Lý luận biên khảo trên báo Nghệ Thuật

Hình bìa một số báo Nghệ Thuật ở Sài Gòn năm 1965. (Hình: Viên Linh cung cấp)

Qua 20 số báo đầu tiên, tuần báo Nghệ Thuật đã xác định được ý hướng của bộ biên tập, đúng như bài phi lộ của tờ báo: Ðứng về phía những cái mới. Những bài trên đây không phải là tất cả những bài nhận định, lý luận, biên khảo, mà chỉ là những bài chọn lọc, mỗi số chọn một bài, trong khi mỗi số có hai hoặc có thể ba bốn bài thuộc loại biên khảo. Những bài ấy lại do các cộng tác viên viết. Ðiều này rất đáng lưu ý: tờ báo được giới nhà văn tham gia đông đảo. Còn ý hướng chủ trương của tờ báo có khi thể hiện bằng một bài chính, khá dài, không kể ở trên là chỉ do nhân viên Bộ Biên Tập viết, ví dụ như bài “Văn học nghệ thuật trong chiến tranh hiện tại và hòa bình tương lai,” (Mai Thảo, số 1), “Ðứng về phía những cái mới,” (ký Nghệ Thuật – Mai Thảo viết, số 2), “Văn nghệ và cuộc sống,” (Vũ Khắc Khoan, thường trực), “Nghệ thuật trình diễn và vô tuyến truyền hình tại V.N.,” (Viên Linh, chủ đề số 17).

“Ngôn ngữ có đời sống của ngôn ngữ. Ra đời, khôn lớn trưởng thành rồi có thể… chết. Cũng có loại ngôn ngữ bất tử, nghĩa là không chết mà cũng không sống Ngôn ngữ thù tạc chẳng hạn – Ông Tú Vị Xuyên, một sớm ngày Tết, chả đã phát bẳn lên về thứ ngôn ngữ này đấy sao?

Lẳng lặng mà nghe nó chúc con
Sinh năm đẻ bảy được vuông tròn
Phố phường chật hẹp người đông đúc
Bồng bế nhau lên nó ở non.

Có những ngôn ngữ vừa ra đời, rồi cũng khôn lớn nhưng chưa kịp trưởng thành, đã chết. “Lọ” chẳng hạn. Học sinh trường Bưởi khoảng thời gian bãi khóa để tang cụ Phan Chu Trinh, rất sính dùng tĩnh tự này để tặng nhau mỗi khi to tiếng… Tôi rùng mình để nghĩ đến số phận của cái ngôn ngữ hiện đang thường xuyên sinh hoạt trên cửa miệng thế hệ 20 hôm nay: quê một cục, cù lần,…

Lại có loại ngôn ngữ ra đời với kèn và trống, lớn lên trong vóc và gấm, uy nghi lẫm liệt trưởng thành, rồi già đi, già cằn, già cỗi, thường thường chết ngạt trong khói thuốc súng. Tiếng “trẫm.”

Tôi nghĩ rằng phải có một thứ musée để xếp những loại ngôn ngữ đã chết, cả những loại ngôn ngữ chết yểu. Ðể đỡ khổ cho những nhà ngữ học, những nhà khảo cổ, và nhất là những ông bố có con hay hỏi lẩm cẩm:

“Bố ơi! Chỉnh lý nội bộ là gì hở bố?”

“Ngôn ngữ là chất liệu để làm nghệ thuật của chúng tôi. Chúng tôi không đùa với chữ. Riêng tôi, không bao giờ tôi đồng ý với anh bạn Lãng Nhân [tác giả cuốn Chơi Chữ]. Tại sao lại chơi chữ? Chơi chữ cũng ví như chơi súng. Súng dùng để dọa người hoặc để bắn chết người, không phải dùng để chơi…” (Vũ Khắc Khoan, Nghệ Thuật số 6, 1965)

Với những bài viết như trên, đăng trên một tuần báo cách đây đúng 50 năm, báo chí văn học Việt Nam đã đi tới đâu rồi?