài Cicada-ku này đã giữ rất đúng số câu và số âm tiết theo cấu trúc 5-7-5; ngoài ra, có tác giả còn sử dụng các dấu cảm thán sau các câu thơ như một hình thức “kireji”: dấu gạch ngang (-), dấu chấm (….), dấu hỏi (?), dấu chấm thân (!), vân vân.
Xin trích đăng lại một số bài để độc giả thưởng thức.
1.
“Noisy cicada –
How short your time in the sun;
How long your silence.” (Donna Royston)
(Tạm dịch: Ve kêu ầm ĩ
sống đời quá ngắn
lặng im quá dài)
2.
“pandemic easing…
cicadas and waxed humans
emerging from holes.” (Clifford Rames)
(Tạm dịch: đại dịch dịu dần…
ve và người
trồi ra khỏi lỗ)
3.
“cicada nymphs
primping for their big night out
curfews are lifted.” (Genevieve Lehr)
(Tạm dịch: Nhộng ve
điểm trang ra dạ tiệc lớn
chẳng còn giới nghiêm)
4.
“Emerge, shed our shells.
Meet! Mate! Pulsate! Sing! Take wing!
Cicadas, or us?” (Katherine Fox)
(Tạm dịch: Trồi lên, lột vỏ
Gặp! Tình! Rộn! Hát! Bay
Ve, hay ta?)
5.
“not at all subtle
the cicada’s mating call
same line always works.” (Sari Grandstaff)
(Tạm dịch: không hề trau chuốt
tiếng ve gọi tình
đều đều mà thấm)
6.
“Here’s one syllable
for each of seventeen years
we lived underground.” (J.D. Smith)
(Tạm dịch: chỉ một âm thôi
mỗi mười bảy năm
nằm trong lòng đất)
7.
“Six hundred siblings
In cicada family
Who would Mom like best?” (Susan Williams)
(Tạm dịch: Sáu trăm anh em
Trong gia đình ve
Me yêu ai nhất?)
8.
“A cicada’s plight
Seventeen years without love
Then frenzy and death.” (Jim Riley)
(Tạm dịch: Nguyện ước ve
Mười bảy năm cô đơn
Hát vang rồi chết). (Trần Doãn Nho) [qd]
Chú thích:
(1) Nguyễn Thị Mai Liên, Đặc Điểm Thơ Haiku Nhật Bản, xem: www.inas.gov.vn/665-dac-diem-tho-haiku-nhat-ban.html
(2) Dẫn theo Nguyễn Thị Mai Liên (như trên)
(3) Xem Người Việt ngày 22 Tháng Sáu, 2021, www.nguoi-viet.com/van-hoc-nghe-thuat/he-doc-tho-ve-ve-sau-ve-lanh-ve-vui/
