K’Sim
Nói đến cây Kơ nia (K’nia) mọi người đều nghĩ ngay đến Tây nguyên, bởi hàng bao đời nay các dân tộc thiểu số ở đây đều lấy hình tượng cây Kơ nia gắn liền với buôn làng của họ.
Cây Kơ nia rất to, cao, rễ chắc và khoẻ, khó có gió to, mưa lớn nào quật ngã. Nếu cây có tuổi từ 10 năm trở lên thì thân đã có đường kính từ 40-60 cm và cao từ 15-20 mét, nhưng sau đó thì phát triển chậm lại. Cây 20 tuổi thì đường kính của thân cũng chỉ 70-80 cm và không cao hơn mấy, song tán cây thì rất rộng có nhiều cành dài tới 10 mét. Điều đặc biệt là cây Kơ nia cứ rụng lá này đã mọc ngay chồi lá khác, ngay cả mùa đông các loài cây khác chỉ còn thân, cành trơ trọi, nhưng Kơ nia vẫn um tùm, xanh tốt.
Cây Kơ nia
Khi bắt đầu có mưa (tháng 5 dương lịch) hoa Kơ nia nở rất nhiều, màu trắng nõn nà như hoa cà phê, sau đó hoa kết trái hình trái xoan dài đến 3-4 cm và sai đến trĩu cành. Trái có thể ăn tươi có các vị hơi chua, ngòn ngọt, beo béo, nhưng khi già đem phơi thật khô thì ăn sống rất ngon, nhân bùi như như hột đậu phông đã rang chín.
Trái Kơ nia. Nguồn: vncreatures.net
Song có một điều rất lạ là, khi mùa đông về trái bắt đầu già và rụng đầy gốc nhưng rất hiếm thấy cây con mọc lên nên Kơ nia không phát triển thành rừng được; thậm trí người ta đã lấy hàng gùi trái về nhà làm nhiều cách để ươm giống cũng chẳng được mấy cây.
Trước năm 1995, hầu hết các buôn làng ở Tây nguyên đều có nhiều cây Kơ nia khá lớn ở đầu làng, vì người Ê đê, M’nông, Bana… quan niệm rằng Kơ nia là cây của các vị thần trú ngụ nên thuở du canh, du cư ngày xưa trước khi lập buôn mới bằng mọi giá cũng tìm chọn nơi có cây Kơ nia cổ thụ làm cổng làng. Nếu tìm không có mảnh đất bằng phẳng có Kơ nia thì người ta cũng phải vào rừng tìm cây đã có thân to như bắp đùi thận trọng bứng đừng để đứt rễ cái và những rễ to, rồi khiêng về trồng và cắt cử người thường xuyên trông coi, tưới tắm. Khi cây đã sống khỏe, người ta làm lễ lập bàn thờ để thờ thần linh.
Rồi cứ mỗi dịp lễ, hội người ta đều đem lễ vật cúng dưới gốc cây mời các vị thần đến ăn để thần linh phù hộ cho cả buôn làng mạnh khoẻ, không đau yếu bệnh tật và đánh đuổi những vị thần ác mon men tới buôn. Mỗi một mảnh rẫy lớn chủ đất cũng thường trồng Kơ nia để thần linh coi đất và phù hộ cho hoa màu trúng mùa.
Cây Kơ nia và người Tây Nguyên. Nguồn: vov.vn
Đặc biệt người thiểu số Tây nguyên không bao giờ giám đốn ngã cây Kơ nia; thậm trí khi cây quá già, quá lớn bị lật gốc hoặc bị sét đánh người ta cũng phải cúng nguyên một con heo mới dám cưa để dọn gọn vào một chỗ cho nắng mưa làm mục cành lá, còn thân thì để bắc cầu qua suối để qua lại chứ chẳng ai dám dùng làm củi đốt hay xẻ ván đóng nhà bởi ‘cây là nhà của thần linh’.
Ấy vậy mà nhiều năm qua rất nhiều du khách ở miệt đồng bằng đến 5 tỉnh thuộc khu vực Tây nguyên muốn tận mắt chiêm ngưỡng cây Kơ nia xem nó thế nào. Thế nhưng hiện tại tìm được cây Kơ nia đúng với ‘uy phong’ của nó hơi bị hiếm, bởi nó đã được đốn gục để cắt thớt bán đi khắp mọi miền đất nước, gọi là thớt ‘Cây Cày’.
Người ta đồn thổi thêm rằng thớt cây cày trăm năm không bị mục, thêm nữa với vùng miền khác hai tiếng Kơ nia nó có vẻ lạ lẫm nên mỗi tấm thớt khá đắt. Tấm có đường kính 60 cm, dầy 10 cm hiện có giá tới 250 ngàn đến 400 ngàn đồng (tương đương $12 đến $19), tuỳ theo vào ‘vòng’ tuổi của cây.
Những cành cây có đường kính từ 10 đến 15 cm không làm được thớt bị xẻ thành ván lót thùng xe tải. Năm bảy năm nay gỗ Kơ nia được các trại mộc mua về đóng khung ghế sa-lon rồi bọc da giả vào. Vì lẽ đó mà chẳng bao lâu Kơ nia ở rừng hết, dân buôn thớt, buôn gỗ rong ruổi vào các buôn làng bỏ số tiền cả chục triệu đồng mua nguyên cả cây Kơ nia, buôn nào cố tình không bán thì chắc chắn chẳng bao lâu cây ấy sẽ chết do người buôn đổ trộm vào góc một loại hóa chất gì đó. Cây sống hay cây chết gì mua xong người ta ngang nhiên xẻ thớt tại chỗ thuê xe chở về miền Trung, miền Tây nam bộ, ra Bắc…
Nhiều Kơ nia cổ thụ bị đốn hạ. Nguồn hình: báo Gia lai Online.
Chắc chẳng bao lâu nữa, ngay những đứa trẻ người dân tộc bản địa Tây nguyên lớn lên còn không biết cây Kơ nia như thế nào chứ đừng nói đến du khách.
Thật buồn thay!
