Không biết từ đời thuở nào tôi đã vô cùng ái mộ nền văn minh Hy Lạp. Hy Lạp với những đền đài uy nghi tráng lệ song lại rất giản đơn, thanh nhã. Hy Lạp với những thần linh uy mãnh song lại mỹ miều như những con người ngọc và đầy đam mê rất người. Và rồi dưới ảnh hưởng của Nietzsche, tôi biết ái mộ thêm tinh thần sáng lóa, tinh khôi của thiên tài Hy Lạp, biểu lộ một cách bi tráng, lẫm liệt qua những bi kịch gia vĩ đại, những triết gia độc đáo tiền Socrates, Plato. Cuối cùng, Henry Miller với cuốn du ký tuyệt vời “The Clossus of Maroussi” đã đưa tôi vào những vườn olive, vườn chanh thơm ngát bên bờ biển, gặp gỡ những người Hy Lạp đầy sức sống, nồng nàn tình người.
Với tình yêu Hy Lạp đó tôi đã dịch Alexis Zorba vào năm 1969.
Nguyễn Hữu Hiệu
Kỳ 73
Zorba bỉu môi, không nói gì cả. Hắn chỉ gừ gừ như một con chó trung thành khi bị chủ nhà đánh. Tôi nói tiếp:
– Trên thế giới có những ngọn núi cao vời, bát ngát, đầy tu viện. Và trong những tịnh xá ấy có những tu sĩ áo vàng sống. Họ ngồi kiết già một tháng, sáu tháng, và chỉ quán tưởng tới một điều và điều duy nhất mà thôi. Một điều duy nhất thôi, bác nghe rõ chưa? Không hai, một thôi! Họ không nghĩ về đàn bà hay về than non như chúng ta, hay về sách vở và về than non: Họ tập trung tinh thần trên một và cùng một vật thôi, và họ tạo ra phép lạ. Phép lạ thường xảy ra như vậy. Bác thấy gì khi bác để một cái kính lúp ngoài mặt trời và hội tụ tất cả tia sáng trên một điểm độc nhất Zorba? Ðiểm đó chẳng bao lâu bắt lửa ngay. Tại sao? Bởi vì sức mạnh của mặt trời không bị tản mát, nó được hội tụ tất cả trên một điểm duy nhất đó. Tinh thần con người cũng vậy. Người ta tạo ra phép lạ bằng cách tập trung tinh thần trên một điều duy nhất. Bác hiểu không, Zorba?
Zorba thở một cách nặng nhọc. Lát sau hắn nhúc nhích như muốn bỏ chạy. Nhưng hắn tự kềm chế mình.
– Ông nói tiếp đi, lẩm bẩm bằng một giọng tắc nghẹn.
Nhưng rồi hắn đứng phắt dậy, ngay ngắn.
– Ông im đi! Im đi! Hắn la. Tại sao ông nói với tôi điều đó, ông chủ? Tại sao ông đầu độc tâm hồn tôi? Tôi đang yên lành ở đây, tại sao ông lại làm cho tôi bối rối bất an? Tôi đói. Thượng Ðế hay ma quỉ (trời đánh tôi nếu tôi thấy sự khác biệt giữa Thượng Ðế và ma quỉ) quẳng cho tôi một khúc xương, và tôi gặm. Tôi vừa vẫy đuôi vừa kêu: “Cám ơn! Cám ơn!” Bây giờ…
Hắn giậm chân, quay đi, làm một cử động như muốn trở về lều, nhưng hắn vẫn còn sôi máu. Hắn ngừng lại.
– Hừ! Khúc xương khốn nạn y ném cho tôi, tên thượng đế – ma quỉ đó! Hắn gầm lên. Một mụ ca kỹ già bẩn thỉu hết thời!
Hắn vốc một nắm sỏi và liệng xuống biển.
– Nhưng y là ai, y là ai, tên ném cho chúng ta những khúc xương đó?
Hắn chờ một lát và hắn bực tức khi không thấy câu đáp.
– Ông không nói gì sao, ông chủ? Hắn la lớn. Nếu ông biết, nói cho tôi hay để tôi biết tên y. Ông đừng lo ngại gì hết, tôi sẽ săn sóc y cẩn thận! Nhưng nếu lại ít hy vọng như vậy thì tôi biết đi về ngả nào bây giờ? Hỏng bét cả!
– Tôi đói rồi, tôi nói. Về làm bếp đi là vừa. Ăn cái đã!
– Chúng ta không thể nhịn đói một tối được sao, ông chủ? Tôi có một ông chú tu sĩ, ngày thường ông chỉ dùng muối với nước lã. Chủ Nhật và ngày lễ lớn, ông dùng thêm một chút cám. Vậy mà ông sống tới một trăm hai chục tuổi.
– Ông ấy sống tới một trăm hai chục tuổi, Zorba, bởi vì ông có đức tin. Ông ta đã tìm thấy Thượng Ðế và không còn lo lắng gì nữa. Nhưng chúng ta không có Thượng Ðế nào để nuôi chúng ta, Zorba, bởi vậy bác hãy nhóm lửa đi, chúng ta có mấy con cá trác. Nấu một nồi xúp nóng, đặc, với thật nhiều hành và hồ tiêu vào, như chúng ta vẫn thích. Sau đó sẽ thấy.
– Thấy gì? Zorba tức tối hỏi. Vừa khi no bụng một cái là chúng ta sẽ quên hết tất cả những điều đó.
– Ðó chính là điều tôi muốn! Ðó là giá trị của thực phẩm, Zorba. Thôi, đi đi, nấu một nồi xúp cá thật ngon, nếu không đầu chúng ta nổ tung bây giờ!
Zorba vẫn không nhúc nhích. Hắn đứng yên chăm chú ngó tôi.
– Này, ông chủ, tôi có điều muốn nói với ông. Tôi biết ông định làm gì rồi. Khi ông đang nói với tôi, thình lình tôi thấy rõ những dự định của ông nhanh như chớp.
– Tôi định làm gì, Zorba? Tôi tò mò hỏi.
– Ông muốn xây một tu viện chứ còn gì nữa! Thay vì tu sĩ, ông qui tụ một vài ông cạo giấy như các hạ, tối ngày bôi bác nguệch ngoạc. Rồi, giống như mấy ông thánh người ta thấy trong những bức tranh cổ, từ miệng các ngài vọt ra những băng giấy in chữ. Tôi đoán có đúng không?
Tôi cúi đầu, buồn bã. Những giấc mơ xưa của tuổi trẻ, đôi cánh rộng đã rụng hết lông – những ước vọng ngây thơ, bao dung, cao nhã… Thiết lập một đoàn thể trí thức, khép mình trong đó, một nhóm chừng mươi mười bạn thân – nhạc sĩ, họa sĩ, thi sĩ… suốt ngày làm việc, chỉ gặp nhau ban đêm, ăn uống, ca hát, đọc sách chung với nhau, bàn luận những vấn đề lớn của nhân loại, đánh đổ những giải đáp truyền thống. Tôi đã soạn thảo những nội quy của đoàn thể. Tôi còn tìm thấy luôn cả trụ sở, ở Thánh-John-Liệp-Hộ, tại một ngọn đèo của rặng Hymettus…
– Tôi đoán đúng quá! Zorba thích thú la lên khi thấy tôi vẫn im lặng.
– Ðược rồi, lúc bấy giờ con sẽ xin ngài một đặc ân, thưa đức tu viện trưởng: Trong cái tu viện đó, xin ngài cho con chân gác cửa để con có thể buôn lậu và thỉnh thoảng đem vào một vài của lạ: đàn bà, đàn mandoline, bình rượu raki, lợn sữa quay… để ngài đừng phí hoài cuộc đời trong những câu chuyện tào lao!
