Alexander Smoltczyk
Phan Ba trích dịch
Tất cả đều có thể, và tất cả đều đồng thời có thể trong thủ đô đang muốn mở hết tốc lực tiến về phía trước của Việt Nam. Say sưa với tương lai, thành phố này đang sống một cuộc sống hai mặt giữa Chủ nghĩa Tư bản và Chủ nghĩa Cộng sản.
Chiến dịch bắt đầu trong Tết. Rồi họ lao đi, trong đêm khuya quanh hồ Tây. Đấy là 100 người, có lẽ là 120. Họ đã vuốt gel lên tóc và cẩn thận làm cho nó rối đi, ngồi hút thuốc trên những chiếc Honda, ra vẻ chán chường, như thể họ đang la cà trên một băng ghế trong công viên chứ không phải đang ngồi trên yên của một chiếc xe được xoáy nòng đang rú lên ở tốc độ 90. Chân chống được gạt xuống, để lửa tóe lên khi vào đoạn đường cong. Họ chạy thành đoàn, gần sát với nhau, để không ai dám phanh lại, tất cả sẽ ngã xe. Họ chọn tuyến đường qua đại lộ Hùng Vương, nơi các quan chức cư ngụ, qua lăng, viện bảo tàng, các dinh chính phủ và biệt thự của quyền lực cũ. Họ lao quanh qua hồ như một bầy đoàn, như những kỵ sĩ của địa ngục, vài tuần một lần, lúc nào cũng vào lúc đêm khuya, và hầu như không ai trong số những James Dean này lại nhiều hơn 20 tuổi.
Hà Nội nhìn từ trên cao. Nguồn: vtc.vn
Hà Nội hai mặt
Hà Nội đang sống một cuộc sống hai mặt. Thành phố vẫn còn làm lễ kỷ niệm thần tượng của cuộc cách mạng, với Công viên Lênin và những nhà bất đồng chính kiến bị quản thúc tại gia. Và đồng thời thành phố đang bùng cháy trong cơn sốt của sự làm giàu, của thử nghiệm và của sự vô chính phủ. Trên tờ thực đơn của quán cà phê nghệ sỹ “Viet Art Center” có cocktail “B 52″. Cô bồi bàn trẻ tuổi chẳng hề biết rằng đất nước của cô đã từng bị những chiếc máy bay B-52 ném bom rải thảm.
Thời đấy đã lâu lắm rồi. “Vấn đề của các anh”, Thanh nói. Anh ấy để tóc xoắn thành lọn ở phía sau chiếc băng đô và mặc một chiếc áo len có mặt của một con quỷ đang cười. “Người nước ngoài các anh lúc nào cũng muốn nói về chiến tranh. B 52 chỉ là một loại cocktail. Điều đấy là bình thường đối với chúng tôi.” Thanh là người nhảy hip hop và là sếp của nhóm Big Toe. Ngồi bên cạnh anh là “Red”, một chàng trai 18 tuổi tóc vàng như Warhol, và “Turtle” mà chuyên môn của anh ấy là head spinning, quay trên đỉnh đầu cho đến khi mọi vật trước mắt nhòa đi. Một thanh niên ở Việt Nam trung bình có khoảng 600 tiết học Chủ nghĩa Mác-Lênin trong xương cốt. Đủ để không còn phải nghĩ về điều đấy trong phần còn lại của cuộc đời. “Hồ Chí Minh sống nhanh và hời hợt”, Turtle nói và có ý muốn nói Sài Gòn. “Ở Hà Nội, sự việc được xem xét nghiêm túc hơn.”
Cả hip hop. Ba người đã tự học nhảy qua những cuốn video made in China và đã sao chép lại một cách toàn hảo. Hôm nay là ngày trọng đại của họ. Họ băng qua đường đi đến “Cung văn hóa hữu nghị Việt Xô”. Trong cái khối bằng đá hoa cương rẻ tiền và lạc quan theo chỉ thị này, Viện Goethe đã tụ họp những người nhảy hip hop người Đức, người Pháp và người Việt lại vào đêm nay: cho “Traffic”, một sự kiện khiêu vũ kết hợp các bài tập Thái Cực Quyền của người già ở hồ Hoàn Kiếm vào buổi sớm mai với những head spin, air freeze, hip roll và twirl của giới hip hop trẻ của Hà Nội. Vé đã bán hết sạch. 2500 khán giả sẽ đến xem và giới trẻ nhuộm tóc vàng, xoay tít, toàn cầu hóa từ trong ra ngoài, tự ăn mừng chính mình.
Năm 1883, người Pháp tuyên bố Hà Nội là thủ đô của Bắc Kỳ và sau đấy là trụ sở hành chính của toàn Đông Dương. Từ đấy, quyền lực ngự trị ở đây, ở cạnh “Vòng cung của con sông Đỏ”, vì Hà Nội có nghĩa là như thế. Các ông chủ thuộc địa đã xây dựng đại lộ, kênh đào, đường đi có trồng cây theo gương mẫu của nam tước Haussmann, và đặt vào thành phố một nhà hát và khách sạn sang trọng “Metropole”, để quên đi sự hoạt động kỳ lạ của khu phố cổ với 36 con phố ngành nghề của nó. Mê cung đô thị bằng nhà cửa đấy, với những căn nhà tối tăm, kéo dài ra phía sau có cho tới 90 mét, đã là trụ sở chính, lô cốt và cơ sở hoạt động của những chiến binh giải phóng. Qua nhiều thế kỷ, những quy định về thuế và phân chia thừa kế đã dẫn đến những mảnh đất có hình thù kỳ lạ, vì vậy mà những “căn nhà ống” này thường không rộng hơn một sải tay, giữ cân bằng cho một mái nhà bé tí ở tít phía trên.
Nét đẹp của Đông Dương xưa cũ: nhà hát được xây theo gương mẫu từ Paris, ngày nay lại là một nơi chốn cho các sự kiệm văn hóa. Hình: Reuters
Khu độc nhất vô nhị của 36 con phố hình thành trước đây một nghìn năm, để cung cấp cho hoàng cung. Nó hoạt động từ lúc đấy, không ngưng nghỉ, bận bịu, chật hẹp như thủa nào. Từ những con phố nghề của thợ bạc, thợ buồm, thợ nhuộm, thợ làm thúng đã trở thành những con phố của những người bán va li, may túi cho xe máy và bán đồ cho sư sãi. Có những cửa hàng chuyên bán hàng mộ đạo dành cho các cựu chiến binh tư tưởng với cờ đỏ và tượng Lenin. Trước đây nhiều năm, các con phố còn chưa được trải nhựa, bây giờ ở ngã tư có gắn đèn giao thông siêu hiện đại mà trên đó có thể nhìn thấy thời gian chờ đang được đếm ngược (có lẽ cũng vì vợ của một bộ trưởng sở hữu một công ty đèn giao thông).
Ngay bên cạnh phòng du lịch ở hồ Hoàn Kiếm, ở đấy, nơi đã từng có con rùa khổng lồ sống sâu dưới làm nước màu xanh ngọc, người ta chào bán va li ở lối vào một căn nhà ống. Hàng núi bản sao Trung Quốc của các thương hiệu va li nổi tiếng.
Thế nhưng nếu ai đó cúi đầu ép mình xuyên qua hàng hóa đang được bày bán bước vào bên trong, qua những cầu thang đã mục, qua tất cả những mùi của địa ngục trần gian, qua những bàn thờ có rượu vodka, thuốc lá, trái thanh long được bày ra trước đó để cúng tổ tiên, người đấy bất thình lình sẽ đứng trước một trong những chốn huyền diệu của Hà Nội, một quán cà phê sinh viên có tầm nhìn ra hồ, chật chội như nơi ẩn nấp của Việt Cộng, ồn ào, đầy khói, tràn đầy sự tin tưởng trẻ trung lạc quan vào tương lai. Và sống ở ngay giữa đấy, trong một cái lán, là bà của ông chủ quán.
Hà Nội tốt hơn ở ‘nhà quê’
90.000 người sống trên ba kilômét vuông. Hành chính thành phố không biết họ phải làm gì với cái tổ hợp này, nửa nhà ổ chuột, nửa độc nhất vô nhị: Giật sập? Lấy lõi ra? Cứ để mặc nó phình ra? Một người bán đồ dùng cho chùa chào mời mõ, phất trần từ đuôi ngựa và những cái hộp số nhỏ có những bài kinh tụng cho mỗi một dịp. Phụ nữ đi nhún nhảy thoăng thoắt dưới chiếc đòn gánh nặng mang những cái giỏ đầy quít. Treo ở phía trên chúng là đống bùng nhùng không thể nào tháo gỡ ra được của hàng tá con cá vàng đang bơi trong những cái túi nylon.
Vô số xe gắn máy tràn ngập đường phố như những bầy thú, trượt vào nhau, cuộn lại với nhau trong khoảng khắc và rồi lại tự gỡ rối ra, một chuyển động hài hòa, cái ngay lập tức sụp đổ khi có ai đấy ngã xe. Thế rồi trở thành như chó sói. Vì khi chạy xe làm cho ai đấy ngã xuống thì phải mang người đó vào bệnh viện và trả tiền điều trị. Một đạo luật thúc đẩy người ta bỏ chạy sau khi gây ra tai nạn; nạn nhân đang chảy máu nằm lại đấy.
Không ai biết có bao nhiêu người sống ở Hà Nội. Họ đến từ ‘nhà quê’ (ở Hà Nội thì đấy là một từ để mắng nhiếc), vì họ đã nghe rằng trong thủ đô, đạo luật đơn giản của đồng tiền đã thống trị trở lại. Đôi khi họ còn không biết đến nhà vệ sinh giật nước và cũng không biết đến xe gắn máy, tự bằng lòng với một góc nhỏ trong khu phố cổ, còng lưng làm việc vì một vài tờ đồng, bởi tất cả đều tốt hơn là ở nhà quê.
Nội thành sống động của Hà Nội. Hình: Dinh Ngoc Truc
Trước nửa đêm, những người phu và nông dân đứng đầy trên khoảng đất dưới chiếc cầu Long Biên to lớn, được thiết kế bởi văn phòng Gustave Eiffel. Hàng được dỡ xuống từ những chiếc xe tải chất đầy ắp, giỏ hàng được trải ra. Không ai ngủ. Người ta ngồi cạnh những cái bao đầy cà rốt, cân ớt, phân loại chanh, nhanh nhẹn, hấp tấp, như thể không phải là họ còn có cả một đêm mát lạnh.
Xe đẩy tay chạy qua chạy lại, xuyên qua giao thông của xe buýt và xe gắn máy, ánh sáng vàng và ẩm ướt. Ai cũng vội vã – cứ như là người ta vì vậy mà có thể đi ngủ sớm hơn được. Ai cũng biết nhiệm vụ của mình. Họ ăn lấy sức cho đêm khuya, dùng thìa múc món xúp của những hàng quán bên đường, liếc mắt nhìn truyền hình đang chiếu kịch trong lúc đấy. Xúp sẽ là nguồn sưởi ấm duy nhất cho những giờ tới đây. Chợ này đã có ở đây từ hàng thế kỷ. Những người nông dân quen biết người mua hàng của họ. Họ biết rằng cho tới khi trời rạng sáng, những cái bó to, những cái giỏ mây sẽ trống không, bản thân họ thì lại rã rời vì mệt mõi. Tài xế ngủ trong phòng lái của họ. Những người khác không bao giờ ngủ; vào sáng sớm, họ đi làm một công việc khác.
Hà Nội có bốn, năm triệu người làm việc tự do, tư sản kiến và doanh nhân chân đất. Người ta sắp xếp xe lại trên lề đường, những người khác bán các đồng tiền mang lại may mắn, thu nhặt nhựa phế thải hay ngồi ở lề đường với một cái bơm hơi.
‘Chúng tôi cần nhiều đảng phái’
Ông Dung ngồi trong con phố thợ may giữa bốn cái máy may kêu rì rì của ông ấy. Không có thứ gì ở ông ấy hé lộ cho thấy sự giàu có của ông ấy. Ông Dung ngụy trang: “Khi người Cộng sản đến đây thì tôi sẽ nói: ‘I have nothing!’” Ông ấy cười rúc rích. “Cha tôi nói với tôi: Keep it like family! Không có xa xỉ, không có đâu …” Ông ấy lắc đầu, giơ ngón tay trỏ lên, “không đồng tiền nào đi vào ngân hàng cả. Keep dollar and go!” Tiền nằm một phần ở Thụy Sĩ, một phần khác bí mật chống lại những người Cộng sản trong nước, bằng cách nó chiếm lại từng mét vuông đất một đã bị lấy mất: ông thợ may muốn có nhiều tờ đồng như có thể, để mua lại từng gian phòng một của những ngôi nhà thuộc gia đình mà người ta đã tịch thu trước đây. Đó là cách ông ấy trả thù lịch sử – người thợ may đấy là một “Việt Đồng”.
Di tích từ những thời đầu: đền Lý Quốc Sư từ thế kỷ 13. Hình: Corbis
“Tôi đã tiết kiệm tiền và mua lại tầng một!” Ông ấy tự học lấy tiếng Anh, khách hàng đã gửi cho ông một quyển sách. “Và tôi lúc nào cũng đóng thuế!” Ông ấy phun cái từ ấy ra như một chất đắng. “Rồi tôi mua tầng hai. Nhưng tôi không trả đồng nào cả.” Ông ấy sống trong Hà Nội, vì ông ấy có gia đình của mình ở đây và có thể tích hợp mọi người vào công việc kinh doanh của ông ấy như thế nào đó. Mặc dù trong Sài Gòn thì tốt hơn. Ở Hà Nội, tham nhũng là vấn đề – tất cả các nhân viên thuế quan, giám sát, kiểm tra đều đòi phần của họ: “Chúng tôi cần nhiều đảng phái. Không chỉ một, nếu không thì không có sự kiểm soát.” Ông Dung làm việc mười hai giờ mỗi ngày, ngày nào trong tuần ông cũng ngồi trong gian phòng may chật chội của mình trong khu phố cổ. Nhưng ông ấy hiểu về thế giới nhiều hơn là người nào đấy, người mà vẫn còn cho rằng mình đang có quyền lực.
Sài Gòn là thành phố công nghiệp, Hà Nội là thành phố của tiểu thương và thủ công. Ở chợ hàng Da, chợ nhiều màu sắc nhất của thành phố, sinh viên các trường nghệ thuật dùng bưu thiếp để sao lại mỗi một tác phẩm nghệ thuật Phương Tây theo ý muốn, từ Caravaggio cho tới Dalí, với chất lượng cho viện bảo tàng và với giá tròn 30 euro cho một mét vuông. Trong những năm vừa rồi, những người có đầu óc sáng tạo và những người đi tìm vận may từ châu Âu đã đến đây, bị thu hút bởi tiếng gọi của một thành phố đang say sưa với tương lai như Thượng Hải – nhưng là thành phố mà ở đấy người ta có thể đọc chữ được. Cạnh Thánh đường Saint-Joseph có những tủ kính với ví xách tay hàng hiệu và bàn ghế dân tộc đắt tiền. “Tinh thần đi tìm vàng đang thống trị trong Hà Nội”, nữ công dân Roma Valentina Bottari của “La Casa” nói, thiết kế của cô ấy từ Ý, nghệ thuật thủ công Bắc Việt Nam. “Nhưng có một ý tưởng hay vẫn còn chưa đủ. Người ta phải kiểm soát 100% tất cả, nếu không thì sẽ không thành công.” Nhà nước để yên cho cô. Cô không cảm nhận gì nhiều về Chủ nghĩa Cộng sản.
Người bán dạo quanh Thánh đường Saint-Joseph. Hình: AP
Người Pháp Laurent Severac với thiết bị chưng cất của ông ấy sản xuất tinh dầu dùng làm hương thơm và để chữa bệnh, cung cấp nước mắm và tinh dầu chanh cho đầu bếp trong “Metropole”. Madame Song Thu, từng sống lưu vong ở Paris và bây giờ đã trở về quê nhà, mang lại cho những đứa trẻ bụi đời một mái nhà, dạy cho chúng cung cách đối xử và nghệ thuật làm mứt kẹo và cho chúng làm việc trong cửa hàng bánh ngọt “Baguette & Chocolat” của mình trên đường Chả Cá. Christian Oster, nguyên là chủ nhà hàng ở vùng Rừng Đen [trong nước Đức] mời chào “Hanoi Kultour”, mời những người thích khám phá ngồi lên yên của chiếc xe gắn máy ông ấy, hiệu Ural, để cùng với họ vào những góc không dễ đến của khu phố cổ và thâm nhập vào những bí mật ẩm thực.
Như ở ngõ Tạm Thương, một con hẻm tối đầy xe gắn máy chạy qua lại cạnh con đường chính Hàng Bông, có nem chua rán ngon nhất được mang ra trên lá chuối, thịt băm đã lên men được cuộn lại chấm với nước xốt. Người ta ngồi trên những cái ghế đẩu màu sặc sỡ của trẻ con, cách rất xa các quy định về vệ sinh của Liên minh châu Âu, uống trà xanh, thưởng thức mùi vị của rau húng, ngò tươi, húng tây. Thật ra thì người ta cấm nấu ăn trên lề đường. Thật ra thì thợ cắt tóc cũng chỉ được phép làm việc trong phòng kín. Nhưng quy định cũng giống như Chủ nghĩa Cộng sản. Chúng chẳng có hiệu lực gì cả, vì chúng phi lý.
Công nhân và nông dân là nền tảng của chế độ
Một trong những công dân mới, thành công nhất của Hà Nội là tiến sỹ Mai Huy Tan. Có thể dễ dàng nhận ra ngôi biệt thự nằm cạnh hồ Tây của ông ấy qua cái mái vòm lấy cảm hứng từ Thành đường Florence. Có rào sắt từ Versailles, lồng cầu thang theo lối kiến trúc nhà Hansa và trên mái vòm là “Chiến thắng của Galatea” của Raffael: “Chúng tôi không phải phát minh mới điều gì cả. Chỉ học tập và làm theo cho tốt thôi”, tiến sỹ Tan nói, cúi người chào và đưa tặng khách một quyển sách tự dịch có những bài ca Đức.
Tan đã ở ngoài mặt trận ba năm. Ông ấy biết B 52 không chỉ là một cocktail. Rồi ông ấy học đại học ở Halle an der Saale [Đức] về kinh tế kế hoạch, nhanh chóng nhận ra rằng trong Đảng không có chỗ cho những con người có đầu óc sáng tạo, và ông ấy vẫn còn có vị của chiếc xúc xích nướng Thüringen trên lưỡi. Hiện giờ, nhà máy “Đức Việt” của ông ấy nhét mỗi ngày 300 con heo vào trong ruột từ Trung Quốc và cung cấp xúc xích Thüringen cho các quán bia và nhà hàng ở Hà Nội, tất cả đều theo “Quy định Tinh khiết” của Đức và được kiểm nghiệm bởi TÜV Rheinland. “Công nhân và nông dân là nền tảng của chế độ. Không phải doanh nhân”, tiến sỹ Tan nói. “Doanh nhân chúng tôi vẫn còn được xem là tư bản. Vì thế mà giới trẻ cười nhạo Đảng. Điều đấy cũng không tốt.” Ông ấy nói ông có thể phát biểu tự do: “Tôi không phải là người chống chế độ. Tôi chỉ làm xúc xích thôi.”
Con đường của những người uốn thép, bán dụng cụ, của những người thợ hàn dẫn đến Từ Liêm ở phía Tây, ở đấy, nơi mà người ta có thể phỏng đoán tương lai của phần lớn các thành phố. Ở đây, Hà Nội mới đã mơ mình là Thượng Hải, với những đại lộ rộng lớn và những khu nhà ở toàn hảo đến mức phi thật. Ở ngay giữa đó có một quả địa cầu bằng hoa đang chào mừng dấu hiệu của kỷ nguyên mới: có chữ “WTO” ở trên đó. Lần tham gia thương mại thế giới của Việt Nam năm 2007 được ăn mừng ở Hà Nội như một cuộc cách mạng cuối cùng rồi cũng thành công. Thành phố đã dựng lên một Trung tâm Hội nghị Quốc gia với giá một phần tư tỉ dollar, theo dạng sóng do kiến trúc sư Meinhard von Gerkan từ Hamburg [Đức] thiết kế và cho tới nay đứng đấy tương đối trống rỗng.
Phong cách truyền thống vẫn còn tiếp tục trong những khu phố nào đó. Hình: Dinh Ngoc Truc
Với số tiền mà công trình xây dựng này đã ngốn mất người ta có thể đẩy bật toàn bộ bệnh viện từ thời trung cổ y tế về đến thời hiện đại. Chính phủ đã quyết định khác đi. Người ta đã làm việc ba ca liên tục, không nghỉ và không có chủ nhật. Một công trình lao động siêng năng như dưới thời Pharaoh, để cho các lãnh tụ của vùng kinh tế Thái Bình Dương thấy thành phố này có thể làm được những gì. Vật khổng lồ đấy hoàn thành vào lúc Hội nghị Thượng đỉnh trong tháng 11 năm 2006, và khi Tổng thống Mỹ đứng để cho chụp hình trong chiếc áo dài truyền thống thì có những người nào đấy không còn biết rằng ai đã thắng hay thua trận chiến nào ở đây. Đấy là head spinning, chắc là hip hop Big Toe sẽ nói như thế.
Vào lúc đêm khuya hay đã về sáng, vị tướng già nằm trong ngôi biệt thự của ông ấy, đường Hoàng Diệu số 30. Huyền thoại bao quanh ông ấy cũng như quanh con rùa trong hồ Hoàn Kiếm, hồ của thanh kiếm được hoàn trả lại. Vị tướng được ướp trong vinh quang và danh dự, nhưng vẫn còn quá sống động cho một cái lăng. Đấy là tướng Giáp, người con trai của một nông dân trồng lúa và là thầy giáo làng, người đã đánh trận hủy diệt người Pháp ở Điện Biên Phủ với mưu lược của ông ấy. Người đã chỉ huy chiến dịch Tết chống Hoa Kỳ, hy sinh hàng chục nghìn người cho tự do và Chủ nghĩa Xã hội và cho tất cả những gì mà ngày hôm nay không còn đóng vai trò nào nữa cả. Người ta cho rằng ông ấy đã phê phán đường lối của Đảng, cảnh báo tham nhũng và những tiếng gọi của tư bản. Vì thế mà không ai được phép vào thăm ông ấy.
Có thể Giáp sẽ bị kéo ra khỏi những giấc mộng của ông ấy, khi cháu chắt lao đi quanh con đường cạnh bờ hồ về đêm, cuồng nhiệt, không có lịch sử và có nhiều tương lai đến như thế ở phía trước, cho tới mức họ hy sinh cuộc sống của họ cho khoảng khắc.
Trích dịch từ Chuyên san du lịch “Việt Nam”-Nhà xuất bản Merian.
Tựa nhỏ do Người Việt Online đặt.
