DU TỬ LÊ
(Tiếp theo kỳ trước)
Chủ đề “tìm về” hay “trở về” một nơi chốn nào đó, trong dòng tân nhạc Việt phong phú tới mức, tôi nghĩ có thể tạm chia thành hai loại. Loại thứ nhất, căn cứ vào ca từ, giới thưởng ngoạn biết được đích danh nơi chốn người nhạc sĩ muốn nói tới. Và, loại thứ hai, trong phần ca từ, nhạc sĩ không chỉ rõ địa danh, hoặc nơi chốn làm thành cơn bão nội tâm, khao khát trở về của họ. Nó có thể là bất cứ một địa danh nào vì tính phiếm-định của nó. Cũng vì thế, loại phiếm-định này dễ vào được, ở lại sâu hơn trong ký ức người nghe.
Ở loại thứ nhất, có thể kể tới những ca khúc nổi tiếng như “Hướng về Hà Nội” của Hoàng Dương: “Hà Nội ơi, hướng về thành phố xa xôi – Ánh đèn giăng mắc muôn nơi – áo màu tung gió chơi vơi…” (1) Hoặc “Giấc mơ hồi hương” của Vũ Thành, cũng nhắc tới Hà Nội:”…Rồi đây dù lạc ngàn nơi – Ta hướng về chốn xa vời – Tìm mộng xưa lãng quên tháng ngày tàn phai – Nghẹn ngào thương nhớ ‘em’ … Hà Nội ơi…” (2) Hay “Nha Trang” của Minh Kỳ: “Nha Trang là miền quê hương cát trắng – Có những đêm nghe vọng lại – Ầm ầm tiếng sóng xa đưa…” (3) Hoặc nữa, cũng Nha Trang, trong “Nha Trang ngày về” của phạm Duy: “Nha Trang ngày về, mình tôi trên bãi khuya – Tôi đi vào thương nhớ, tôi xây lại mộng mơ năm nào – Bờ biển sâu, hai chúng tôi gần nhau…” (4) vân vân…
Ở loại thứ hai, như đã nói, tuy cùng chủ đề “tìm về” hay “trở về”, nhưng nhạc sĩ không minh thị nơi chốn hay địa danh nào trong trong phần ca từ của mình.
Ở loại thứ hai này, chúng ta có thể đơn cử những ca khúc như “Ngày về” của Hoàng Giác, “Ngày trở về” của Phạm Duy. (Ông đã thi ca, lãng mạn hóa ngày trở về của một thương binh): “…Ngày trở về có anh nông phu chống nạng cầy bừa – Vì thương yêu anh nên ngày trở về – Có con trâu xanh hết lòng giúp đỡ…” (5) Và, cũng Phạm Duy trong “Người Về” tha thiết, cảm động hơn: “Me có hay chăng con về – Chiều nay thời gian đứng im để nghe – Nghe gió trong tim tràn trề – Nụ cười nhăn nheo bỗng dưng lệ nhoè…” (6)
Người ta cũng tìm thấy tính phiếm-định trong ca khúc “Đường xưa lối cũ” của Hoàng Thi Thơ: “…Khi tôi về, bồi hồi trong nắng – Tưởng gặp người em hân hoan đứng đón anh về – Nào ngờ người em sang ngang khi xuân chưa tàn – Con đò nào đây đưa em tôi vào xa vắng… ” (7) Cùng rất nhiều ca khúc nổi tiếng khác nữa.
Trong số những ca khúc nằm trong chủ đề thuộc loại thứ hai, (không chỉ danh nơi chốn), có ca khúc nổi tiếng “Trở về” của nhạc sĩ Châu Kỳ. Nó không chỉ là tâm sự hay nỗi lòng của riêng ông. Nó còn tiêu biểu cho mất mát, đổ vỡ, tang tóc của những nạn nhân trong và sau thiên tai, chiến cuộc nữa:
“Về đây nhìn mây nước bơ vơ
Về đây nhìn cây lá xác xơ
Về đây mong tìm bóng chiều mơ
Mong tìm mái tranh chờ
Mong tìm thấy người xưa
“Về đây buồn trông cánh chim bay
Về đây buồn nghe gió heo may
Về đây đâu còn phút sum vầy
Đâu còn thắm niềm say
Lạnh lùng ngắm trời mây
“Nơi xưa, ôi giờ đây nát tan
Đò vắng không người sang
Thôn xóm trông điêu tàn
“Xa xa, nghe tiếng chim kêu đàn
Nghe suối reo bên ngàn
Dường như oán như than!
“Chiều nay buồn trông cánh chim bay
Chiều nay buồn nghe gió heo may
Chiều nay đâu còn phút sum vầy
Đâu còn thắm niềm say
Lạnh lùng ngắm trời mây.” (8)
Ca khúc “Trở về” của nhạc sĩ Châu Kỳ gây nên không biết bao nhiêu những con sóng xúc động trong tâm hồn người nghe, trải qua nhiều thế hệ – – Tới độ đã có nhiều bài viết về nguồn gốc của ca khúc ấy. Những người biết rõ hoàn cảnh “Trở về” ra đời của nhạc sĩ Châu Kỳ sẽ còn mủi lòng hơn nữa! Căn cứ vào một tư liệu của nữ ký giả Thy Nga, trong một lần phỏng vấn tác giả thì: Ngày ông trở về Huế (nơi chốn ông được sinh ra), cũng là ngày mẹ ông bị bão lụt cuốn trôi:
“…Tám mươi tư tuổi, nhạc sĩ Châu Kỳ đã dừng bước giang hồ, nhưng ông vẫn giữ được nét hào hoa của một chàng lãng tử ôm đàn guitare nghêu ngao cùng trăng với gió ngày nào. Ông kể: ‘Tôi sinh ra từ làng quê nghèo của đất thần kinh. Muốn sang phố thị, phải qua một chuyến đò dọc. Cha tôi có bằng tú tài chữ nho, là thầy đồ nhưng cũng là bậc thầy ca cổ Huế. Tôi bỏ Quốc Học Huế nửa chừng, theo gánh hát của người chị ruột để bớt gánh nặng gia đình cho mẹ. Bão lụt năm Thìn, từ Hà Nội tôi quay về Huế, cũng là ngày mẹ tôi bị nước cuốn trôi…’
“Đến đây, đôi mắt của người nghệ sĩ đa cảm chợt long lanh một ngấn lệ khô dưới tròng kính lão. Đôi mắt buồn xa xăm của ông như gác lên ngọn ngọc lan trước cửa rồi bật thành lời nho nhỏ ca khúc đầu tay của mình về kỷ niệm buồn này: ‘Thôn xưa ôi giờ đây nát tan / Đò vắng không người sang / Thôn xóm trông điêu tàn / Xa xa nghe tiếng chim kêu đàn / Nghe suối reo bên ngàn / Dường như oán như than…(Trở về)…” (9)
Du Tử Lê,
(Còn tiếp một kỳ)
_________
Chú thích:
(1) Wikipedia, Bách khoa toàn thư mở.
(2), (3), (4), (5), (6), (7) Nđd.
(8) Nđd. Trọn bài.
(9) Tư liệu của nữ ký giả Thy Nga (RFA). Trích theo một bài viết của Võ Quê, trên Wikipedia – Tiếng Việt.
