Không biết từ đời thuở nào tôi đã vô cùng ái mộ nền văn minh Hy Lạp. Hy Lạp với những đền đài uy nghi tráng lệ song lại rất giản đơn, thanh nhã. Hy Lạp với những thần linh uy mãnh song lại mỹ miều như những con người ngọc và đầy đam mê rất người. Và rồi dưới ảnh hưởng của Nietzsche, tôi biết ái mộ thêm tinh thần sáng lóa, tinh khôi của thiên tài Hy Lạp, biểu lộ một cách bi tráng, lẫm liệt qua những bi kịch gia vĩ đại, những triết gia độc đáo tiền Socrates, Plato. Cuối cùng, Henry Miller với cuốn du ký tuyệt vời “The Clossus of Maroussi” đã đưa tôi vào những vườn olive, vườn chanh thơm ngát bên bờ biển, gặp gỡ những người Hy Lạp đầy sức sống, nồng nàn tình người.
Với tình yêu Hy Lạp đó tôi đã dịch Alexis Zorba vào năm 1969.
Nguyễn Hữu Hiệu
Kỳ 71
Hắn im bặt. Tôi thấy thương hại hắn. Hắn giống như một đứa trẻ, sau khi làm những việc rồ dại, không biết chữa lại cách nào nữa, trái tim thơ ngây run lên như phiến lá.
“Xấu hổ chưa, tôi tự nhủ, sao nỡ để một tâm hồn run lên vì sợ hãi? Còn có bao giờ tìm thấy được ở nơi đâu một Zorba khác nữa? Ðứng lên, cầm lấy miếng bọt biển và xóa tất cả đi!”
– Zorba! Tôi kêu lên. Ðể yên ma quỉ đấy, chúng ta không cần nó! Cái gì đã qua, không nên nhắc tới. Lấy cây santuri xuống đi!
Hắn lại mở vòng tay ra như muốn ôm tôi. Nhưng hắn từ từ khép lại, do dự.
Hắn nhảy một bước tới bên vách. Hắn kiễng chân lên và gỡ cây santuri xuống. Lúc hắn lại gần ánh sáng ngọn đèn dầu, tôi nhìn tóc hắn: Tóc đen như mun.
– Kìa, tóc tai làm sao thế, gã ba que kia? Lấy ở đâu ra vậy.
Zorba phá lên cười.
– Tôi nhuộm đấy, ông chủ. Ðừng hoảng hốt… tôi nhuộm tóc, quân phản bội.
– Tại sao?
– Vì tự ái chứ còn sao nữa! Một hôm tôi đang dạo chơi với Lola, nắm cánh tay nàng. Không phải nắm… đây, như thế này, chỉ cầm mấy đầu ngón tay thôi! Và một thằng lỏi tì láu lỉnh, lớn không bằng hạt mít, làm chúng tôi xấu hổ: “Ê! Lão già, thằng mất dạy đó la lên. Ê, lão già, lão dẫn cháu gái đi đâu đó?”
“Chắc ông cũng thấy, Lola xấu hổ lắm, tôi cũng vậy. Và để nàng khỏi xấu hổ vì tôi, ngay tối hôm đó tôi tới một tiệm hớt tóc nhuộm đen mái tóc luôn”.
Tôi phì cười. Zorba nghiêm trang nhìn tôi:
– Ông thấy điều đó tức cười lắm à? Ðược ông chờ đợi một chút sẽ thấy con người là một con vật kỳ cục đến mức nào! Từ hôm đó, tôi trở thành một con người khác. Ông tưởng tóc tôi đen thật và chính tôi cũng tưởng vậy chứ – người ta rất dễ quên cái gì không thích hợp với mình, ông thấy không – và tôi xin thề với ông, tôi thấy khỏe hơn trước. Lola cũng nhận thấy điều đó. Ông có nhớ trước kia tôi thường bị đau nhức ở lưng? Thế mà bây giờ hết rồi đó! Khỏi hẳn rồi. Dĩ nhiên ông không tin tôi. Mấy cuốn sách nhảm của ông đâu có viết những điều như thế.
Hắn cười chế giễu, nhưng hối hận ngay.
– Xin lỗi ông chủ… Cuốn sách duy nhất mà tôi đọc trong đời tôi là cuốn Sinh Bá Nhà Hàng Hải, và tất cả lợi ích mà tôi rút ra được từ cuốn sách đó…
Hắn gỡ cây santuri, dịu dàng, thong thả lấy ra khỏi bao.
– Ta ra ngoài, hắn nói. Cây santuri không được thoải mái trong bốn bức vách. Nó là một con thú man rợ, nó cần khoảng trống.
Chúng tôi đi ra. Sao lung linh. Giải Ngân Hà vắt ngang trời. Biển sôi sục.
– Khi gặp cơn khốn đốn, chúng ta phải vui chơi cho thỏa chí bình sinh. Sao! Cảnh khốn cùng tưởng ta đầu hàng nó chăng? Lại đây santuri!
– Một điệu Mecedonia quê hương bác, Zorba, tôi nói.
– Một điệu Crete của quê hương ông! Zorba nói. Tôi sẽ hát một ca khúc tôi học được ở Candia. Cuộc đời tôi thay đổi từ khi biết bài ca đó.
Hắn suy nghĩ một lát:
– Không, nó không thay đổi, hắn nói, có điều bây giờ tôi biết rằng tôi có lý.
Hắn đặt những ngón tay to lớn lên cây santuri và vươn cổ ra. Giọng ca man rợ, khàn khàn, đau khổ của hắn cất lên:
Khi bạn đã quyết chí rồi, hãy tiến lên đừng sợ hãi! Nhìn lại đằng sau, ích lợi chi đâu?
Thả lỏng dây cương cho tuổi trẻ bạn, đừng sắp đặt nó, hãy can trường, đừng hối tiếc chi!
Những nỗi lo âu tan biến, những chán chường cỏ rả tầm thường tiêu tan, tâm hồn vươn tới đỉnh cao của nó. Lola, than non, đường sắt treo, “vĩnh cửu”, những ưu tư lớn nhỏ, tất cả trở thành một đám khói xanh tan trong không gian, và chỉ còn lại một con tim thép, tâm hồn con người ca hát.
– Tôi tặng bác tất cả đó, Zorba! Tôi kêu lên khi bài hát kiêu hùng vừa dứt. Tất cả những gì bác làm – cô bán hàng, tóc nhuộm, tiền bác tiêu đi – tất cả là của bác, tất cả. Hát nữa đi!
Hắn lại vươn cái cổ ra:
Can đảm lên! Mạo hiểm đi, muốn ra sao thì ra!
Một thành hai bại xá gì, bạn ơi!
Một số công nhân ngủ cạnh mỏ than nghe mấy tiếng hát. Họ đứng dậy, len lén chạy xuống và ngồi chồm hổm xung quanh chúng tôi. Họ nghe thấy những điệu nhạc ưa chuộng và cảm thấy ngứa ngáy như kiến bò trong chân. Và đột nhiên không thể kềm chế mình lâu hơn nữa, họ lao ra khỏi bóng tối, mình trần trùng trục, đầu bù tóc rối, quần cụt rộng thùng thình. Họ quay vòng tròn xung quanh Zorba và cây santuri và bắt đầu nhảy nhót trên bãi biển đá sỏi.
Xúc động, tôi ngắm họ trong yên lặng.
Tôi tự nhủ: “Ðây chính là nguồn mạch đích thực ta tìm kiếm. Ta không muốn mạch mỏ nào khác”.
