Lê Phan
Ðối với nhân dân Cambodia, cuộc chờ đợi quả đã quá lâu. Gần 35 năm sau khi chế độ Khmer Ðỏ bị lật đổ bởi cuộc xâm lăng của Hà Nội, những lãnh đạo cuối cùng của chế độ đã bị kết tội đối với nhân loại và kết án tù chung thân. Hay đúng hơn phần còn lại của cuộc đời họ.
Nuon Chea, anh Hai sau anh Cả Pol Pot, năm nay 88 tuổi, vốn là lý thuyết gia của chế độ. Khieu Samphan, chủ tịch nước của Kampuchia Dân Chủ, năm nay 83 tuổi, là hai người duy nhất của chế độ còn sống sót, bị đưa ra xét xử.
Ðối với những ai đã từng đến thăm Cambodia, không phải Cambodia của du khách ở Siemrep mà là Cambodia của những cánh đồng chết, của nhưng ngôi mộ tập thể, của một dân tộc đã bị mất đi đến một phần tư dân số, bản án này thật chẳng có ý nghĩa bao nhiêu. Dân tộc Khmer đã hơn một lần bị thế giới bỏ quên, đã hơn một lần bị đánh lừa trong ước mơ dân chủ, nay tuy vậy có lẽ vẫn có cảm tưởng là “có còn hơn không.”
Khi Chánh Án Nil Nonn yêu cầu họ đứng lên nghe tuyên án, Nuon Chea nói là quá yếu để có thể đứng và ngồi yên trong chiếc xe lăn. Cả hai, theo tờ Financial Times, đã không bày tỏ một phản ứng nào trước bản án có tội với nhân loại qua việc cưỡng bách di chuyển, cưỡng bách thủ tiêu, và tấn công vào tư cách của con người.
Sở dĩ bản án chỉ nhấn mạnh đến vấn đề cưỡng bách di tản là vì trong lo ngại một vụ án quá kéo dài, tòa đã chia vụ xử làm nhiều vụ nhỏ. Vụ xử này, vụ 002/01, tập trung vào việc cưỡng bách di tản ra khỏi Phnôm Pênh, một cuộc cưỡng bách dân chúng di chuyển cho đến cuối năm 1977, và vụ tàn sát các cựu quân nhân, công chức và gia đình của chế độ Lon Nol, chế độ quốc gia được Hoa Kỳ ủng hộ cầm quyền trước khi Khmer Ðỏ lên nắm quyền.
Chánh Án Nil Nonn nói là hai người này đã tước bỏ những quyền căn bản của người dân Cambodia trong việc theo đuổi một công trình tội ác để “ đàn áp và chế ngự một dân tộc.” Họ đã bị buộc tội đã tấn công có hệ thống vào thường dân. Ông Nonn nói, “Cuộc tấn công này có nhiều hình thức, kể cả buộc di chuyển, sát nhân, thủ tiêu, cưỡng bách mất tích, tấn công vào tư cách của một con người và đàn áp chính trị.” Ông cũng khẳng định, “Cuộc tấn công này đã biến nhiều triệu người dân Cambodia thành nạn nhân.” Ông nhắc đến một lời của một nhân chứng kể lại là đã thấy “một binh sĩ Khmer Ðỏ xé xác một em bé đang khóc và bò trên thi thể của bà mẹ đã bị giết trước đó.”
Nhưng những lời của ông chánh án có vẻ như không đụng được đến hai bị cáo. Nuôn Chea, mặt lúc nào cũng hầm hầm, đeo kính đen, ngồi lầm lì trong xe lăn, trong khi Khieu Samphan đứng nhưng cả hai đều không bày tỏ một chút phản ứng nào cả. Một nhà báo của tờ The Economist kể lại là khi ông chánh án tuyên án xong, hai người này được giắt ra khỏi phòng xử đặc biệt, mọi người có vẻ nhẹ nhõm hẳn ra. Thực không thể tưởng tượng được nhưng gần ba thập niên rưỡi sau mà những lãnh tụ Khmer Ðỏ vẫn còn có thể tạo nên một bầu không khí như thế.
Cả hai đều cả quyết là họ vô tội đối với những tội mà họ bị cáo buộc. Căn bản họ biện minh là việc di tản dân chúng ra khỏi Phnôm Pênh đã được coi là cần thiết để “cứu” nhân dân, bởi họ có lý do để tin là người Mỹ đang có ý định bỏ bom thủ đô. Chánh Án Nil Nonn nói là ban thẩm phán quốc tế và Khmer đều đã quyết định là biện minh của họ vô căn cứ.
Nuôn Chea còn nói là những bằng cớ chống lại ông “đầy những nghi ngờ và đầy những lời nói láo,” đặc biệt lời khai của nhân chứng Kaing Guek Eav, biệt danh “Duch,” vốn đang bị tù chung thân, cho vai trò của ông trong việc tàn sát nhiều ngàn người bị bắt ở nhà tù mà hắn chỉ huy, nhà tù S-21. Lời buộc tội cho Khieu Samphan nhẹ hơn. Tòa nói là ông ta chưa bao giờ có đủ uy quyền để ra lệnh thực hiện những tội ác này. Tuy nhiên, ông ta đã “biện minh, bảo vệ và ca ngợi những chính sách và mục tiêu chung” của chế độ Khmer Ðỏ mà hậu quả là sự thảm sát.
Tòa án, mà tên chính thức là Extraordinary Chambers in the Courts of Cambodia (ECCC-Tòa đặc biệt trong các tòa của Cambodia), được sự ủng hộ của Liên Hiệp Quốc, đã bị chỉ trích nhiều trong suốt chín năm hoạt động. Những người chỉ trích đã chê trách việc trì hoãn kéo dài, việc dễ bị ảnh hưởng bởi sự can thiệp của chính quyền của đương kim Thủ Tướng Hun Sen, và cho những tham nhũng trong các viên chức địa phương làm việc cho tòa.
Ðây cũng là một vụ xử án vô cùng tốn kém. Với hơn 200 triệu đô la đã được chi ra cho công cuộc xét xử mà vẫn chưa kết thúc, bởi đợt tới, trong Vụ 002/02, tòa mới xử đến vụ thảm sát tập thể. Những người ủng hộ tòa đã biện minh cho chi phí tốn kém này lý luận là tổng số như vậy chỉ bằng 100 đô la cho mỗi người đã chết dưới chế độ Khmer Ðỏ. Quả là một lý luận ma quỷ nhưng ở một khía cạnh nào đó, nó thích hợp cho một thống kê về một chế độ của những người Maoist không tưởng ước mơ biến Cambodia thành một thiên đường nông thôn.
Nhưng tất cả những gì được đưa ra ở tòa, biết bao giấy mực và nhân chứng, cũng không thể nói lên được sự điên cuồng của chế độ. Những thanh niên miền Nam sau năm 1975 bị kêu lính đi đánh ở Cambodia về kể lại chế độ tịch thu hết bất cứ một món đồ gì có thể dính đến cuộc sống ở thế kỷ thứ 20, rồi sau đó phân loại và đem chất vào đầu tiên là những nhà kho, sau hết nhà kho, vào trong những căn nhà của dân chúng mà họ đã đuổi khỏi thành phố. Họ kể có những căn nhà nhét kín toàn là máy chữ. Những căn nhà khác là xe gắn máy, tủ lạnh, tivi… Cứ như vậy, chế độ đem cất giữ những vật mà họ cho là vô dụng.
Khi những nhà trí thức Khmer Ðỏ, bởi họ đa số có học, một số đã đi du học ở Pháp, ngồi ở các quán cà phê ở Paris, họ đã mơ tưởng một thiên đường trong đó mọi di tích của thời hiện đại phải được hủy bỏ, và con người uốn nắn lại để cho xứng đáng với thiên đường đó, ai không xứng đáng thì phải tiêu diệt.
Ở một khía cạnh nào đó, ông Youk Chhang, giám đốc điều hành của một tổ chức phi chính phủ ở Cambodia có tên là Trung tâm tài liệu của Cambodia, một tổ chức đã dành hết khả năng thu lượm những bằng có của giai đoạn Khmer Ðỏ, đã có lý. Ông là trong số những người nghĩ là cố gắng của tòa là “có còn hơn không,” ngay cả khi tiến trình xét xử có nhiều vấn đề.
Ông Youk Chhang tin là thành quả của càng thêm ý nghĩa trước sự việc là thế giới đã không làm gì bao nhiêu để thay đổi trong những thập niên kể từ khi có cơn ác mộng Khmer Ðỏ. Thực vậy, ông nói, “Kể từ khi Liên Hiệp Quốc công bố công ước về thảm sát năm 1948, không một vụ thảm sát nào đã được ngăn cản. Một tòa án chỉ được dựng lên sau khi nhiều triệu người đã mất mạng. Chúng ta cần phải tìm cho ra những phương tiện để ngăn ngừa những tội ác đó đừng xảy ra lần nữa.”
Ông Sorya Sim, giám đốc của Viện Nghiên Cứu Dân Chủ Khmer, cũng đồng ý là bản án này là một thông điệp cho cộng đồng quốc tế phải có những bước để ngăn ngừa những tội ác như vậy tái diễn. Tuy vậy ông cũng than, “Dù cho có chuyện gì xảy ra và chúng ta có một bản án, nhưng không làm sao đem lại được sự sống cho những người đã quá cố, và cái đau khổ vô hình, không làm sao kể nổi của những gì xảy ra sau đó, làm sao có thể lấy lại được cơ chứ.”
Giáo sư Carl Thayer, chuyên gia về vùng, đã chỉ trích là các vụ xử lúc được lúc không đã làm hai đến kết quả. Ông Thayer nhắc, “Nhiều lãnh tụ khác của Khmer Ðỏ đã chịu trách nhiệm cho những tội ác này; những người đã thực hiện những lệnh này, và tòa đã trễ nải trong việc nhận diện và mở rộng danh sách nghi phạm.”
Giáo Sư Thayer cũng bảo là chính sự can thiệp của Chính Quyền Hun Sen đã tạo nên những trì hoãn. Ðiều đó hẳn là đúng vì nếu tòa thực sự nới rộng danh sách thì rất nhiều những nhân vật cao cấp trong chính quyền Hun Sen cũng có thể là nghi phạm. Giáo Sư Thayer bảo có lẽ chẳng đáng tiếp tục vụ xử thêm nữa.
Nhưng đối với số gần 4,000 nạn nhân đã nộp đơn kiện và đã có mặt ở phòng xử hôm thứ năm, kể cả ông Norng Chan Phal, đã chỉ là một cậu bé khi bị nhốt ở nhà tù S-21 và cũng là nơi mà cha mẹ đã bị tra tấn rồi xử tử, thì bản án có ý nghĩa. Bên ngoài tòa án, ông bảo với phóng viên của tờ New York Times, “Chúng tôi đã chờ bản án này hơn 30 năm nay.” Ông cũng nói là phải từ chối chôn cất hai lãnh tụ Khmer Ðỏ này. Ông bảo, “Sau khi họ chết, thi thể của họ phải được giữ trong ngục.”
Dù sao chăng nữa nhân dân Cambodia còn được chứng kiến những kẻ gây nên tội ác bị đem ra xử. Nhân dân Việt Nam vẫn còn chờ ngày những kẻ gây nên vụ thảm sát Mậu Thân bị đưa ra tòa. Và nhân dân Trung Hoa thì còn chờ lâu hơn nữa mới được thấy công lý cho vô số những nạn nhân của Cách Mạng Văn Hóa, thảm sát Thiên An Môn. Ở khía cạnh đó, Cambodia ít nhất cũng làm được một cữ chỉ.
