Vann Phan/Người Việt
SANTA ANA, California (NV) – “Kẻ Ở Miền Xa” nằm trong số những bản “nhạc lính” mùi mẫn nhất và tha thiết nhất trong nền âm nhạc có giá trị vượt thời gian của miền Nam tự do hồi thế kỷ trước. Tác giả của ca khúc, nhạc sĩ Trúc Phương, được giới phê bình văn hóa-nghệ thuật coi là một cây đại thụ trong nền nhạc tình và “nhạc lính” của Việt Nam Cộng Hòa.
Đây là một bản nhạc boléro “thứ thiệt,” ra đời năm 1965, đã tồn tại từ nửa thế kỷ qua trong lòng người dân Việt trải qua bao cuộc bể dâu, đổi dời. Đây cũng là một trong các ca khúc được những người hát nhạc karaoke ưa chuộng nhất tại Việt Nam ngày nay.
“Tôi ở miền xa, trời quen đất lạ/ Nhiều Đông lắm Hạ nối tiếp đi qua, thiếu bóng đàn bà/ Đời không dám tới, đành viết cho tôi/ Nhạc tình sao lắm lời!”
Người lính tự biết thân phận mình là kẻ phải sống xa nhà, tuy cùng có chung một bầu trời thương yêu của đất nước nhưng lại không được sống ở nơi chốn quê hương thân yêu, phải chịu đựng thời tiết thái quá của mùa cả mùa Đông lẫn mùa Hạ. Về mặt tình cảm, người lính thường không dám nghĩ tới chuyện sum họp với một đối tượng nào, và người đời cũng hiếm khi có dịp đến gần họ, chỉ ở xa xa để viết nhạc tình đặng ca ngợi đời linh mà thôi.
“Đơn vị thường khi nằm trên đất giặc/ Thèm trong hãi hùng, tiếng hát môi em, tiếng hát ngọt mềm/ Người nâng lính khổ, viết bởi câu ca/ Vì tiền hay thiết tha?”
Khổ một nỗi, những đơn vị tác chiến của các anh thường là nằm trên đất giặc thù, và từ nơi chốn hãi hùng đó, các anh đâm ra thèm được nghe tiếng hát hậu phương của những người em gái thành đô. Đôi khi thấy buồn, các anh lính nghĩ rằng những bài hát ca ngợi mình chỉ là vì người viết nhạc muốn kiếm được tiền chứ thật ra họ không mấy thiết tha yêu đời lính.
“Xin đối diện một lần bên tôi/ Cho tôi yêu bằng hình hài đó không thôi/ Đến với tôi, hãy đến với tôi/ Đừng yêu lính bằng lời.”
Thực tế là người lính chỉ muốn các cô em hãy tìm cách đến gần hơn để họ được yêu bằng xương, bằng thịt, chứ không phải chỉ yêu qua tiếng nhạc mơ hồ để canh dài người lính nghe thêm bùi ngùi.
“Đêm nằm miền xa, trời cao đất hạ/ Chợt lên ý lạ, nên viết văn chương góp tiếng hậu phương/ Ngoài kia súng nổ đốt lửa đêm đen/ Tầm đạn thay tiếng em…”
Đêm nay, nơi tiến đồn heo hút, có người lính bỗng nảy sinh những ý tứ vừa hay vừa lạ. Vì thế, anh đã viết thành bài ca để góp tiếng với những cây viết từ hậu phương. Nhưng than ôi! Tiếng súng nổ vang rền nơi chiến địa dưới ánh sáng hỏa châu ma quái và tiếng đạn rít trong đêm đen đã làm át đi tiếng hát hậu phương ngọc ngà mà người chiến sĩ vẫn đêm ngày mơ ước…
***
Một số nhà phê bình nhạc cho rằng nhạc của Trúc Phương, kể cả những bản “nhạc lính,” tuy chan chứa tình cảm yêu thương và có sức hấp dẫn mãnh liệt người nghe nhưng lại đượm buồn, một nỗi buồn sâu thẳm từ thân phận bi đát của những con người sống giữa cuộc chiến tranh tàn khốc.
Có thể nói rằng những bản nhạc tình của Trúc Phương biểu lộ cái ray rứt của những mối tình mùa chinh chiến đầy những trắc trở và trái ngang của các cặp trai gái tại miền Nam Việt Nam.
Trong khi đó, những bản “nhạc lính” của người nhạc sĩ này lại nói lên cả một trời gian lao, chịu đựng của người chiến binh Quân Lực Việt Nam Cộng Hòa, những người đã hy sinh tất cả tuổi thanh xuân cùng hạnh phúc riêng tư của mình để bảo vệ cuộc sống yên lành của người dân miền Nam hiền hòa, dĩ nhiên là trong đó có cả cha mẹ, anh em, con cái, thân nhân, và đặc biệt là những “người yêu của lính” nữa.
“Kẻ Ở Miền Xa” đã lột tả hết những hy sinh, gian khổ không thể nào tả xiết của đời lính. Đó là người linh thường xuyên phải “ở miền xa,” phải chịu đựng “nhiều Đông lắm Hạ… thiếu bóng đàn bà.” Giữa lúc đó, đơn vị lại “thường khi nằm trên đất giặc” đầy những hiểm nguy, chết chóc rình rập. Anh chiến sĩ đâm ra thèm những món vu vơ, như “tiếng hát môi em, tiếng hát ngọt mềm.” Họ chỉ xin những cô nàng cho mình là “người yêu của lính” hãy “đối diện một lần bên tôi, cho tôi yêu bằng hình hài đó không thôi,” nhưng nào đâu có được gì!
Rốt cuộc, quanh mình, người lính chỉ nhìn thấy những đau thương, tàn khốc của chiến tranh. Và trong khi họ khao khát được nghe tiếng nói yêu thương của người em nhỏ hậu phương thì lại phải đối mặt với tình huống “ngoài kia súng nổ đốt lửa đêm đen, tầm đạn thay tiếng em!”
Qua cuộc chiến bảo vệ nền độc lập của dân tộc vừa dữ dằn vừa quá rủi ro hồi hạ bán thế kỷ trước (như thể một người vừa phải hụp lặn trong “một dòng sông nước cuốn” vừa gặp phải “một cuộc tình không may”), các anh chiến sĩ Cộng Hòa đã gánh trên đôi vai thân phận bi đát của những con người yêu chuộng tự do và dân chủ trên toàn thế giới.
Những người lính Việt Nam Cộng Hòa đã hy sinh chiến đấu chẳng những riêng cho đất nước Việt Nam mà còn cho những quốc gia mới giành được độc lập sau khi Đệ Nhị Thế Chiến (1939-1945) chấm dứt và sau khi chủ nghĩa thực dân cáo chung, bởi vì nhờ miền Nam Việt Nam hứng chịu chiến tranh mà những quốc gia kia may mắn thoát khỏi thảm họa bị Cộng Sản hóa.
***
Nhạc sĩ Trúc Phương, tên thật là Nguyễn Thiên Lộc, sinh năm 1933 tại xã Mỹ Hòa, quận Cầu Ngang, tỉnh Trà Vinh. Từ giữa thập niên 1950, lúc đang theo học bậc trung học tại Vĩnh Bình, Trúc Phương đã sinh hoạt văn nghệ tại Ty Thông Tin địa phương. Sau đó, chàng trai trẻ quyết định lên Sài Gòn sinh sống và học nhạc với nhạc sĩ Trịnh Hưng, tác giả ca khúc nổi tiếng “Lối Về Xóm Nhỏ.”
Hai sáng tác đầu tiên của Trúc Phương ra đời vào năm 1957, đó là “Tình Thương Mái Lá” và “Tình Thắm Duyên Quê.” Tiếp theo đó là “Chiều Làng Em” (1958) và “Đò Chiều” (1958).
Nhạc sĩ cũng có mở một lớp dạy nhạc tại Gò Vấp để đào tạo các ca sĩ trẻ, gọi là Lớp Nhạc “Trúc Phương Tự Lực.” Tuy học trò của ông không có mấy người nổi tiếng trong nghề ca hát nhưng một số ca sĩ, trong đó có Thanh Thúy, Chế Linh và Duy Khánh, lại nổi tiếng nhờ trình bày những ca khúc của Trúc Phương.
Năm 1976, một năm sau ngày Sài Gòn sụp đổ, Trúc Phương vượt biên nhưng không thành công khiến ngôi nhà của ông trên đường Lý Thường Kiệt ở quận 11 bị chính quyền Cộng Sản tịch thu. Sau đó, ông còn vượt biên thêm hai lần nữa nhưng lại thất bại. Lúc ra tù, vợ con ly tán, nhạc sĩ đành cam phận sống không nhà, không cửa và không giấy tờ tùy thân, rồi cứ thế lưu lạc, nay Trà Vinh, mai Vĩnh Long và mốt là những nơi khác nữa.
Khoảng cuối thập niên 1980, Trúc Phương quay trở về sống nốt những ngày còn lại tại Sài Gòn, để rồi qua đời nơi đây vào ngày 18 Tháng Chín, 1995 (lúc đó ông được 63 tuổi), và được an táng tại nghĩa trang Lái Thiêu thuộc tỉnh Sông Bé.
Năm 2014, trung tâm ASIA tại Little Saigon, miền Nam California, có thực hiện chương trình “ASIA 74: Trúc Phương, Ông Hoàng của Dòng Nhạc Boléro” để vinh danh người nhạc sĩ tài hoa nhưng số kiếp long đong này. Đặc biệt, nữ danh ca Thanh Thúy, một người rất thích hát nhạc của Trúc Phương, đã dành cho người nhạc sĩ tài hoa này những lời ngợi ca đáng giá ngàn vàng: “Nhạc sĩ Trúc Phương và tôi không hẹn nhưng đã gặp nhau trên con đường sống cho kiếp tằm. Anh trút tâm sự qua cung đàn, còn tôi qua tiếng hát. Trong khoảng thập niên 1960, tên tuổi anh và tôi như đã gắn liền với nhau….”
Nhạc của Trúc Phương, kể cả những bản nhạc lính, tuy chan chứa tình cảm yêu thương và có sức hấp dẫn mãnh liệt người nghe nhưng lại đượm buồn, một nỗi buồn sâu thẳm từ thân phận bi đát của những con người sống giữa cuộc chiến tranh tàn khốc. Thêm vào đó, mối tình đầu kém may mắn của tác giả cũng là một yếu tố khiến cho các ca khúc tình yêu của Trúc Phương lúc nào cũng nghe như có tiếng thở dài ray rứt trong đêm thâu, không biết có phải vì đời chưa trọn vòng tay mà tâm tư tư đành giấu kín trong thư còn đây…
Trước và sau năm 1975, Trúc Phương sáng tác khoảng 70 nhạc phẩm, với nhiều bài hát rất phổ thông trong quảng đại quần chúng, từ cuối thập niên 1950 mãi cho đến ngày nay: “24 Giờ Phép,” “Ai Cho Tôi Tình Yêu,” “Buồn Trong Kỷ Niệm,” “Con Đường Mang Tên Em,” “Để Trả Lời Một Câu Hỏi,” “Đò Chiều,” “Kẻ Ở Miền Xa,” “Mưa Nửa Đêm,” “Những Lời Này Cho Em,” “Nửa Đêm Ngoài Phố,” “Tàu Đêm Năm Cũ,” “Trên 4 Vùng Chiến Thuật”… (Vann Phan) [qd]
Nhạc phẩm “Kẻ Ở Miền Xa” của Trúc Phương
Tôi ở miền xa, trời quen đất lạ
Nhiều Đông lắm Hạ nối tiếp đi qua, thiếu bóng đàn bà
Đời không dám tới đành viết cho tôi
Nhạc tình sao lắm lời!
Đơn vị thường khi nằm trên đất giặc
Thèm trong hãi hùng tiếng hát môi em, tiếng hát ngọt mềm
Người nâng lính khổ, viết bởi câu ca
Vì tiền hay thiết tha?
Xin đối diện một lần bên tôi
Cho tôi yêu bằng hình hài đó không thôi
Đến với tôi, hãy đến với tôi
Đừng yêu lính bằng lời
Đêm nằm miền xa, trời cao đất hạ
Chợt lên ý lạ, nên viết văn chương góp tiếng hậu phương
Ngoài kia súng nổ đốt lửa đêm đen
Tầm đạn thay tiếng em…
