Không biết từ đời thuở nào tôi đã vô cùng ái mộ nền văn minh Hy Lạp. Hy Lạp với những đền đài uy nghi tráng lệ song lại rất giản đơn, thanh nhã. Hy Lạp với những thần linh uy mãnh song lại mỹ miều như những con người ngọc và đầy đam mê rất người. Và rồi dưới ảnh hưởng của Nietzsche, tôi biết ái mộ thêm tinh thần sáng lóa, tinh khôi của thiên tài Hy Lạp, biểu lộ một cách bi tráng, lẫm liệt qua những bi kịch gia vĩ đại, những triết gia độc đáo tiền Socrates, Plato. Cuối cùng, Henry Miller với cuốn du ký tuyệt vời “The Clossus of Maroussi” đã đưa tôi vào những vườn olive, vườn chanh thơm ngát bên bờ biển, gặp gỡ những người Hy Lạp đầy sức sống, nồng nàn tình người.
Với tình yêu Hy Lạp đó tôi đã dịch Alexis Zorba vào năm 1969.
Nguyễn Hữu Hiệu
Kỳ 53
Tôi thảng thốt. “Ðức Phật chính là con người cuối cùng!” Tôi kêu lên. Ðó là ý nghĩa bí ẩn và kinh khủng của ngài. Ðức Phật là tâm hồn “thuần túy” đã trống rỗng hóa mình; trong ngài là hư không, ngài là hư không. “Hãy làm trống rỗng thân các người, trống rỗng tinh thần các người!” Ngài kêu. Bất cứ nơi nào ngài đặt chân tới nước không vọt lên, cỏ không mọc, hài nhi không ra đời nữa.
“Ta phải bao vây ngài, bằng cách huy động những chữ và khả năng chiêu hồn của chúng, tôi nghĩ, bằng cách cầu đảo những âm tiết phù thủy và ném một đạo bùa lên ngài để đẩy ngài ra khỏi lòng ta! Ta phải tung lên ngài cái lưới hình ảnh, chụp bắt ngài và giải thoát ta!”
Việc viết “Ðức Phật” không còn là một trò chơi văn chương. Ðó là một cuộc tử chiến chống lại một sức mạnh hủy hoại vĩ đại ẩn náu trong tôi, một cuộc quyết đấu với hư không vĩ đại đang tiêu hủy lòng tôi, và sự cứu chuộc của tâm hồn tôi tùy thuộc vào kết quả của cuộc quyết đấu tay đôi này.
Tôi cầm tập bản thảo, vui vẻ và cương quyết. Tôi đã tìm thấy mục tiêu, bây giờ tôi biết tôi phải đánh chỗ nào! Ðức Phật là con người cuối cùng. Chúng ta, chúng ta mới ở bước khởi đầu; chúng ta chưa ăn chưa uống cũng chưa yêu thương đủ; chúng ta chưa sống. Ngài đã đến với chúng ta quá sớm, ông già yếu ớt hết hơi này. Chúng ta phải trục xuất ngài càng nhanh chừng nào càng hay chừng ấy!
Tôi tự nhủ như vậy và bắt đầu viết một cách hân hoan. Không, tôi không viết. Ðó không phải là viết: Ðó là một trận chiến thực sự, một cuộc săn đuổi tàn nhẫn, một cuộc công hãm và một đạo bùa để xua con quái vật ra khỏi hang ẩn trú. Quả thực nghệ thuật của một bùa phép kỳ diệu. Những sức mạnh giết người nương náu trong lòng chúng ta, xung lực giết tróc, phá hoại, thù hận, làm nhơ nhuốc độc hại. Rồi, với tiếng sáo mơ màng, nghệ thuật hiện ra và giải thoát chúng ta.
Tôi viết, tôi săn đuổi và chiến đấu suốt ngày. Buổi tối, tôi kiệt lực. Nhưng tôi cảm thấy tiến bộ và đã chế ngự được nhiều tiền đồn của địch quân. Bây giờ tôi nóng ruột chờ Zorba trở về để ăn, ngủ lấy lại sức để tái chiến lúc bình minh.
Trời tối mịt khi Zorba trở về. Mặt hắn rạng rỡ. Hắn cũng đã tìm thấy lời giải đáp cho một điều gì, tôi nghĩ thầm và tôi chờ đợi.
Mấy hôm trước đây, bực mình với hắn, tôi giận dữ nói:
– Vốn hụt đi rồi đấy, Zorba. Cái gì phải làm thì phải làm nhanh lên! Cho dây sắt treo bắt đầu chạy đi; nếu than không thành công, chúng ta bỏ để làm gỗ. Nếu không thì hỏng bét cả đấy.
Zorba gãi đầu:
– Vốn hụt đi ư, ông chủ! Hắn hỏi. Thế thì hỏng quá!
– Chúng ta đã ăn hết tất cả, Zorba! Bác thử xoay xở xem sao. Công việc thí nghiệm dây cáp treo đi đến đâu rồi? Không có gì may mắn hơn à?
Zorba cúi đầu không trả lời. Buổi tối hôm đó hắn cảm thấy xấu hổ. “Cái đường sắt treo trời đánh! Hắn càu nhàu. Ta sẽ thắng mi cho mà coi!” Và chiều nay hắn trở về, khuôn mặt rạng rỡ vì thành công.
– Tôi thấy rồi, ông chủ! Hắn là từ xa. Tôi đã tìm thấy độ dốc chính xác! Nó tuột khỏi tay tôi, cố gắng chạy trốn, nhưng tôi đã bắt được nó, ông chủ!
– Vậy thì khởi sự ngay đi, Zorba! Bác cần những gì nào?
– Sáng sớm mai, tôi phải ra tỉnh mua những vật liệu cần thiết: Dây cáp bằng thép lớn, ròng rọc, mang-trục, đanh, móc… Ðừng lo, tôi sẽ trở về trước khi ông thấy tôi đi!
Hắn nhóm lửa, sửa soạn bữa ăn, và chúng tôi ăn uống ngon lành. Ngày hôm đó cả hai chúng tôi cùng làm việc được.
Sáng hôm sau tôi đi với Zorba tới tận làng. Chúng tôi nói chuyện với nhau về mỏ than, trang nghiêm như những người đầu óc thực tiễn. Khi đi xuống một con dốc, Zorba đá một hòn đá lăn xuống đồi. Hắn dừng lại một lát, kinh ngạc như thể lần đầu tiên trong đời hắn thấy một cảnh tượng lạ lùng như vậy. Hắn quay sang nhìn tôi, và tôi thấy một vẻ sợ hãi thoáng qua mắt hắn.
– Ông có để ý thấy không, ông chủ? Cuối cùng, hắn nói. Trên dốc, những hòn đá trở nên sống động trở lại.
Tôi không nói gì hết nhưng tôi cảm thấy hân hoan vô cùng. Tôi nghĩ: “Ðó là cách những đại tiên tri thấu thị và những đại thi hào nhìn vạn vật – như nhìn thấy lần thứ nhất. Mỗi buổi mai, họ nhìn thấy một thế giới mới trước mắt họ; không phải họ thực sự thấy nó, họ sáng tạo ra nó.”
Vũ trụ đối với Zorba, như đối với những người đầu tiên, là một ảnh tượng nặng trĩu và dầy đặc; tinh tú lướt qua đầu, biển xô ầm vào thái dương hắn. Hắn sống trực tiếp với đất, nước, thú vật và Thượng Ðế, không qua một sự can thiệp méo mó của lý trí.
Mụ Hortense đã được báo trước và mụ đang chờ chúng tôi trên ngưỡng cửa. Mụ thoa son, trát phấn, và lo lắng. Mụ trang điểm như một chợ phiên vui nhộn tối thứ bảy. Con la đứng ở trước cửa; Zorba nhảy lên lưng nó rồi cầm cương.
