Hiếu Chân/Người Việt
Còn đúng một tháng nữa sẽ diễn ra cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ được mong đợi không chỉ ở Mỹ mà cả thế giới. Cả hai viện Quốc Hội đóng cửa tạm nghỉ để các nghị sĩ, dân biểu về địa phương vận động tranh cử. Tổng Thống Donald Trump cũng đã rời Toà Bạch Ốc để đi vận động sự ủng hộ cho các ứng cử viên Cộng Hoà, với hy vọng đảng Cộng Hòa sẽ giữ được thế đa số hiện nay trong Quốc Hội, tránh cho ông một thảm họa chính trị. Tuy vậy, tình hình ảm đạm của nền kinh tế Mỹ làm cho hy vọng đó trở nên rất mong manh.
Theo tin từ Reuters và NBC News, chuyến đi của ông Trump kéo dài một tháng, bắt đầu từ Texas, sang Oklahoma rồi đến Ohio, Nebraska, Montana, Arizona, Nevada và cả Alaska – các tiểu bang “đỏ” thành trì an toàn của đảng Cộng Hoà, thay vì đến các tiểu bang “xanh” để thuyết phục các cử tri đang hoài nghi năng lực của ông.
Trọng tâm của chuyến đi là quảng bá những thành quả phát triển kinh tế của chính quyền Trump trong gần hai năm qua, “sửa chữa” một điều hối tiếc của ông Trump là ông vẫn chưa làm tốt việc quảng bá các thành tựu kinh tế kể từ khi trở lại Tòa Bạch Ốc hồi Tháng Giêng năm 2025. Tại cuộc vận động ở Texas hôm Thứ Năm, ông tâm sự: “Chúng ta đạt được những con số ấn tượng nhất so với bất kỳ tổng thống nào trong lịch sử đất nước, vậy mà tôi lại không thể truyền tải được thông tin đó đến công chúng,” ông chia sẻ đầy tiếc nuối.
Thực không như là mơ!
Tình hình kinh tế – và cuộc sống hàng ngày của người dân – tất nhiên là mối quan tâm lớn nhất của cử tri. Và ở đây, thực tế hoàn toàn không giống với mường tượng của ông Trump. Cuộc thăm dò AP-NORC mới nhất cho thấy chỉ có 17% dân số Hoa Kỳ tán thành cách Tổng Thống Donald Trump giải quyết vấn đề giá cả sinh hoạt và 26% tán thành cách ông điều hành kinh tế nói chung. Sự thất vọng của cử tri đã làm thay đổi cục diện cuộc bầu cử giữa kỳ theo hướng có lợi cho các ứng cử viên Dân Chủ, theo nhận xét của Reuters.
Thông tin mới nhất, và cũng đáng thất vọng cho ông Trump, là vào sáng Thứ Sáu 2 tháng Mười, Cục Thống Kê thuộc Bộ Lao Động công bố nền kinh tế Hoa Kỳ chỉ tạo thêm 29,000 việc làm trong Tháng Chín, thấp xa mức 90,000 mà giới kinh tế dự đoán, số việc làm mới của Tháng Tám cũng được điều chỉnh xuống 133,000 việc từ mức 162,000 việc đã công bố trước đây. Tỷ lệ thất nghiệp từ đó cũng tăng từ 4.1% lên 4.2% lực lượng lao động.
Từ đầu năm đến nay, Hoa Kỳ tạo trung bình khoảng 68,000 việc làm mỗi tháng, cao hơn nhiều so với mức 9,700 việc làm mỗi tháng năm 2025, nhưng vẫn cho thấy đà tuyển dụng còn yếu. Giới kinh tế mô tả tình trạng hiện nay là thị trường “ít tuyển, ít sa thải” (low-hire, low-fire): việc làm tương đối ổn định nhưng người đi tìm việc mới gặp nhiều khó khăn.
Nếu so với mức tăng trưởng trung bình 186,000 việc làm mỗi tháng năm 2024 (năm cuối thời cựu Tổng Thống Joe Biden) thì thị trường lao động Mỹ hiện nay bị suy yếu đáng kể; nửa triệu thanh niên đến tuổi lao động mỗi năm mà không kiếm được việc làm.
Lạm phát là một chỉ số đáng chú ý khác. Nhiệm kỳ tổng thống 46 của ông Joe Biden bị bao phủ bởi bóng ma lạm phát khi chỉ số giá tiêu dùng Tháng Sáu 2022 tăng tới 9.1% và đây là một trong những nguyên nhân dẫn tới sự thảm bại của đảng Dân Chủ trong cuộc bầu cử 2024. Tuy vậy, khi ông Trump nhậm chức Tháng Giêng 2025, lạm phát chỉ còn 2.8%, bằng mức tăng trưởng GDP 2.8%/năm; nền kinh tế Mỹ được báo The Economist đánh giá là “niềm ghen tị của thế giới” do phục hồi mạnh mẽ nhất sau đại dịch COVID-19.
Thế rồi sau đó, những thay đổi thất thường trong chính sách kinh tế, đặc biệt là thuế nhập cảng (tariff) được áp dụng tràn lan đã làm cho giá cả hàng hóa tăng lên, đẩy lạm phát “lõi” lên mức 3.4% hiện nay, nếu tính cả giá năng lượng và thực phẩm, tỷ lệ lạm phát thực còn cao hơn nữa, vượt xa mức tăng trưởng GDP 1.5%/năm hiện thời! Lạm phát tăng làm nhiều nhà kinh doanh tiên đoán rằng Ngân Hàng Liên Bang (Fed) sẽ tiếp tục tăng lãi suất thêm 0.25% trong phiên họp chính sách Tháng Mười.
Chưa biết Fed có sắp tăng lãi suất hay không nhưng tác động tới túi tiền của người Mỹ thì đã thấy rõ: tiền lời các món vay mua nhà, mua xe tăng theo lãi suất căn bản của Fed; hiện món vay 30 năm lãi suất cố định có mức tiền lời 7.28%/năm; món vay 15 năm có tiền lời 6.6%/năm và dự báo còn tăng nữa. Giấc mơ sở hữu nhà càng xa tầm tay của người dân!
Niềm tin của người tiêu dùng trong Tháng Chín xuống mức thấp nhất kể từ năm 2014; hơn 28% người được hỏi nghĩ rằng sáu tháng tới sẽ có ít việc làm hơn, trong khi chỉ 14% nghĩ sẽ có nhiều hơn.
Hạ giá diesel, làm sao?
Không ở đâu mà sức ép kinh tế đè nặng lên cuộc sống người dân Mỹ hơn là giá xăng dầu tăng phi mã do ảnh hưởng của cuộc chiến tranh Iran – hiện đã kéo sang tháng thứ tám và có dấu hiệu leo thang hơn nữa sau khi Mỹ điều thêm 9,000 quân và mẫu hạm thứ ba tới Trung Đông vào hôm 1 Tháng Mười. Ngày ông Trump nhậm chức nhiệm kỳ thứ hai, giá xăng bình quân $3.13, nay là $4.4/gallon; giá dầu diesel $3.87, nay là $6.37/gallon. Riêng tại California, hiện giá xăng đã là $6.4 và giá diesel là $8.4/gallon, tăng hơn hai lần trong hơn một năm. Dầu diesel được dùng trong sản xuất nông nghiệp và vận chuyển hàng hóa, nên giá diesel cao sẽ được đẩy qua người tiêu dùng bằng cách tăng giá hàng hóa.
Tiểu bang Texas – kho xăng dầu của Mỹ – hôm 28 Tháng Chín đã phải ban bố tình trạng “thảm hoạ” vì giá dầu diesel tăng vọt và tình trạng thiếu nhiên liệu ngày càng trầm trọng.
Công bằng mà nói, chính quyền Trump đã thử nhiều biện pháp để hạ giá nhiên liệu cho người Mỹ nhưng kết quả không như mong đợi. Ông Trump cho xuất kho dầu dự trữ chiến lược của Mỹ (SPR) 172 triệu thùng dầu ứng phó với tình trạng tắc nghẽn nguồn cung dầu qua eo biển Hormuz nhưng biện pháp đó chỉ như muối bỏ biển. Ông Trump đổ thừa giá diesel tăng do Ukraine tấn công phá huỷ các nhà máy lọc dầu của Nga và yêu cầu Kiev chấm dứt những cuộc tấn công như vậy, điều mà Ukraine không thể chấp nhận trong cuộc kháng chiến sinh tử của họ. Không chỉ Nga mà cả Trung Quốc đều cấm xuất cảng dầu diesel để hạ nhiệt thị trường trong nước càng làm cho tình trạng thiếu dầu thêm trầm trọng. Tiếc là ông Trump chưa bao giờ “đổ thừa” ông Putin hoặc ông Tập gây ra khó khăn cho nước Mỹ.
Mới nhất, chính quyền Trump yêu cầu EU “xả” kho dự trữ dầu diesel của họ, khoảng 120 triệu thùng, nếu không sẽ bị cấm mua dầu Mỹ, đặt Liên Âu vào tình trạng khó xử bởi EU cần cân bằng giữa nhu cầu hạ giá nhiên liệu trong nước và việc duy trì lượng dự trữ lớn để ứng phó với nguy cơ khủng hoảng nhiên liệu trở nên trầm trọng hơn nếu ông Trump và Iran không đạt được thỏa thuận hòa bình. Sáng ngày 2 Tháng Mười, tin cho biết lãnh đạo EU đã nhượng bộ, đồng ý mở kho dự trữ diesel, bán ra khoảng 100 triệu thùng trong bốn tháng tới. Hãy còn quá sớm để biết vụ xả kho này tác động thế nào tới giá dầu quốc tế nói chung, giá xăng dầu ở Mỹ nói riêng.
Nỗi thất vọng của cử tri
Cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ thường được coi là cuộc trưng cầu dân ý đối với sự điều hành của chính quyền hiện tại; cử tri phải lựa chọn hoặc tiếp tục duy trì nguyên trạng hoặc trao quyền kiểm tra và đối trọng cho đảng đối lập.
Kinh tế (việc làm, giá hàng hóa xăng dầu, lãi suất…) thường là yếu tố tác động nhiều nhất tới sự lựa chọn của cử tri và ở đây, chính quyền Trump và đảng Cộng Hòa không đáp ứng được kỳ vọng mà cử tri dành cho họ.
Phát biểu trước Quốc Hội vào đầu nhiệm kỳ 47, ngày 4 Tháng Ba, 2025, ông Trump nói: “Chúng tôi đã tiếp nhận từ chính quyền tiền nhiệm một thảm họa kinh tế và cơn ác mộng lạm phát.” Theo ông, mọi chỉ số kinh tế trì trệ đều là do lỗi của ông Biden; còn dưới sự điều hành của ông, kinh tế nước Mỹ sẽ tốt đẹp hơn bao giờ hết. Một năm sau, ông tái khẳng định: “Nền kinh tế đang tăng trưởng mạnh mẽ chưa từng thấy” trong bài diễn văn State of the Union năm 2026. Bây giờ thì ông trách móc: “Chúng ta có những SỐ LIỆU TÀI CHÍNH TỐT NHẤT XƯA NAY, mà đám TRUYỀN THÔNG TIN GIẢ không chịu tường thuật chúng,” ông viết trên Truth Social. Chuyến kinh lý 32 ngày qua 17 tiểu bang của ông hiện nay chắc chắn sẽ lặp lại những số liệu tưởng tượng đó bất chấp người nghe có tin hay không.
Theo Trung Tâm Nghiên Cứu Chính Sách Và Kinh Tế (CEPR) trên thực tế, xét theo hầu hết các thước đo kinh tế, hiệu quả hoạt động của nền kinh tế là rất ấn tượng trong nhiệm kỳ của cựu Tổng Thống Joe Biden, còn hiện nay sau 20 tháng dưới thời chính quyền Trump, nền kinh tế đã có những dấu hiệu rất đáng lo ngại. Thay vì nhìn thẳng vào thực tế để điều chỉnh chính sách, ông Trump vẫn tiếp tục ảo tưởng, tiếp tục đổ thừa cho ông Biden, cho báo chí, cho Ukraine… vừa không giải quyết được vấn đề vừa làm cho tình hình tồi tệ hơn.
Khi nỗi thất vọng của cử tri biến thành sự lựa chọn trên lá phiếu mới hiểu ra thì đã muộn rồi. [dt]
