Trân Văn/Người Việt
Tuần rồi, thiên hạ bắt đầu bàn luận về “Dự án Trục Cảnh Quan Sông Hồng.” Theo kế hoạch đã được công bố, mục tiêu của dự án này sẽ biến hai bờ sông Hồng thành vành đai sinh thái xanh, vừa phát triển giao thông, vừa phát triển văn hóa-du lịch-kinh tế, đặc biệt là tạo thêm quỹ đất để thiết lập các khu đô thị sinh thái, trung tâm thương mại-dịch vụ cao cấp.
Dự án vừa đề cập đang được triển khai trên mặt bằng mà diện tích dự trù khoảng 11,000 héc ta, tổng vốn đầu tư khoảng 800,000 tỷ đồng. Đáng chú ý nhất là dự án này sẽ khiến khoảng 70,000 gia đình mất nhà, khoảng 250,000 người không chỉ mất nơi cư trú mà còn có thể mất sinh kế, sinh hoạt bị lộn ngược.
Khoan bàn đến “Dự án Trục Cảnh Quan Sông Hồng,” trước mắt, người viết bài này chỉ muốn đem dự án đặt bên cạnh chủ đề vốn đã và đang rất nóng, liên quan đến tương quan giữa an sinh và động lực để duy trì sự ổn định của kinh tế-xã hội Việt Nam: Cơ hội an cư của giới trẻ nói riêng và thường dân nói chung. Khi hệ thống chính trị, hệ thống công quyền vẫn chỉ chuyên chú vào những kế hoạch như “Dự án Trục Cảnh Quan Sông Hồng” thì chẳng khác gì tiếp tục khuyến khích đầu cơ, tiếp tục giữ giá bất động sản ở mức ngất ngưởng, còn quỹ đất, nguồn nhà dành cho giới trẻ, thường dân, giúp họ an cư, lạc nghiệp vẫn như giấc mơ siêu thực.
***
Tháng trước, tại nghị trường, ông Lê Hoàng Anh – một đại biểu Quốc Hội (ĐBQH) – cảnh báo, chuyện giá nhà gấp 30 lần thu nhập trung bình/năm, làm việc cật lực hơn ¼ thế kỷ cũng không thể mua được nhà, không chỉ phi lý mà còn là “vấn đề chính trị, xã hội dài hạn,” vì điều đó khiến “niềm tin của giới trẻ vào công bằng lung lay.”
Chuyện thanh niên nói riêng, thường dân nói chung, nhịn ăn, nhịn mặc trong vài thập niên vẫn không thể chạm đến ngưỡng an cư không mới, không chỉ vừa được các ĐBQH khóa này nêu ra tại nghị trường mà đã từng được ĐBQH nhiều khóa trước đề cập.
Chẳng riêng Quốc Hội, chính phủ các nhiệm kỳ trước cũng thế. Cứ search trên Internet sẽ thấy, ông Phạm Minh Chính từng vài lần tuyên bố, phải đưa giá nhà về mức hợp lý, phải thúc đẩy các đề án hỗ trợ an cư để giới trẻ, người thu nhập thấp có cơ hội chạm tay vào ước mơ có nhà. Ông Tô Lâm, tổng bí thư kiêm chủ tịch nước cũng vài lần khẳng định, đại ý, quản lý đất đai phải lấy lợi ích của người lao động làm trung tâm, phải kéo giá nhà xuống đúng giá trị thực để phục vụ nhân dân…
Tuy nhiên trong thực tế, các kế hoạch hỗ trợ thanh niên, thường dân an cư như xây dựng một triệu đơn vị căn nhà được dán nhãn “nhà ở xã hội” chỉ xuất hiện trên miệng những viên chức hữu trách và tồn tại trên giấy. Đến giờ, hệ thống chính trị, hệ thống công quyền tại Việt Nam vẫn chỉ tận tâm, tận lực với những dự án kiểu “Dự án Trục Cảnh Quan Sông Hồng.”
Lựa chọn ấy không chỉ bất nhân mà còn bất trí. Muốn hình dung hậu quả hãy nhìn Trung Quốc.
***
Giống như Trung Quốc, kinh tế và tăng trưởng của Việt Nam cũng phụ thuộc vào đất đai, chính quyền bán đất để tạo ra nguồn thu cho ngân sách, doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực bất động sản thổi giá để làm giàu, xã hội không dùng vốn để đầu tư vào sản xuất, cho công nghệ mà đổ vào đầu cơ đất. Mô hình phát triển kiểu này trở thành “gông cùm” tài chính đè lên vai giới trẻ.
Giống như Việt Nam, giới trẻ và thường dân Trung Quốc cũng bị gạt sang bên lề con đường phát triển. Dựa vào báo chí, mạng xã hội Trung Quốc cũng như các nghiên cứu về kinh tế-xã hội Trung Quốc có thể thấy, hơn mươi năm qua, giới trẻ Trung Quốc đã có nhiều đợt phản kháng được xếp vào loại “bất tuân dân sự thụ động” – phản kháng bằng cách buông bỏ các chuẩn về giá trị.
Trong giai đoạn từ 2016 đến 2020, giới trẻ Trung Quốc theo nhau chống “văn hóa 996” (buộc làm việc từ 9 giờ sáng đến 9 giờ tối, 6 ngày/tuần) và “tiến hóa ngược” (tuy phải vắt kiệt sức lực, không được nghỉ ngơi thỏa đáng nhưng thu nhập không tăng, không có cơ hội thăng tiến), bằng cách tố cáo chuyện bị doanh nghiệp bóc lột trên mạng xã hội, cùng nhau lên án, tẩy chay sản phẩm, dịch vụ của những doanh nghiệp đó. Kiểu phản kháng ấy không chỉ khiến các doanh nghiệp điêu đứng mà còn làm bất bình trong xã hội dâng cao. Năm 2021, Tòa Tối Cao Trung Quốc phải tuyên bố “996” là bất hợp pháp. Nhiều doanh nghiệp, đặc biệt là các tập đoàn lớn (như Alibaba, Tencent,…) phải điều chỉnh chính sách để tránh các rủi ro pháp lý.
Giữa năm 2021, sau khi Luo Huazhong đăng “Nằm thẳng là công lý” trên Baidu, cho rằng, với những đặc điểm xã hội như Trung Quốc, tốt nhất là nên “nằm thẳng” (chỉ làm việc đủ để duy trì sự sống, không mua nhà, không mua xe, không kết hôn, không sinh con, loại bỏ ham muốn vật chất, hạn chế tối đa mua sắm, chỉ làm việc đủ để duy trì sự sống), rất nhiều thanh niên Trung Quốc tán thành quan niệm này, đồng loạt từ chối “cuộc đua làm chuột” (rat race). “Nằm thẳng” (Tang ping) trở thành phong trào, không chỉ khiến mãi lực suy giảm, mà còn đẩy tỷ lệ kết hôn, sinh sản tụt sâu, khủng hoảng già hóa dân số trở thành trầm trọng hơn. Chính quyền Trung Quốc chỉ có một cách kiềm chế là xếp “nằm thẳng” vào nhóm từ nhạy cảm để chặn trên mạng xã hội.
“Nằm thẳng” chưa lắng xuống thì “buông xuôi” (Bạch lạn – Bai lan) bùng lên. Nếu “nằm thẳng” chỉ là hạn chế tham gia sinh hoạt xã hội thì “buông xuôi” cổ xúy việc để cho bản thân tự thối rữa. Một số tài liệu giải thích, trong Hoa ngữ, Bạch lạn xuất phát từ việc chỉ một đội bóng rổ cố tình thua thảm khi không nhìn thấy cơ hội xoay chuyển tình thế và thanh niên Trung Quốc chọn “buông xuôi” bởi nhận thức rất rõ sự tồi tệ của thực tại, nên chủ động để cuộc đời của chính họ trượt dài, bất kể hậu quả. Giới nghiên cứu xã hội học cả trong lẫn ngoài Trung Quốc xem “buông xuôi” phản ánh sự kiệt quệ tinh thần và trầm cảm trên diện rộng của thế hệ trẻ Trung Quốc sau đại dịch – thế hệ vừa vô hình, vừa vô cảm với tất cả, từ quốc gia đến dân tộc.
“Bất tuân dân sự thụ động” ở Trung Quốc không chỉ chừng đó và sở dĩ phải tóm tắt nguyên nhân, diễn biến, hậu quả của những phong trào trong giới trẻ Trung Quốc vì nếu nắm bắt và đối chiếu, tự nhiên sẽ nhận ra Việt Nam đã tiệm cận ngưỡng phát sinh phản kháng, vấn đề đáng bận tâm là liệu chính quyền Việt Nam có thể làm gì để hạn chế hậu quả. [dt]
(còn tiếp)
