Mục này chỉ nhằm giải đáp các thắc mắc về sức khỏe có tính cách tổng quát. Với các vấn đề cụ thể, chi tiết của từng bệnh nhân, xin liên lạc với bác sĩ để được thăm khám trực tiếp. Nhiều thông tin thiết thực và bổ ích khác về sức khỏe cũng được phát trên đài Radio Chuyện Sáng Chủ Nhật ở vùng Orange County, California, vào mỗi sáng Chủ Nhật từ 6 đến 9 giờ, trong chương trình “Câu Chuyện Sức Khỏe Sáng Chủ Nhật.” Nhiều thông tin sức khỏe bổ ích khác cũng có thể tìm thấy trên các website nguyentranhoang.com và radiochuyensangchunhat.com. Quý vị có thể liên lạc bác sĩ qua email: [email protected] hoặc điện thoại (714) 531-7930.
Bác Sĩ Nguyễn Trần Hoàng
Các biến dạng nhận thức, suy nghĩ bị méo mó, hay rối loạn nhận thức (cognitive distortions) là những cách suy nghĩ thiên lệch có thể bóp méo nhận thức về thực tại, thường dẫn đến phản ứng cảm xúc tiêu cực, hành vi không hiệu quả và khó khăn trong việc xử lý các thách thức của cuộc sống. Chúng liên quan chặt chẽ đến các vấn đề sức khỏe tâm thần như trầm cảm, lo âu và căng thẳng, mặc dù bất cứ ai cũng có thể trải qua chúng vào những thời điểm khác nhau.
Luôn Luôn “Đúng”
Dạng nhận thức méo mó Luôn Luôn “Đúng” (Always Being Right) là khuynh hướng cố chấp với quan điểm của mình, tin rằng mình luôn đúng bất kể thực tế thế nào. Những người rơi vào lối suy nghĩ này thường không chịu thừa nhận sai lầm, xem việc thắng trong cuộc tranh luận là quan trọng hơn cả sự thật hay mối quan hệ với người khác.
Họ có thể bảo vệ quan điểm của mình một cách dai dẳng, bác bỏ ý kiến đối lập mà không cân nhắc kỹ lưỡng, và đôi khi bóp méo sự thật để bảo vệ niềm tin của mình. Điều này không chỉ làm ảnh hưởng đến tương tác cá nhân mà còn gây ra nhiều tổn thương trong các mối quan hệ.
1. Nguyên nhân của rối loạn Luôn Luôn “Đúng”
a) Yếu tố tâm lý cá nhân
Nhu cầu kiểm soát: Cảm giác phải luôn đúng giúp một số người cảm thấy mình đang kiểm soát được tình huống.
Lòng tự ti: Khi một người không tự tin vào giá trị bản thân, họ sẽ bảo vệ quan điểm như cách để khẳng định giá trị cá nhân.
Nỗi sợ bị phán xét: Thừa nhận sai lầm, theo họ, là, đồng nghĩa với việc chấp nhận rủi ro bị chỉ trích.
b) Ảnh hưởng từ môi trường và giáo dục
Nuôi dạy nghiêm khắc: Trẻ lớn lên trong môi trường mà sai lầm bị trừng phạt nghiêm trọng có xu hướng sợ thừa nhận sai.
Văn hóa đề cao sự “đúng”-”sai”: Ở một số nền văn hóa, việc thừa nhận sai lầm được xem là yếu đuối, dẫn đến xu hướng bảo vệ ý kiến bằng mọi giá.
c) Yếu tố nhận thức
Thiên kiến xác nhận (Confirmation Bias): Con người có xu hướng tìm kiếm và nhớ những thông tin ủng hộ niềm tin của mình, bỏ qua thông tin trái chiều.
Tư duy nhị nguyên (Black-and-White Thinking): Tâm lý coi mọi việc chỉ có đúng hoặc sai, không có chỗ cho sự linh hoạt.
2. Cơ chế hoạt động của rối loạn Luôn Luôn “Đúng”
Tự bảo vệ bản thân: Khi niềm tin bị thách thức, não bộ kích hoạt cơ chế phòng vệ, dẫn đến việc từ chối thông tin mới.
Gia cố niềm tin sai lầm: Mỗi lần thành công trong việc bảo vệ quan điểm sai lầm, người đó càng củng cố lòng tin rằng mình luôn đúng.
Tránh né cảm giác tổn thương: Thừa nhận sai lầm có thể gây ra cảm giác thất bại. Để tránh tổn thương, người ta chọn cách bám chặt vào niềm tin của mình.
“Ông Bảy và những chiếc xe đạp”
Ở giữa lòng Saigon sầm uất, có một cửa hàng xe đạp cũ kỹ tên “Bảy Bike.” Chủ tiệm là ông Bảy, một người đàn ông ngoài sáu mươi, gầy gò, với đôi mắt sắc như dao cạo và cái miệng không bao giờ chịu thừa nhận mình sai. Ông tin chắc rằng mình biết mọi thứ về xe đạp.
Một ngày nọ, Nam – cậu cháu trai của ông Bảy, học ngành kỹ thuật ô tô tại đại học Bách Khoa- ghé qua tiệm. Nam phát hiện chiếc xe đạp đỏ treo lủng lẳng trên tường đã bị hỏng bộ đĩa số (gear system).
“Ông ơi, chiếc này cần thay bộ đỉa mới, nó mòn hết rồi,” Nam nói.
Ông Bảy nhếch mép:
“Mày biết gì mà nói? Tao sửa xe từ hồi mày còn bú sữa. Cái này chỉ cần bôi tí dầu là ngon ngay.”
Nam im lặng, không muốn cãi. Nhưng khi ông thử bôi dầu và chiếc xe vẫn kêu ken két, ông Bảy chỉ nói gọn lỏn:
“Chắc do thời tiết thôi.”
***
Vài tuần sau, một khách hàng đến phàn nàn chiếc xe đỏ mới mua từ tiệm bị kẹt số giữa đường. Nam lại lên tiếng đề nghị thay bộ đĩa, nhưng ông Bảy gạt đi:
“Không phải lỗi do xe, lỗi là do ông đạp không đúng cách.”
Người khách tức giận bỏ đi, và từ đó không quay lại. Tiệm bắt đầu vắng khách dần. Nhưng với ông Bảy, vấn đề không phải do ông. Ông tin rằng “khách bây giờ kén chọn quá.”
Một hôm, Nam bí mật thay bộ đĩa trên một chiếc xe cũ trong tiệm mà không nói với ông Bảy. Sau đó, giả vờ mời ông thử chiếc xe “còn nguyên bản.” Ông Bảy đạp một vòng, mặt sáng bừng:
“Đó, tao nói mà, chỉ cần bảo dưỡng tốt là xe ngon ngay!”
Nam cười:
“Ông à, con thay bộ đĩa rồi đó.”
Ông Bảy đứng sững lại. Mặt đỏ bừng. Ông định bật lại, nhưng rồi im lặng. Lần đầu tiên trong đời, ông không có gì để nói.
Sau sự việc đó, ông Bảy bắt đầu lắng nghe Nam nhiều hơn. Tiệm sửa xe ngày càng đông khách trở lại. Ông không còn bướng bỉnh như trước, dù thỉnh thoảng vẫn “cố chấp nhẹ.” Nhưng điều quan trọng nhất là ông học được một bài học: Thừa nhận sai lầm không làm ông yếu đi, mà giúp ông trưởng thành hơn.
Phân tích câu chuyện theo các nguyên nhân và cơ chế
1-Nguyên nhân
Nhu cầu kiểm soát: Ông Bảy muốn giữ vững vị thế “bậc thầy” trong cửa tiệm của mình.
Lòng tự tôn yếu: Dù tỏ ra tự tin, nhưng sâu thẳm, ông Bảy sợ bị coi là “già rồi, không còn theo kịp thời đại.”
Ảnh hưởng môi trường: Cách ông Bảy được nuôi dạy từ nhỏ trong nền văn hóa coi trọng người lớn tuổi khiến ông khó chấp nhận ý kiến từ thế hệ trẻ hơn.
2-Cơ chế hoạt động
Tự bảo vệ bản thân: Ông Bảy bác bỏ ý kiến của Nam để tránh cảm giác “bị thách thức”.
Gia cố niềm tin: Mỗi lần đổ lỗi cho khách thay vì nhận sai, ông củng cố niềm tin rằng mình luôn đúng.
Tránh né cảm giác tổn thương: Sự im lặng khi phát hiện Nam đúng là dấu hiệu cho thấy ông Bảy đang đối diện với nỗi sợ phải thừa nhận sai lầm.
Kết luận
Rối loạn “Luôn Luôn Đúng” không chỉ là vấn đề về thái độ, mà còn liên quan sâu sắc đến tâm lý, nhận thức và quá trình trưởng thành của mỗi người.
Thừa nhận sai lầm là dấu hiệu của sự can đảm và trưởng thành, không phải sự yếu đuối.
