Lê Tâm (theo NYT)
Các thành viên trong ban giảng huấn trường đại học Wellesley College, ở Wellesley, tiểu bang Massachusetts, bày tỏ sự phản đối mạnh mẽ khi hay tin đại học Peking Univeristy ở Trung Quốc có thể cho nghỉ việc Giáo Sư Xia Yeliang, người hay chỉ trích chính quyền. Giáo Sư Xia, một kinh tế gia, từng viếng thăm Wellesley sau khi trường này ký thỏa thuận liên kết với Peking University.
Sinh viên Ðại Học Nam Ninh, tỉnh Giang Tô, Trung Quốc, xem kết quả thi. (Hình minh họa: STR/AFP/Getty Images)
Hồi Tháng Chín, 130 thành viên ban giảng huấn Wellesley gửi thư ngỏ đến viện trưởng đại học Peking University, cảnh cáo rằng nếu Giáo Sư Xia bị cho nghỉ việc vì quan điểm chính trị của ông, họ sẽ xét lại sự liên kết này. Chỉ tháng sau đó, Giáo Sư Xia bị đuổi việc. Peking University cho hay đây là vì khả năng giảng dạy của ông ta chứ không phải về lý do chính trị. Nhiều giáo sư ở Wellesley tỏ ý nghi ngờ lời giải thích này. Thế nhưng, sau nhiều tranh cãi, ban giảng huấn bỏ phiếu giữ nguyên sự liên kết, theo như mong muốn của viện trưởng Wellesley.
Cũng giống như các công ty Mỹ, các trường đại học Mỹ đang tìm cách mở rộng hoạt động của họ ra ngoại quốc, xây dựng các chi nhánh, các trung tâm học hành và liên kết với các đại học, thường ở trong các quốc gia dưới chế độ độc tài.
Nhưng không giống như các công ty làm ăn, các đại học Mỹ thường nêu lên lý tưởng và nguyên tắc, nhất là nguyên tắc tự do giảng dạy, phải là ưu tiên cao hơn tài chánh. Thế nhưng, khi các giáo sư ngoại quốc gặp khó khăn vì theo các nguyên tắc này, các đại học Mỹ chẳng thể làm gì khác hơn là phản đối cho có lệ.
Khác với các chương trình hợp tác giáo dục do giới giảng huấn điều hành, phần lớn các chương trình sau này là do ban giám đốc nhà trường thúc đẩy với mục tiêu lợi nhuận.
“Việc toàn cầu hóa đang tạo ra đủ mọi vấn đề mà không ai nhìn thấy trước,” theo lời Susan Reverby, một trong các giáo sư ở Wellesley ủng hộ Giáo Sư Xia. “Việc cho họ dùng tên của trường chúng ta nghĩa là gì? Chúng ta đặt ra giới hạn là ở đâu? Liệu việc liên kết với một đại học khác cũng khiến ban giảng huấn của họ cũng là đồng nghiệp của chúng ta, khiến chúng ta có bổn phận phải bênh vực họ? Chúng ta có nên đợi đến khi xảy ra một vụ Thiên An Môn nữa hay không?”
Wellesley không phải là trường đại học Mỹ duy nhất gặp phải vấn nạn này. Nhiều trường đại học khác cũng có liên kết với Peking University, tuy nhiên chỉ có một số ít là có phản ứng trong vụ Giáo Sư Xia.
“Chúng tôi thành lập mối liên hệ với Peking University với sự đồng ý là tiêu chuẩn tự do giảng huấn của hệ thống đại học Mỹ là kết quả của 100 năm tiến hóa,” theo lời Richard Saller, khoa trưởng khoa Khoa Học Nhân Văn ở đại học Stanford University, vốn vừa khánh thành trung tâm trị giá $7 triệu ở Peking University hồi năm ngoái. “Chúng tôi nghĩ việc duy trì mối liên hệ là chiến lược tốt hơn là giữ lập trường đạo đức cho rằng chúng ta không thể cộng tác với các đại học này.”
Trong tuần qua, một giáo sư Trung Quốc nổi tiếng khác, ông Zhang Xuezhonng, dạy tại đại học East China University ở Thượng Hải, cũng bị mất việc sau khi từ chối không chịu xin lỗi vì viết rằng đảng Cộng Sản Trung Quốc không chấp nhận pháp quyền. Trường này có nhiều liên kết với các đại học ngoại quốc, kể cả chương trình trao đổi với trường luật Willamette University tại Oregon và chương trình Cao Học Quản Trị Kinh Doanh với University of Wisconsin.
Với nhiều đại học Mỹ đang chen chân vào thị trường Trung Quốc – như đại học New York University mở chi nhánh ở Thượng Hải năm nay và Duke University ở Kunshan năm tới, hiện đang có sự lo ngại về tình trạng kiểm soát giáo dục khắt khe ở Trung Quốc. Hồi đầu năm nay, chính quyền Trung Quốc ra lệnh cấm có các cuộc thảo luận trong lớp liên quan đến bảy đề tài, gồm cả nhân quyền và các lỗi lầm trước đây của đảng Cộng Sản Trung Quốc.
