Tiếng Việt Dấu Yêu (Kỳ 346)

Hình ảnh học sinh tốt nghiệp Warner Middle School khóa 2019

Học ngôn ngữ và văn hóa Việt qua hình thức đối thoại và tập đọc 

GS Trần C. Trí
(University of California, Irvine)

Qua mục mới này, GS Trần C. Trí sẽ đưa các em vào thế giới muôn màu của ngôn ngữ và văn hóa Việt qua những bài đối thoại sinh động hay những bài tập đọc lý thú. Kèm theo các bài này là phần ngữ vựng và thành ngữ được dùng trong bài được đối chiếu với phần tiếng Anh để các em dễ theo dõi và cảm nhận. Những bài đối thoại và tập đọc trong mục này được trích từ cuốn sách giáo khoa NGÔN NGỮ VÀ VĂN HÓA của GS Trần C. Trí (với sự hợp tác của GS Trần Minh Tâm trong phần bài tập thực hành), do California State University, Long Beach và Viet Text xuất bản.

Thơ Lục Bát 

Huy: Chào Sean! Mọi việc trong lớp Việt văn của bạn đều suôn sẻ cả chứ?

Sean: À, lớp này rất lý thú, mà cũng rất là khó! Hôm nay mình mới học một bài thơ lục bát hay lắm. Bạn có thể nói cho mình nghe cách làm thơ loại này không?

Huy: Như bạn thấy đó, loại thơ này cứ  có một câu sáu chữ lại đến một câu tám chữ. Chữ cuối cùng của câu sáu chữ phải vần với chữ thứ sáu của câu tám chữ, gọi là yêu vận. Và chữ cuối cùng của câu tám chữ phải vần với chữ cuối cùng của câu sáu chữ, gọi là cước vận. Cứ như thế cho đến hết bài thơ. Mình cho một ví dụ với hai câu sau đây trong bài thơ Thu rừng của Huy Cận nhé:

Bỗng dưng buồn bã không gian

Mây bay lũng thấp giăng màn âm u

Sean: Thế thì nét độc đáo của thơ lục bát nằm chỗ nào?

Huy: Bạn quên rằng tiếng Việt có sáu thanh hay sao? Những thanh này phải được sắp xếp theo đúng luật trong từng câu để giữ âm điệu của một bài thơ lục bát.

Sean: Ái chà chà! Bây giờ mới bắt đầu độc đáo và phức tạp đây!

Huy: Này nhé, các thanh ngang và huyền gọi chung là thanh bằng (viết tắt là B), còn các thanh sắc, hỏi, ngã và nặng gọi là thanh trắc (viết tắt là T). Luật bằng trắc đòi hỏi hai câu lục bát phải theo cách sắp xếp như sau:

Câu sáu chữ: B B T T B B

Câu tám chữ: B B T T B B T B

Sean: Các thanh bằng trội hơn các thanh sắc, thành ra hai câu thơ nghe êm tai quá!

Huy: Bạn nhận xét tinh tế lắm! Đúng là các thanh bằng trội hơn, và tất cả các câu thơ đều phải chấm dứt bằng một thanh bằng. Một luật phụ nữa là trong câu tám chữ, nếu chữ thứ sáu là thanh ngang (gọi là phù bình thanh), thì chữ thứ tám phải là thanh huyền (gọi là trầm bình thanh), hay ngược lại, chứ không bao giờ được có cùng một thanh.

Sean: Luật lệ về thanh có vẻ khắt khe quá! Như vậy thì những thi sĩ khi làm thơ có thể bị gò bó về mặt kỹ thuật, làm sao có thể viết những bài thơ hay được?

Huy: Bạn lại quên mất một nguyên tắc chung là luật lệ nào cũng phải có ngoại lệ à ? Ngoại lệ đó gọi là “Nhất, tam, ngũ bất luận,” có nghĩa là những chữ thứ nhất, thứ ba và thứ năm (hoặc thậm chí chữ thứ bảy trong câu tám chữ) trong một câu không cần phải theo luật. Ví dụ đáng lẽ là thanh bằng, chữ đó có thể là thanh trắc hay ngược lại. Còn những chữ thứ nhì, thứ tư và thứ sáu thì tuyệt đối phải theo đúng luật bằng trắc, còn gọi là luật “nhì, tứ, lục phân minh,” có nghĩa là những chữ này phải rõ ràng như đã ấn định. Bạn nghe hai câu này trong cùng bài thơ trên nhé:

Sầu thu lên vút song song

Với cây hiu quạnh, với lòng quạnh hiu

Nếu để ý, bạn sẽ thấy chữ thứ ba trong câu đầu, theo luật bằng trắc, phải là thanh trắc, nhưng lại mang thanh bằng. Chữ thứ ba trong câu tám chữ cũng vậy. Nhờ ngoại lệ này mà việc làm thơ dễ dàng hơn và âm điệu có thể biến đổi linh động hơn.

Sean: Bây giờ thì mình mới hiểu tại sao lúc giáo sư đọc bài thơ lục bát trong lớp, mình có một cảm xúc thật lạ lùng đối với những âm thanh khi bổng, khi trầm của bài thơ. Mà bạn có vẻ thông thạo về thi ca quá hả? Bạn có lãng mạn không, Huy?

Huy: Cũng có chút chút! Tôi nghĩ người Việt nào cũng có đôi phần lãng mạn. Chẳng vậy mà kho tàng thơ lục bát và ca dao của chúng tôi vô cùng dồi dào, phong phú!     

Danh từ
âm điệu / melody
âm thanh / sound
bài thơ / poem
ca dao  / folksong, folk poetry
câu thơ / verse
cước vận / end rhyme
kho tàng / treasure
kỹ thuật / technique
luật (lệ) / rule, law
ngoại lệ / exception
nguyên tắc / principle
phù bình thanh / high rising tone
thanh / tone
thanh bằng / even tone
thanh hỏi / low rising tone
thanh huyền / low falling tone
thanh nặng / low falling glottalized  tone
thanh ngã / high rising glottalized tone
thanh ngang / high level tone
thanh sắc / high rising tone
thanh trắc / uneven tone
thi ca / poetry (and songs)
thi sĩ / poet
thơ / poetry
thơ lục bát / poetry form with alternating verses of six and eight feet
trầm bình thanh / low falling tone
vần / rhyme
Việt văn / Vietnamese literature
yêu vận / middle rhyme

Tính từ

bổng / rising (sound, melody)
dồi dào / abundant, plentiful
êm tai / pleasing to the ear, melodious
khắt khe / strict, rigid
lãng mạn / romantic
lý thú / interesting
phong phú / rich
phụ / secondary
phức tạp / complicated
suôn sẻ / smooth, favorable
thông thạo / knowledgeable, well-informed
trầm / falling (sound, melody) 

Động từ
ấn định / to determine, to set
biến đổi / to vary
chấm dứt / to end
để ý / to pay attention
đòi hỏi / to demand, to require
gò bó / to affect, to restrict
sắp xếp / to arrange
trội / to prevail
vần / to rhyme 

Trạng từ
đáng lẽ / logically, supposedly
đôi phần / somewhat
linh động / flexibly, creatively
ngược lại / vice versa; on the contrary
thậm chí / even
tinh tế  / subtly, delicately 

Thành ngữ
cũng có chút chút/ just a little bit
cứ như thế/just like that
ái chà chà!/wow! good heavens!
nhất, tam, ngũ bất luận/the first, third and fifth (feet) do not count
nhì, tứ, lục phân minh/the second, fourth and sixth (feet) must be straightforward 

Em viết văn Việt

• Nhằm tạo một diễn đàn cho các em tập viết tiếng Việt, Ban Biên Tập trang Tiếng Việt Dấu Yêu kêu gọi quý phụ huynh và quý thầy cô khuyến khích các em viết văn, diễn tả bằng tiếng Việt những cảm nghĩ và ước vọng trong đời sống của các em. Ước mong nơi đây một sân chơi được mở ra và khu vườn văn hóa Việt sẽ được quý phụ huynh và quý thầy cô góp tay vun trồng, khuyến khích.
• Trong các bài nhận được và chọn để đăng, chúng tôi cố ý giữ nguyên văn những gì các em viết. Vì thế, khi đọc đến những ngôn từ, lỗi chính tả và sai văn phạm, chúng tôi mong được Phụ Huynh và Thầy Cô chia sẻ và sửa chữa cho các em tại nhà hay trong lớp học.
• Tất cả các bài viết dưới dạng MSWord, font Unicode; và hình ảnh dạng .jpg, xin gởi về địa chỉ email: [email protected] (Xin đừng gởi dạng .pdf vì không tiện cho việc layout).

Trân trọng cảm ơn quý vị.

Nguyễn Việt Linh

Tại sao con yêu mẹ

Bi – Ðoàn Lân Bi Trí Dũng

Con yêu mẹ vì mẹ nấu thức ăn yummie. Một lý do khác tại sao con yêu mẹ là bởi vì mẹ chăm sóc con rất nhiều. Lý do cuối cùng con yêu mẹ vì mẹ luôn luôn thương con.

Góc hoạt họa thiếu nhi

Câu chuyện hí họa về chú gấu bông Dexter

Họa sĩ Nia Nguyễn

Tâm tình Thầy Cô

Tiếng Việt tiếng Mỹ…

Thử bàn về Ngữ Pháp và Văn Hóa Việt Nam (Phần 3) 

Thu Lê

Các bạn cứ thử mở một cuốn tự điển Việt cỡ trung bình thường dùng ở nhà, không cần phải cuốn lớn như thường thấy ở các thư viện, mà xem. Các chữ khác thì chằng có gì đáng nói, nhưng thử tìm xem động từ ĂN có bao nhiêu chữ? Ít nhất là có 3 trang với hàng trăm từ ghép để thành động từ, danh từ hoặc tĩnh từ có chữ ĂN, áp dụng cho các trường hợp ở ngoài đời dù chẳng dính dáng gì tói chuyện ăn uống. Thí dụ như ăn cắp, ăn khách, ăn gian, ăn ảnh… Trong khi đó nếu mở một cuốn tự điển tiếng Anh mà tìm chữ “EAT” thì giỏi lắm bạn thấy có được 1/4 trang với vài động từ ghép với các giới từ  hay trạng từ như eat up, eat out và vài thành ngữ như “eat your heart out” “eat your words… Sự khác biệt về lượng này nói lên được điều gì về phương diện văn hóa? Có phải rằng văn hóa Việt của chúng ta coi trọng phần ẩm thực không? Người ta bảo “Miếng ăn là miếng nợ nần” mà. Lại nữa “Khách đến nhà không gà thì gỏi.” Có con gà nuôi ngoài sân, chỉ khi nào có khách quí đến mới đem vào “hy sinh” đãi khách. Mâm cao cỗ đầy, ăn uống linh đình để rồi ngày hôm sau khi tàn cuộc lại cơm rau thanh đạm.  Tại sao chúng ta phải làm thế? Có phải tại trong một văn hóa không được dư thừa về phương diện vật chất, chúng ta sợ bà con làng xóm biết mình nhà nghèo (vì không đủ ăn)? Dù có nghèo túng thật cũng không muốn lộ cho ai biết, vì vậy có gì ngon nhất thì “nhịn miệng đãi khách.” Làm nhiều hơn sức người có thể ăn, không tính “soẳn” phần ăn mỗi người (để vừa ăn đã thấy hết), coi sự dư thừa đồ ăn là dấu hiệu của sự phồn thịnh, “có của ăn của để.” Hèn chi chúng ta thích chụp hình bên cạnh bàn ăn… và trước khi ăn, như một chứng tích của sự thành công, tiến lên một bực thang xã hội, lâu dần trở thành một tập tục và người Việt mình được tiếng là hiếu khách!

Trong khi đó, chúng ta nhận thấy các bạn bè Mỹ của chúng ta không vất vả hay quan tâm lắm về vấn đề ăn uống. Tôi đến chơi nhà một người bạn Mỹ, thư thả uống một ly ca phê hay nhâm nhi một vài cái bánh. Có khi ngồi nói chuyện đã đời chẳng ăn uống gì, cũng không ai thắc mắc. Văn hóa này không cho người ta những “nhãn hiệu” căn cứ vào chuyện ăn nhiều hay ăn ít, nhất là phần lớn đang cố nhịn ăn để thân hình được gọn gàng thon thả hơn. Riêng với người Việt chúng ta thì không phải rằng chúng ta chỉ chú trọng việc ăn cho no hay ăn cho ngon mà làm như sự quan tâm đó có bao hàm một sự hài lòng, mãn nguyện, một kiêu hãnh về bậc thang xã hội mà mình đang leo lên, một thành công (không phải về ăn uống) mà mình đang đạt được…

Bây giờ trở lại cuốn tự điển tiếng Anh, thử tìm chữ  “TAKE” hay chữ “GET.” Các bạn sẽ thấy mỗi chữ có ít nhất 3 trang nhưng là take up, take off, take on, take out, take over… get up, get down, away, through… Mỗi chữ có một nghĩa khác nhau báo hại các học sinh ESL học muốn chết mà cũng không nhớ hoặc dùng lộn. Chữ PRENDRE của tiếng Pháp cũng kể là có khá nhiều. Điều đó nói lên cái gì?  Có phải văn hóa Âu Mỹ là… thực tế, năng nổ hơn văn hóa Việt không? Người ta “nắm,” “giữ,” “lấy” cái gì ra cái nấy, tính toán rõ ràng, phân tích rành mạch để có thể  là “go-getter.” Người bạn Âu Mỹ chắc phải là tháo vát, tự tin, năng nổ (aggressive), thực tế hơn nguười bạn Việt chăng?

Lưu ý: Để mở âm thanh, xin bấm vào nút phía góc phải bên dưới của khung video.