Tô Văn Trường
Việt Nam-một đất nước luôn tự hào có bề dày văn hoá ngàn năm, nhưng lại không có văn hoá từ chức.
Từ chức được định nghĩa trong từ điển do Trung tâm từ điển học xuất bản là “Xin thôi không làm chức vụ hiện đang giữ”.
Ở nhiều nước, nhất là các nước công nghiệp phát triển có văn hóa từ chức. Người ta coi từ chức là chuyện bình thường, nhẹ nhàng. Nhiều khi như là chút bỏ gánh nặng, là để giữ thể diện, để có thể vẫn ngẩng cao đầu giữa bàn dân thiên hạ. Có người từ chức vì muốn chuyển sang làm công việc khác mà mình yêu thích. Có người từ chức để nhường chỗ cho người trẻ có tài, từ chức vì nhận rõ trách nhiệm của mình khi không làm tốt chức vụ đang giữ, từ chức để tránh búa rìu dư luận, từ chức để khỏi bị…cách chức.
Nguyên nhân từ chức đúng là rất đa dạng. Do bất đồng với người cầm quyền, với cấp trên về đường lối, chủ trương của người cầm quyền, về hành vi, về đạo đức, về nhân cách của người cầm quyền, đã hết lòng khuyên can, nhưng người cầm quyền không tiếp thu và sửa chữa. Tự thấy mình không xứng đáng với chức trách đang đảm nhận, hoặc do trước đây tự ngộ nhận về mình, nay tỉnh ngộ, hoặc do trước đây xứng đáng nhưng nay không còn xứng đáng nữa bởi có sai lầm, có tội lỗi, cũng có thể bởi sự hạn chế của tuổi tác, sức khỏe sa sút, yếu kém, cũng có thể bởi một vài nguyên nhân nào khác như gánh nặng của nghĩa vụ gia đình, như một sự lựa chọn mới, khác hẳn trước, về lẽ sống, đạo sống, cách sống…Người cầm quyền có thể mời, khẩn khoản mời, hoặc ra sức cố thuyết phục người từ chức đừng hoặc khoan từ chức, nhưng không thể bác bỏ, thủ tiêu sự từ chức. Quyền quyết định là ở người từ chức.
Nhưng ở Việt Nam thì khác hẳn. Từ chức được coi là chuyện “động trời”, là việc nặng nề, mất thể diện, thế rồi đi đâu cũng chẳng dám ngẩng đầu, quá khổ sở. Tại sao vậy? Tại vì ở Việt Nam chưa có văn hóa từ chức. Kể cũng lạ, một nước luôn tự hào có bề dày văn hóa ngàn năm, rất nhiều di sản văn hóa đuợc thế giới ngưỡng mộ, ấy thế mà không có văn hóa từ chức.
Có mấy nguyên nhân sau đây:
Tâm lý sỹ diện làm cho người Việt rất thích làm quan. Người ta thường ngưỡng mộ làng ấy, xã ấy có nhiều người làm quan chứ nơi ấy làm ăn giỏi giang đến đâu, giầu nghèo thế nào chỉ là hạng thứ. Đấy là tâm lý sỹ diện, muốn oai hơn, oách hơn mọi người. Tâm lý muốn đuợc giầu sang phú quý mà chẳng phải làm gì nhiều, chỉ cần lo học để kiếm mảnh bằng, rồi xoay sở leo lên một vị trí chức sắc nào đó tức là làm quan. Suy cho cùng cả hai chiều tâm lý nêu trên chỉ là một và nó gần với nhau trên cái trục “chức-quyền”.
Các quan chức ngày nay hầu hết là đảng viên, phải phục tùng quyết định của tổ chức Đảng, kể cả làm đơn từ chức cũng không thể tự nguyện, tự ý mà phải có ý kiến của tổ chức Đảng (trường hợp ngược lại, tự ra ứng cử vào một chức vụ dân cử cũng không được phép). Hầu hết quan chức chỉ biết “làm quan”, không có nghề gì khác (dù nhiều người có bằng cấp cao), nếu thôi chức vụ thì không biết kiếm sống như thế nào. Một số người vốn có nghề chuyên môn, nhưng từ khi làm quan chức đã bỏ nghề, nay trở lại nghề cũ thì không làm được nữa hoặc ngại làm vất vả mà thu nhập không thể bằng lương bổng quan chức.
Để thấy rõ điều này, có thể so sánh với quan chức ở các nước phát triển. Ở các nước này quan chức chính trị trước khi giữ chức vụ, nhất là ở cấp cao, đều có học (thực), có nghề như làm luật sư, nhà báo, nhà văn, nghiên cứu khoa học, giảng dạy, kinh doanh…. Nếu từ chức, họ có thể làm tiếp công việc cũ, hoặc tìm nghề mới, nhiều khi có thu nhập còn cao hơn lương khi làm quan chức.
Ở Việt Nam, để đạt đuợc mục đích là làm quan, nhiều người vất vả, xoay sở, làm đủ việc vô bổ, khổ sở, tệ hại thậm chí triệt hạ nhau. Đọc tiểu thuyết “Lều chõng” của nhà văn Ngô Tất Tố thì thấy cái tâm lý, cái máu thích làm quan ở nước ta đã ăn sâu, bén rễ trong người Việt Nam đến mức nào! Tất nhiên, nếu làm quan mà chỉ để sang trọng thôi thì cũng chẳng nhiều người thích. Cái chính yếu, cái quan trọng nhất kích thích người ta là những quyền lợi vật chất (bổng lộc) kèm theo với cái chức vụ đuợc bổ nhiệm.
Từ chức? Xin miễn. Tranh châm biếm của NOP. Nguồn: nguoiviet.de
Việc chạy chức, chạy quyền đã trở thành tệ nạn phổ biến, thành thói quen của nhiều người và đặc biệt nguy hiểm là nó ảnh hưởng tới nếp nghĩ, nếp sống của giới trẻ. Bài toán giáo dục mãi chưa có lời giải cũng một phần do tâm lý chỉ thích làm quan, làm thầy chứ không thích làm dân thường, làm thợ trong rất nhiều thanh niên, học sinh và các bậc phụ huynh.
“Một người làm quan, cả họ đuợc nhờ. “ Vậy nên “từ chức” là cụm từ khó nghe và khó thực hiện lắm thay! Từ chức là mất rất nhiều, có khi mất hết, cả vật chất lẫn tinh thần, ngay cả khi “từ chức” nhẹ nhàng cũng bị bàn dân thiên hạ cho là “thất sủng”. Mặc dù nhiều người cũng chẳng hiểu hết nghĩa của hai từ đặc sệt tiếng Hán ấy! Vậy mà “từ chức” và “thất sủng” cứ như là những lời nguyền độc địa không thể bước qua.
Đương nhiên trong lịch sử cũng như cuộc sống hiện đại ở Việt Nam và thế giới có rất nhiều người muốn làm quan để cống hiến, đóng góp và hy sinh nhiều hơn. Họ cần có quyền lực để thể hiện tốt hơn trách nhiệm và đóng góp nhiều hơn cho đất nước, cho cộng đồng và cho nhân loại. Khi cần họ cũng mạnh dạn từ chức để thể hiện trách nhiệm và lòng tự trọng của mình để khỏi ảnh hưởng xấu đến quyền lợi chung của cộng đồng, họ không có mặc cảm là “thất sủng”, thậm chí có người còn tìm đến cái chết để giữ cho lòng thanh thản sau khi từ chức. Các bậc tiền bối trong lịch sử và cách mạng nước ta là những người như vậy. Tổng thống Roosevelt ngồi trên xe lăn, chống chọi với bệnh tật, cố gắng hơn hai nhiệm kỳ, cho đến lúc nhắm mắt giữa thời khắc nước sôi lửa bỏng nhất chắc không phải để kiếm thêm thật nhiều tiền gửi nhà băng. Tất nhiên, ông cũng có những mong muốn nhất định về vật chất bởi ông cũng là con người.
Một lãnh đạo của Việt Nam từng nói những ham muốn “thu vén cá nhân” ở nhiều quan chức hiện nay gây ra nạn tham nhũng. Người dân có thể hiểu đấy là nguyên nhân sinh ra nhiều cuờng hào, ác bá đời mới như ở Tiên Lãng. Nhưng lại có thể nói chính cơ chế độc quyền, bao cấp, quan liêu trong nền hành chính nước ta bấy lâu nay vừa là nguồn gốc, vừa là chất kích thích và là môi trường vô cùng thuận lợi cho tâm lý hám danh, hám lợi trong cộng đồng chúng ta thêm trầm trọng và tác oai, tác quái gây hại hơn bao giờ hết.
Đọc lịch sử thì thấy thói hám danh, hám lợi ở Trung Hoa xưa cũng rất sâu sắc, trầm trọng và đã ảnh hưởng lớn đến nước ta. Nhưng ngày nay, ở Trung Quốc tình trạng đó đã đỡ đi nhất nhiều bởi họ cuơng quyết hơn, triệt để hơn, hạn chế tối đa các nhóm lợi ích hoành hành. Một cán bộ công an Trung Quốc nói trong một bộ phim hình sự:”Phải làm sao để mọi người công chức Nhà nước không cần, không muốn, không thể và không dám tham ô của công!” Trung Quốc đang củng cố sức mạnh và xây dựng văn hóa từ chức theo cách dễ hiểu như vậy!
Văn hóa nói chung và văn hóa từ chức nói riêng là không phải tự nhiên mà có, hơn nữa đó lại là thứ văn hóa đặc biệt quý giá. Dân tộc ta có một “nền văn hiến đã lâu” như Nguyễn Trãi đã khẳng định trong Bình Ngô đại cáo. Vậy sao bây giờ “văn hóa từ chức” lại chưa có? Từ chức là một nét văn hóa đẹp, đáng kính trọng, thể hiện sự tự trọng và nhân cách của con người. Thiếu vắng hiện tượng từ chức đích đáng, không chỉ đáng tiếc mà là đáng buồn và xấu hổ.
