Mục này chỉ nhằm giải đáp các thắc mắc về sức khỏe có tính cách tổng quát. Với các vấn đề cụ thể, chi tiết của từng bệnh nhân, xin liên lạc với bác sĩ để được thăm khám trực tiếp. Nhiều thông tin thiết thực và bổ ích khác về sức khỏe cũng được phát trên đài Radio Chuyện Sáng Chủ Nhật ở vùng Orange County, California, vào mỗi sáng Chủ Nhật từ 6 đến 9 giờ, trong chương trình “Câu Chuyện Sức Khỏe Sáng Chủ Nhật.” Nhiều thông tin sức khỏe bổ ích khác cũng có thể tìm thấy trên các website nguyentranhoang.com và radiochuyensangchunhat.com. Quý vị có thể liên lạc bác sĩ qua email: [email protected] hoặc điện thoại (714) 531-7930.
Bác Sĩ Nguyễn Trần Hoàng
Các biến dạng nhận thức, suy nghĩ bị méo mó, hay rối loạn nhận thức (cognitive distortions) là những cách suy nghĩ thiên lệch có thể bóp méo nhận thức về thực tại, thường dẫn đến phản ứng cảm xúc tiêu cực, hành vi không hiệu quả và khó khăn trong việc xử lý các thách thức của cuộc sống. Chúng liên quan chặt chẽ đến các vấn đề sức khỏe tâm thần như trầm cảm, lo âu và căng thẳng, mặc dù bất cứ ai cũng có thể trải qua chúng vào những thời điểm khác nhau.
Việc nhận diện và điều chỉnh các biến dạng nhận thức không phải là dễ dàng nhưng rất cần thiết. Ta có thể sử dụng các kỹ thuật trong CBT như viết nhật ký suy nghĩ, phân tích bằng chứng và thực hành tự nhận thức để thay đổi. Từ đó, chúng ta có thể phát triển những cách suy nghĩ và hành xử lành mạnh hơn, giúp nâng cao sức khỏe tinh thần và hạnh phúc.
“Luôn Luôn Đúng”
Dạng nhận thức méo mó “Luôn Luôn Đúng” (Always Being Right) là khuynh hướng cố chấp với quan điểm của mình, tin rằng mình luôn đúng bất kể thực tế thế nào. Những người rơi vào lối suy nghĩ này thường không chịu thừa nhận sai lầm, xem việc thắng trong cuộc tranh luận là quan trọng hơn cả sự thật hay mối quan hệ với người khác.
Họ có thể bảo vệ quan điểm của mình một cách dai dẳng, bác bỏ ý kiến đối lập mà không cân nhắc kỹ lưỡng, và đôi khi bóp méo sự thật để bảo vệ niềm tin của mình. Điều này không chỉ làm ảnh hưởng đến tương tác cá nhân mà còn gây ra nhiều tổn thương trong các mối quan hệ.
Vài đặc điểm của rối loạn nhận thức “luôn luôn đúng”
1. Bảo vệ niềm tin cá nhân bằng mọi giá
Dù thực tế chứng minh điều ngược lại, họ vẫn khăng khăng cho rằng quan điểm của mình là đúng.
Ví dụ: Một người tin rằng uống nước đá sẽ gây viêm họng, bất kể bác sĩ giải thích rằng đó chỉ là hiểu lầm phổ biến.
2. Bỏ qua hoặc bóp méo thông tin đối lập
Họ chọn lọc thông tin có lợi cho quan điểm của mình và phớt lờ những bằng chứng ngược lại.
Ví dụ: Một người tin rằng chỉ cần học giỏi là sẽ thành công, bất chấp hàng loạt ví dụ về những người thành công nhờ kỹ năng mềm hoặc sự sáng tạo.
3. Tranh luận để chiến thắng, không phải để hiểu
Khi tranh luận, họ không quan tâm đến sự thật mà chỉ muốn thắng cuộc.
Ví dụ: Một người tranh cãi với bạn mình rằng ăn cơm tối sau 7 giờ sẽ gây tăng cân, dù đối phương đưa ra dẫn chứng khoa học ngược lại, họ vẫn không chấp nhận.
4. Không chịu nhận sai, ngay cả khi điều đó cần thiết
Khi bị chứng minh sai, họ cảm thấy như bị tổn thương sâu sắc và sẽ tìm cách biện hộ thay vì thừa nhận.
Ví dụ: Một người lái xe sai luật nhưng vẫn biện minh rằng cảnh sát bắt oan thay vì chấp nhận lỗi sai của mình.
Cá rô hay cá lóc?
Cái quán cà phê ven sông hôm nay không có khách, chỉ có mình ông Ba ngồi đó, mắt dõi ra dòng nước. Trời Tháng Mười, gió sông lành lạnh, những chiếc ghe lác đác trôi. Ông Ba vừa khuấy ly cà phê sữa đá vừa cằn nhằn với thằng Tí, đứa cháu ngoại mới sáu tuổi:
“Tao nói rồi, con cá đó là cá rô, chớ không phải cá lóc!”
Thằng nhỏ tròn mắt nhìn ông ngoại, rồi lí nhí:
“Nhưng thầy giáo nói con đó là cá lóc mà ngoại…”
Ông Ba phất tay một cái, như thể cắt ngang một chuyện nhảm nhí:
“Thầy giáo gì mà dốt! Tao đi giăng lưới ba chục năm, tao không biết cá lóc với cá rô hay sao? Con cá đó bơi kiểu đó, vây kiểu đó, là cá rô chớ gì!”
Thằng Tí bặm môi, nó không dám cãi, nhưng nó biết thầy giáo đâu có nói sai. Nó đã thấy hình con cá lóc trong sách, giống hệt con mà nó bắt được hôm qua. Nhưng ngoại nó mà đã nói gì thì không ai cãi được.
Mấy hôm sau, ông Sáu, hàng xóm của ông Ba, ghé qua, cười cười:
“Ủa, hôm bữa thằng Tí bắt con cá lóc hả? Tao thấy đăng hình trên Facebook rồi, rõ ràng cá lóc, con cá rô đâu mà rô.”
Ông Ba cười gượng, rồi cất giọng cộc lốc:
“Ờ… thì… cũng gần giống nhau mà!”
Rồi ông lảng chuyện, nói sang chuyện nước lũ năm nay về trễ. Nhưng thằng Tí ngồi bên cạnh, nó hiểu rõ: ngoại nó thà cãi đến cùng, thà lảng tránh, chứ ngoại nó không bao giờ chịu nhận mình sai.
***
Câu chuyện đơn giản nhưng phản ánh rõ ràng sự cố chấp của một người mắc nhận thức méo mó kiểu “Luôn Luôn Đúng.” Dù có bằng chứng, ông Ba vẫn không chịu thừa nhận sai lầm. Khi bị người khác chỉ ra, ông chọn cách lảng tránh hơn là thừa nhận.
Có những lúc, không quan trọng ai đúng, ai sai – quan trọng là biết lắng nghe và thay đổi khi cần thiết. Điều đó giúp cho mình luôn tiến bộ mỗi ngày, tạo được sự kính, mến thật sự từ những người tiếp xúc với mình.
