Tô Văn Trường
Cần phải thay đổi tư duy, đi vào cái gốc của vấn đề, là phát triển nông thôn bao gồm cơ chế chính sách, phát triển cơ sở hạ tầng, khoa học công nghệ và giáo dục đào tạo. Đó mới là tiền đề để phát triển “tam nông” bền vững.
Sau 10 năm đổi mới, nông dân VN hăng hái, tạo ra thành quả rõ rệt về phát triển nông nghiệp. Nhưng từ sau năm 2000, cạnh tranh quốc tế gay gắt, thị trường tiêu thụ sản phẩm, nhất là lúa gạo ngày càng khó khăn.
Yếu kém của quản lý và doanh nghiệp làm cả ngành cá tra chết, nay thì tới lúa gạo (lưu ý là chỉ có gạo VN sụt giá bán không được, chứ gạo các nước khác không giảm giá – Bản tin FAO tháng 5/2013).
Lúa gạo Việt Nam giảm giá. Hình minh hoạ. Nguồn: gaovnf1.vn
Hiện đại và ‘vô định’ là bức tranh tổng thể và cũng là nguyên nhân tồn tại của nền nông nghiệp Việt Nam. Làm cách nào để phát triển tam nông bền vững?
Nghề trồng lúa ở đồng bằng sông Cửu Long, đặc biệt chủ yếu vùng tứ giác Long Xuyên (An Giang và Kiên Giang) bây giờ đã chạm đến “bờ” hiện đại: Gieo trồng giống xác nhận (mua của công ty), cơ giới hóa- điện khí hóa các khâu làm đất, tưới tiêu, thu hoạch, sấy, vận chuyển…
Nhưng còn tiêu thụ sản phẩm và lợi tức thì chạm bờ “vô định”!
Nhân công hồi giữa thế kỷ 20 về trước là mướn năm, mướn mùa là phổ biến, sau đó mướn tháng, mướn ngày. Còn bây giờ thì mướn ngày là phổ biến và bắt đầu người ta mướn tính giờ ở một số khâu sản xuất. Tình hình đó đặt ra: Lao động dịch vụ nông nghiệp chuyên môn hóa cao, cạnh tranh mạnh và cũng phân hóa giàu nghèo rất nhanh, vì nó theo hướng hiện đại mà khâu quản lý sản xuất của ta còn ở tầm của gần cuối thế kỷ 20.
Mới đây, tôi đi khảo sát thực tế ở xã Vân Trường, huyện Tiền Hải, tỉnh Thái Bình. Bà con nông dân cho biết trung bình nhà có ba người (thanh niên hầu hết bỏ quê đi làm ăn xa) được 1, 2 sào/ đầu người, tính ra một năm mỗi người được bốn tạ thóc bán được hai triệu đồng (tương đương $100). Nhưng chi phí giống, tiền thuê cày, cấy, thu hoạch hết khoảng 1,2 triệu đồng- 1,5 triệu đồng (tương đương $60-70), chưa kể các khoản phải đóng góp cho HTX.
Đời sống nông dân rất bấp bênh, nghèo khổ. Ở xã có nhà thờ khang trang là do con em đi làm ăn ở xa và Việt kiều gửi tiền về xây dựng là chủ yếu.
Giải pháp
Trước hết, phải thay đổi ở khâu tổ chức sản xuất với bốn nội hàm:
– Chính sách quản lý vĩ mô (bao gồm Luật Đất đai, khoa học công nghệ, tài chính – tín dụng, thuế khóa)
– Pháp luật và chế tài.
– Loại hình quản trị (công ty, trang trại, HTX…).
– Tôn trọng người nông dân với tư cách là người chủ thực sự.
Có hai việc quan trọng cần phải thực hiện sớm. Đó là:
1) Gia tăng năng suất, đảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm. Giá trị cạnh tranh thì phải đầu tư cho khoa học- công nghệ để tạo ra công nghệ sản xuất và cơ chế chính sách quản lý mới.
2) Để cho nông dân tiếp thu được khoa học- công nghệ, thì nông dân phải được đào tạo để trở thành nhà nông chuyên nghiệp, không phải kiểu nông dân “cha truyền con nối” như ngày xưa. Nông dân đương chức, phải được đầu tư đào tạo dưới hình thức khuyến nông theo vùng nông nghiệp sinh thái, và khuyến nông của các doanh nghiệp mua nông sản, tạo ra tầng lớp mới “thanh nông tri điền” bằng đào tạo chính quy thông qua các trường Đại học nông nghiệp và trung cấp.
Chúng ta không thiếu các chuyên gia nông nghiệp giỏi, và cơ sở đào tạo mà chỉ thiếu đầu tư và cơ chế chính sách thích hợp.
Làm được các việc nói trên, sẽ tạo ra hình thức tổ chức sản xuất theo hoạt động “Contract Farming”, là hình thức tổ chức quản lý theo chuỗi giá trị ngành hàng, năng suất từ nông trại đến bàn ăn.
Trong đó, hai chủ thể quan trọng nhất là nhà nông và nhà doanh nghiệp. Nhà doanh nghiệp có trách nhiệm cung ứng đầu vào (đặc biệt giống xác nhận) và khuyến nông để nông dân biết thực hiện quy trình sản xuất nông nghiệp tốt (GAP- Good Agriculture Practice).
Good Agriculture Practice. Hình: Ohio state commtech. Nguồn: producesafety.osu.edu
Nhà doanh nghiệp đảm bảo mua, chế biến, bảo quản và sản xuất tiêu thụ sản phẩm cho nông dân với giá lợi ích hài hoà cho cả hai bên. Nhà nước chỉ làm chính sách như khuyến khích tích tụ ruộng đất, đầu tư cho giáo dục, và khoa học- công nghệ, thay đổi cơ chế quản lý khuyến nông, quản lý khoa học và quản lý đào tạo.
Vĩ thanh
Cuối 1998, trong một lần họp tổng kết, tôi đã phát biểu đại ý: Bộ mang tên là Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, nhưng hoạt động chỉ tập trung vào phát triển nông nghiệp- đó chỉ là cái ngọn. Cần phải thay đổi tư duy, đi vào cái gốc của vấn đề là ‘phát triển nông thôn’ bao gồm cơ chế chính sách, phát triển cơ sở hạ tầng, khoa học- công nghệ và giáo dục- đào tạo. Đó mới là tiền đề để phát triển “tam nông”bền vững…
Sâu xa hơn, muốn “chấn hưng” được vấn đề nông nghiệp, nông thôn, nông dân, phải thay đổi được cái gốc của vấn đề. Có nghĩa là phải dũng cảm nhìn thẳng vào sự thật để tái cấu trúc cơ chế quản lý kinh tế, xã hội- chính trị, thông qua sửa Hiến pháp, sửa Luật Đất đai, tái cơ cấu hệ thống ngành quản lý nông nghiệp, cơ cấu lực lượng lao động nông thôn. Từ đó mới tái cơ cấu ngành hàng và thị trường.
Một vấn đề khác phải thực hiện đồng thời, là tái cấu trúc hệ thống quản lý giáo dục- đào tạo mà trọng tâm là vì con người tự do, vì một thế hệ nông dân mới sau năm 2020.
