Mục này chỉ nhằm giải đáp các thắc mắc về sức khỏe có tính cách tổng quát. Với các vấn đề cụ thể, chi tiết của từng bệnh nhân, xin liên lạc với bác sĩ để được thăm khám trực tiếp. Nhiều thông tin thiết thực và bổ ích khác về sức khỏe cũng được phát trên đài Radio Chuyện Sáng Chủ Nhật ở vùng Orange County, California, vào mỗi sáng Chủ Nhật từ 6 đến 9 giờ, trong chương trình “Câu Chuyện Sức Khỏe Sáng Chủ Nhật.” Nhiều thông tin sức khỏe bổ ích khác cũng có thể tìm thấy trên các website nguyentranhoang.com và radiochuyensangchunhat.com. Quý vị có thể liên lạc bác sĩ qua email: [email protected] hoặc điện thoại (714) 531-7930.
Bác Sĩ Nguyễn Trần Hoàng
Các biến dạng nhận thức, suy nghĩ bị méo mó, hay rối loạn nhận thức (cognitive distortions) là những cách suy nghĩ thiên lệch có thể bóp méo nhận thức về thực tại, thường dẫn đến phản ứng cảm xúc tiêu cực, hành vi không hiệu quả và khó khăn trong việc xử lý các thách thức của cuộc sống.
Chúng liên quan chặt chẽ đến các vấn đề sức khỏe tâm thần như trầm cảm, lo âu và căng thẳng, mặc dù bất cứ ai cũng có thể trải qua chúng vào những thời điểm khác nhau.
Gán nhãn (labeling) là một dạng nhận thức méo mó, trong đó một người gán cho bản thân hoặc người khác một nhãn mác mang tính cố định và tổng quát, dựa trên một hành vi, sự kiện, hoặc đặc điểm cụ thể. Hành vi này thường làm đơn giản hóa quá mức thực tế phức tạp, dẫn đến việc nhìn nhận một cá nhân hoặc sự việc thông qua một lăng kính tiêu cực và phiến diện.
Ví dụ, thay vì thừa nhận mình đã phạm một lỗi nhỏ, một người có thể nghĩ, “Ta là kẻ thất bại.” Tương tự, thay vì xem xét bối cảnh hoặc lý do của một hành vi, ta có thể dán nhãn người khác là “lười biếng” hay “thô lỗ” chỉ dựa trên một lần gặp gỡ không mấy dễ chịu.
Gán nhãn không chỉ làm hạn chế khả năng đánh giá tình huống một cách khách quan mà còn củng cố các nhận thức tiêu cực, ảnh hưởng xấu đến lòng tự trọng, các mối quan hệ và sức khỏe tâm thần. Đây là một dạng tư duy trắng đen (dichotomous thinking), không cho phép nhìn nhận các khía cạnh đa chiều của con người và cuộc sống.
Để nhận biết bản thân có khuynh hướng gán nhãn, ta cần tự quan sát suy nghĩ, hành vi, và phản ứng của mình trong các tình huống hằng ngày.
1. Quan sát ngôn ngữ tự nói với chính mình (Self-Talk). Nếu ta thường xuyên dùng các cụm từ như “luôn luôn,” “không bao giờ,” hoặc tự mô tả mình bằng các từ tiêu cực như “kẻ thất bại,” “vô dụng,” thì đó có thể là dấu hiệu của gán nhãn.
2. Kiểm tra cảm giác của mình sau khi tương tác với người khác. Nếu ta cảm thấy khó chịu hoặc giận dữ mà không rõ lý do, hãy xem xét liệu ta có đang gán nhãn cho người khác dựa trên một hành vi hoặc sự kiện đơn lẻ.
3. Lắng nghe phản hồi từ người khác. Những người thân thiết có thể nhận ra khi ta có thói quen gán nhãn và giúp ta điều chỉnh. Điều này đòi hỏi sự cởi mở và không phòng thủ khi lắng nghe góp ý.
4. Theo dõi phản ứng cảm xúc mạnh mẽ. Cảm giác giận dữ, xấu hổ, hoặc tự ti đột ngột có thể xuất phát từ việc gán nhãn bản thân hoặc người khác.
5. Đặt câu hỏi kiểm chứng suy nghĩ của mình. Hãy tự hỏi: “Suy nghĩ này dựa trên sự kiện nào?,” “Có bằng chứng nào mâu thuẫn với suy nghĩ này không?,” “Liệu người khác trong tình huống này có nghĩ như vậy không?”
6. Lưu ý khi dùng từ ngữ cực đoan. Các từ ngữ cực đoan như “luôn luôn,” “không bao giờ,” hoặc các nhãn mác tổng quát như “thất bại,” “lười biếng” thường là dấu hiệu của gán nhãn.
7. Ghi nhật ký suy nghĩ (Thought Journal). Ghi lại các suy nghĩ tiêu cực và phân tích xem chúng có chứa nhãn mác không. Việc này giúp ta ý thức hơn về thói quen tư duy của mình.
Nhận biết khuynh hướng gán nhãn cần sự tự quan sát, kiểm chứng suy nghĩ, và lắng nghe phản hồi từ người khác. [qd]
