Trúc Phương/Người Việt
Càng gần đến ngày bầu cử giữa kỳ, cuộc chiến khốc liệt chia rẽ nước Mỹ giữa những người ủng hộ và những người chống Trump càng gay gắt. Trong thực tế, sự phân cực dữ dội này chưa bao giờ thật sự chấm dứt suốt hơn 10 năm qua. Người thân gia đình không nhìn mặt nhau. Bạn bè “từ” nhau. Đồng nghiệp xa lánh nhau… Tất cả vẫn như thế, không thay đổi, chỉ bởi nguyên nhân duy nhất là Trump.
Từ một câu chuyện thời sự
Chuyện xảy ra tại một công viên dành cho chó đi dạo, với ba người liên quan. Người thứ nhất là David Mattai, 55 tuổi, da màu, theo khuynh hướng tự do (liberal); người thứ hai là Emmanuel Mathews, 80 tuổi, da trắng, ủng hộ Trump; người thứ ba là Jamie Jedlinsky, 70 tuổi, nhân chứng duy nhất chứng kiến toàn bộ sự việc.
Hôm đó, khi đến công viên, Mathews cầm theo tờ Wall Street Journal trong đó có bài viết về Trump liên quan cuộc chiến Iran. Vốn quen biết và khá thân với Mathews, khi nhìn thấy tờ báo, Jedlinsky nói, “Chuyện đó thật tệ, đúng không?” “Nóng mặt,” Mathews nói rằng việc Trump dính vào Iran chẳng có gì không ổn.
Đó là lúc Mattai chen vào. Vốn không ưa Trump, Mattai từng có bộ sưu tập miếng dán xe với các câu đại loại “Trump là tội phạm.” Nghe cuộc tranh luận giữa Mathews với Jedlinsky, ông da màu Mattai xen ngang: “Trump là tên tổng thống tồi nhất lịch sử.” Ông da trắng Mathews nổi đóa đáp lại: “Trump là tổng thống xuất sắc nhất lịch sử.”
Thế là cuộc tranh cãi tại công viên Centerville Mills Dog Park ở Bainbridge (Ohio) bắt đầu tăng nhiệt. Jedlinsky nhớ lại có lúc hai bên hùng hổ quát vào mặt nhau. Bên này thét lên: “Mày im đi!” thì bên kia hét lại, “Mày mới là thằng phải câm họng.” Sau khi can gián một hồi, nhân chứng Jedlinsky cảm thấy nhẹ nhõm khi Mattai nghe theo lời khuyên và dắt chó ra xe chuẩn bị về. Thế nhưng con chó của ông “dùng dằng” muốn trở lại.
Khi quay lại, Mattai nói với Mathews, rằng lẽ ra Mathews mới là người phải xéo khỏi công viên. Thế là dù đang đi về phía chiếc xe mình, Mathews quay lại và mắng: “Bộ mẹ mày từng làm rơi mày cắm đầu xuống đất hả?” “Mày dám đụng đến mẹ tao…?” – Mattai nổi cáu. Tiếp đó, Mattai thò tay qua hàng rào túm tóc Mathews. Jedlinsky lại phải hạ nhiệt hai bên.
Trong lúc cả ba người cùng dắt chó ra xe, Jedlinsky nghe Mattai la lên: “À, mày có súng hả. Tao cũng có đây.” Rồi Jedlinsky nghe tiếng súng nổ. Mathews “khai hỏa” trước. Mattai bắn trả ít nhất bốn phát. Khi Mathews đạp ga chạy thoát thân, xe của ông bị trúng đạn. Đạn găm phầm phập vào thân xe và xuyên thủng cửa sổ, cách người ông trong gang tấc. Hoảng hốt, Jedlinsky cúi xuống vô lăng và gọi 911. Khi cảnh sát đến, họ thấy Mattai nằm sõng soài trên mặt đường. Có một lỗ đạn dưới lưng và một lỗ khác ở bụng…
Khi tỉnh lại, Mattai nghe bác sĩ cho biết viên đạn xuyên thủng ruột và làm gãy cột sống. Bức ảnh Mattai do The New York Times chụp cho thấy có một đường khâu dọc từ ngực xuống bụng dài hơn một tấc. Mathews bị buộc tội hành hung nghiêm trọng. Nếu bị kết án, ông có thể đối mặt án tù tám năm. Sau khi nộp bảo lãnh $50,000, ông được tại ngoại nhưng phải đeo thiết bị định vị ở cổ chân. Phiên tòa xử ông dự kiến diễn ra vào Tháng Hai, 2027…
Xã hội bị xé toạc
Phía trên là tóm tắt bài báo hơn 2,500 từ đăng trên The New York Times ngày 5 Tháng Mười. Nó cho thấy Trump vẫn là chủ đề chia rẽ con người. Và nó không chỉ xảy ra ở Mỹ và với người Mỹ.
Trong mùa bầu cử 2020, Reuters thuật, khi bà Mayra Gomez – từng ủng hộ Dân Chủ suốt đời – nói với con trai rằng bà sẽ bỏ phiếu cho Trump, phản ứng của người con là “bà không còn là mẹ của tôi nữa.” Trong cùng bài báo, Reuters cho biết thêm bà Gayle McCormick, 77 tuổi, quyết định ly hôn với ông chồng William, 81 tuổi, sau khi ông bỏ phiếu cho Trump. Tương tự, Rosanna Guadagno, 49 tuổi, một cử tri ủng hộ Dân Chủ, kể rằng anh trai mình đã cắt đứt quan hệ sau khi cô từ chối ủng hộ Trump…
Trong phóng sự đăng ngày 21 Tháng Giêng, 2021, tờ Time kể, vào Tháng Mười, ông bà Gary và Mary Bliefnick ở Missouri nhắn cho con trai Soren và con gái Amy, nói rằng họ muốn đến thăm vào đầu Tháng Mười Một thay vì dịp Lễ Tạ Ơn. Họ hỏi, liệu mọi người có thể “đồng ý gạt chuyện chính trị sang một bên” không. Soren trả lời: “Nếu bố mẹ cho rằng Trump xứng đáng tái đắc cử thì chúng ta sẽ nảy sinh mâu thuẫn bất kể thời điểm nào trong năm.” Người cha hỏi đó là gì. Soren đáp: “Là vấn đề đạo đức”…
Bốn năm sau, trong bài báo đăng ngày 13 Tháng Mười Hai, 2014, Time lại thuật trường hợp một ông bố tự hào việc bỏ phiếu cho Trump cả ba lần và bởi lý do đó, “con trai và con dâu tôi nói rằng vì tôi ủng hộ Trump nên chúng không muốn dính líu gì đến tôi và hoàn toàn cắt đứt liên lạc… Giờ đây, tôi không thể gặp đứa cháu duy nhất mà tôi rất thương. Thật điên rồ và bi kịch.”
Đúng là điên rồ và thật sự bi kịch, đặc biệt với những trường hợp như bà Donna Ganger, người bỏ phiếu cho Trump và không lâu sau chứng kiến vụ con gái mình, cô Renee Good, bị lực lượng ICE bắn chết tại Minneapolis ngày 7 Tháng Giêng, 2026…
Hai ngày sau khi (cựu) Dân Biểu Adam Kinzinger (Cộng Hòa-Illinois) kêu gọi phế truất Trump trong vụ kích động đập phá Quốc Hội năm 2021, 11 thành viên trong gia đình ông đã công bố lá thư cáo buộc ông đứng về phía “đội quân của quỷ dữ” và làm xấu mặt cả dòng họ…
Có hàng triệu ví dụ như vậy về sự tan nát quan hệ bởi Trump. Yếu tố Trump trở nên “nhạy cảm” đến mức người ta chỉ cần thấy ai đó, dù thân nhân ruột thịt hay bạn bè thân thiết lâu năm, nói một câu, chỉ một câu, bày tỏ ủng hộ Trump, thì lập tức họ bị “tống khứ cho rảnh mắt” một cách dứt khoát không khoan nhượng, đến mức không cần bất kỳ thêm phút giây nào để “nghĩ lại.” Và điều đó không phải là cảm xúc nhất thời mà thời gian có thể hàn gắn. Mối quan hệ bị “đóng băng” gần như vĩnh viễn. Đó là một sự tan vỡ vĩnh viễn.
Vấn đề gì sâu xa nhất?
Không như những trường hợp bất đồng quan điểm chính trị vốn luôn tồn tại trong lịch sử nhân loại, vấn đề Trump không chỉ là sự khác biệt dựa trên niềm tin chính trị hay đảng phái. Chính xác hơn, nó thuộc về phạm trù đạo đức. Một số nhà xã hội học, như Zygmunt Bauman, cho rằng chúng ta đang sống trong thời đại “nền văn hóa (bất định như chất) lỏng” (liquid culture), nơi mọi chuẩn mực liên tục thay đổi, khiến những sợi dây liên kết truyền thống và các giá trị chung từng gắn kết các cá nhân và gia đình dần phai nhạt, làm cho các mối quan hệ trở nên mong manh và dễ bị tổn thương trước những áp lực từ sự phân cực về chính trị và văn hóa.
Tuy nhiên, đã gọi là giá trị đạo đức thì nó gần như bất biến. Nó có thể thay đổi ít nhiều về góc nhìn nhưng giá trị của nó vẫn giữ lại những điểm cốt lõi từng giúp tạo nên giá trị cho nó. Chẳng có thời nào được xem là văn minh mà trong đó con người mặc sức phỉ nhổ và đè bẹp nhân phẩm người khác với thái độ trịch thượng vô học.
Điều này chẳng liên quan gì đến quan điểm chính trị và chẳng dính dáng gì đến thiên kiến tả-hữu. Việc đạp đổ thể chế cũ kỹ để xây dựng những điều tốt đẹp hơn không bao giờ có thể, hoặc nên được xem, là đồng nghĩa với việc đập nát những giá trị đạo đức phổ quát. Nó hoàn toàn khác và thậm chí đi ngược lại những nguyên tắc cơ bản mà con người từng được dạy từ thuở ấu thơ, rằng hãy sống tử tế, biết chia sẻ, biết tôn trọng, biết trắc ẩn trước sự khốn cùng của đồng loại…
Ngày 5 Tháng Mười, hãng tin AP cho biết cuộc thăm dò tại các vùng nông thôn khắp nước Mỹ vẫn tồn tại ý kiến trái chiều về Trump. Khoảng 1/3 cho rằng biện pháp thực thi chính sách nhập cư của Trump mang lại tác động tích cực cho cộng đồng; 1/3 khác cho rằng ảnh hưởng chính sách là rất tồi tệ. AP đưa ra vài ý kiến tiêu biểu.
Laura Leigh Taylor, nông dân 37 tuổi, nói rằng bà cảm thấy hối tiếc vì bỏ phiếu cho Trump. Sống tại thị trấn nhỏ Smithville ở Georgia, Taylor sẽ bỏ phiếu cho Thượng Nghị Sĩ Jon Ossoff (Dân Chủ-Georgia) vào Tháng Mười Một. Trong gia đình hoặc bạn bè Taylor, ai cùng quan điểm với bà? AP thuật thêm, Jeff Miller, 56 tuổi, cử tri Cộng Hòa, ở Racine (Ohio), tỏ ra hài lòng các chính sách của Trump và tin rằng mọi thứ đang “đi đúng hướng.”
Có thể hình dung một vụ đụng độ nảy lửa nếu giờ đây Laura Leigh Taylor gặp Jeff Miller. Và nếu một trong hai thốt lên: “À, mày có súng hả. Tao cũng có đây” thì chắc chắn đó không phải là dấu hiệu một nước Mỹ đang “đi đúng hướng.”
Reuters/Ipsos công bố ngày 5 Tháng Mười cho thấy, chỉ số tín nhiệm Trump vẫn ở mức thảm, với 32% ủng hộ. Dù vậy, điều đó không có nghĩa sự chia rẽ bởi Trump giảm theo. Dù ngày càng có nhiều người MAGA bất mãn Trump ở nhiều vấn đề nhưng tất cả điều đó cho thấy xã hội Mỹ không phải vì vậy mà thay đổi. Nguyên nhân cốt lõi vẫn còn nguyên.
Một khi người ta khẳng định rằng sự vô đạo đức của một cá nhân không thể đánh đồng với chính trị đảng phái, và quan điểm chính trị có thể thay đổi nhưng những giá trị căn bản của đạo đức thì không, thì sự chia rẽ, bởi Trump, sẽ không bao giờ được hàn gắn. [kn]
