Hiếu Chân/Người Việt
Phó Tổng Thống JD Vance được giao làm nhà đàm phán chính nhằm chấm dứt cuộc chiến Iran. Đây là vai lớn nhất của ông trên sân khấu quốc tế, đồng thời định hình tương lai chính trị của ông như là người kế vị ông Trump ở Tòa Bạch Ốc. Tuy vậy, con đường của ông Vance có vẻ không suôn sẻ.
Thông tin mới nhất là vào tối Thứ Năm 18 Tháng Sáu, ông Vance hoãn chuyến đi Thuỵ Sĩ để ký bản Ghi Nhớ (MOU) và khởi động cuộc đàm phán 60 ngày giữa Mỹ và Iran về những vấn đề quan trọng chưa giải quyết như chương trình vũ khí nguyên tử của Iran, sự hỗ trợ của Tehran cho các tổ chức vũ trang “uỷ nhiệm” trong khu vực và lưu thông qua eo biển Hormuz sau thời gian đàm phán.
Con dê tế thần
Nếu chỉ để ký bản MOU thì ông Vance không cần đi Thuỵ Sĩ vì đích thân ông Trump đã ký văn bản đó tại Cung Điện Versailles bên Pháp ngay sau khi kết thúc Hội Nghị Thượng Đỉnh G7 hôm 17 tháng Sáu. Dù vậy, việc ông Vance hoãn chuyến đi tạo lên nỗi hoài nghi về số phận của MOU và tương lai của cuộc đàm phán hòa bình Mỹ-Iran. Dù Toà Bạch Ốc giải thích chuyến đi của ông Vance bị hoãn do “trục trặc hậu cần” nhưng ai cũng biết lý do thật sự là phái đoàn Iran từ chối đến Thuỵ Sĩ để phản đối quân đội Israel tấn công Hezbollah do Iran hậu thuẫn ở Lebanon, vi phạm khoản 1 của MOU “chấm dứt vĩnh viễn chiến tranh trên tất cả các mặt trận, bao gồm cả ở Lebanon.”
Chưa rõ bao giờ ông Vance sẽ đi Thuỵ Sĩ, cũng chưa rõ cuộc đàm phán 60 ngày Mỹ-Iran lúc nào sẽ bắt đầu, song rõ ràng ông Vance đang gánh một trọng trách mà triển vọng không mấy thuận lợi. Có thể nói, Tổng Thống Trump đặt ông phó của mình vào một tình huống chính trị hiểm hóc và chính ông Trump cũng biết rõ như vậy. “Nếu mọi chuyện suôn sẻ thì tôi sẽ nhận công lao. Nếu không suôn sẻ tôi sẽ đổ thừa JD!” ông Trump nói tại cuộc họp báo bên lề Hội Nghị G7 ở Evian-les-Bains nước Pháp. Lần này ông Trump không thể đổ thừa cho ông Barack Obama hoặc ông Joe Biden, nên ông chọn JD Vance làm con dê tế thần. Ông thừa nhận, ông Vance có thể “được rất ít và mất rất nhiều” từ nhiệm vụ mà ông giao phó. (Reuters, 19 Tháng Sáu).
Theo báo The New York Times, ông Vance là người duy nhất trong bộ sậu của ông Trump phản đối một cuộc chiến tranh toàn diện và nghi ngờ khả năng thay đổi chế độ ở Iran. Có lẽ vì sự phản đối đó nên ông Trump “dằn mặt” bằng cách trao cho ông Vance cục xương khó gặm: dẫn đầu đàm phán với Iran – công việc lẽ ra nên thuộc về ông Marco Rubio, ngoại trưởng kiêm cố vấn an ninh quốc gia. Ông Vance tiếp tục dẫn đầu đàm phán với Iran kể cả sau khi một cuộc đàm phán như vậy ở Islamabad đã sụp đổ hồi Tháng Tư, mà nguyên nhân, theo ông Vance, là do Iran từ chối cam kết chắc chắn và lâu dài sẽ từ bỏ chương trình vũ khí nguyên tử.
Nhiệm vụ bất khả thi
Sắp tới tại Thuỵ Sĩ, ông Vance lại tiếp tục thương lượng về vũ khí nguyên tử nhưng với những người Iran khó nhằn hơn nhiều sau khi Tehran giành được những nhượng bộ đáng kể và đang có thái độ “được voi đòi tiên.” Trong phát ngôn đầu tiên sau khi MOU được ký, lãnh đạo tối cao Iran, Giáo Chủ Mojtaba Khamenei nói Iran bước vào đàm phán ở thế thượng phong, còn Tổng Thống Trump phải ký thỏa thuận “vì tuyệt vọng.” (New York Times, 18 Tháng Sáu).
Xuất hiện trước báo chí ở Toà Bạch Ốc hôm thứ Năm 18 Tháng Sáu, ông Vance tỏ ý hy vọng lần này Iran sẽ thay đổi. “Nếu người Iran không thay đổi cách cư xử, quân đội và chương trình nguyên tử của họ sẽ bị huỷ diệt… Iran phải thực hiện đúng cam kết. Nếu họ không làm, họ sẽ không nhận được bất kỳ một xu lợi ích nào từ thỏa thuận này,” ông nói, ám chỉ cam kết của Iran “không mua hoặc phát triển vũ khí hạt nhân” đổi lấy việc Mỹ bãi bỏ các biện pháp cấm vận kinh tế nêu trong MOU.
Cái khó còn là làm sao thiết lập được một cơ chế giám sát hiệu quả chương trình vũ khí của Iran. Hiệp Ước JCPOA mà Iran ký với các cường quốc P5+1 thời Obama đặt ra những giới hạn rất cụ thể: Iran phải chuyển 97% số nguyên liệu urani ra nước ngoài (Nga) chỉ được giữ lại 202.8 kg uranium có độ tinh khiết dưới 3.67% dùng cho y tế, năng lượng và nghiên cứu. Để bảo đảm Tehran không bội ước, Cơ Quan Năng Lượng Nguyên Tử Quốc Tế (IAEA) thực hiện việc giám sát toàn diện 24/7 mọi cơ sở nguyên tử Iran và báo cáo thường xuyên lên các quốc gia ký kết (Mỹ, Nga, Trung Quốc, Anh, Pháp, Đức). Cho đến khi ông Trump rút Mỹ ra khỏi JCPOA, chưa có dấu hiệu Iran vi phạm cam kết, theo giám đốc IAEA.
Bản Ghi Nhớ MOU mới ký giữa Mỹ và Iran quy định lỏng lẻo: “Cộng Hòa Hồi Giáo Iran tái khẳng định rằng họ sẽ không mua hoặc phát triển vũ khí hạt nhân… Hai bên đồng ý thảo luận vấn đề làm giàu hạt nhân và các vấn đề khác liên quan đến nhu cầu hạt nhân của Cộng Hòa Hồi Giáo Iran, dựa trên khuôn khổ pháp lý được đồng thuận trong thỏa thuận cuối cùng.” Theo nhiều chuyên gia, Iran hiện có khoảng 11 tấn nguyên liệu uranium tinh luyện, trong đó có 440kg có độ tinh khiết trên 60%, gần tới cấp độ vũ khí. nhưng theo MOU, số vật liệu này sẽ được “pha loãng tại chỗ dưới sự giám sát của IAEA” mà không yêu cầu Iran phải giao nộp hoặc chuyển chúng ra khỏi đất nước.
Trái bóng “nguyên tử” như vậy được chuyền vào cuộc đàm phán “thoả thuận cuối cùng.” Liệu ông Vance có ghi được bàn thắng hay không, hay Iran sẽ học bài Triều Tiên: hứa nhăng hứa cuội trên bàn đàm phán để che đậy một chương trình vũ khí tối mật được tiếp sức bởi những lợi ích kinh tế mà những nhượng bộ của Mỹ mang lại.
Hãng Reuters dự đoán: “Những cuộc thương lượng [ở Thuỵ Sĩ] sẽ là một kịch bản rủi ro cao cho tất cả các bên xung đột, cho Trung Đông nói chung, và cho tham vọng chính trị của ông Vance.”
Chung voi với đức ông
Bản MOU mà ông Trump vừa ký đang bị một số thượng nghị sĩ Cộng Hòa và đồng minh bảo thủ của Tổng Thống Donald Trump công khai phản đối nhưng thay vì đổ lỗi cho ông Trump, những người MAGA nhắm vào ông Vance và nghi ngờ vai trò của ông như là người dẫn dắt cuộc đàm phán với Iran.
Nhà báo Kellie Meyer của trang tin bảo thủ NewsNation viết trên X rằng một dân biểu Cộng Hoà trong Hạ Viện tiết lộ với bà “Những người bảo thủ trong Tòa Nhà Quốc Hội kinh ngạc vì ông Vance đã xoá sạch những chiến thắng quân sự của ông Trump trong một thỏa thuận khủng khiếp như vậy. Thực tế ông Trump đã thắng cuộc chiến tranh nhưng vào giờ thứ 11 ông Vance lại đàm phán một con đường tới thất bại.”
Nhà bình luận bảo thủ Ben Shapiro than phiền trên Fox News, “Phó tổng thống Hoa Kỳ, nhà thương thuyết chính của dự án đặc biệt này, đã không phục vụ tốt cho tổng thống.”
Có người nhắc lại chuyện ông Vance từng gọi ông Trump là “Hitler của nước Mỹ,” chuyện ông không tán thành tấn công Iran… để nhận định ông Vance không phải là người có thể đưa cuộc chiến Iran đến thắng lợi cuối cùng như ý kiến của nhà bình luận Brian Kilmeade trên Fox News. “Tôi tự hỏi, liệu ông phó tổng thống, người mà theo nhiều nguồn tin đã chống lại cuộc chiến này ngay từ đầu, có phải là con người thích hợp để dẫn dắt cuộc đàm phán hay không?” ông Kilmeade nói.
Đằng sau những lời cay nghiệt của giới bảo thủ nhắm vào ông Vance là một thực tế trần trụi: giới truyền thông Cộng Hòa đang nỗ lực đề cao ông Marco Rubio – kẻ đang kè theo ông Trump như hình với bóng, và hạ thấp ông Vance, chuẩn bị cho cuộc bầu cử tổng thống năm 2028.
Ông Vance từng được coi là “cậu bé vàng MAGA” (MAGA Golden Boy) và cho đến nay dường như ông vẫn tin rằng, đảng Cộng Hoà đứng về phía ông vì ông trung thành tuyệt đối với Tổng Thống Trump. Cuộc chiến Iran, thật sự là một thảm hoạ, vẫn được ông Vance đề cao là chiến thắng mới nhất mà ông Trump đem về cho nước Mỹ. “Hãy có niềm tin vào tổng thống Hoa Kỳ. Ý tưởng rằng ông ấy sẽ ký một thỏa thuận tồi cho người dân Mỹ là một ý tưởng ngu ngốc,” ông Vance nói tại cuộc họp báo hôm 18 Tháng Sáu.
Nhưng có lẽ đã muộn. Tục ngữ Việt Nam có câu: “Tậu voi chung với đức ông, vừa phải đánh cồng vừa phải hốt phân” – đi với người quyền lực chưa hẳn là an toàn. Nhìn tấm gương cựu Phó Tổng Thống Mike Pence của nhiệm kỳ trước, ông Vance có lẽ nên thận trọng. [dt]
