Lê Phan
Ðối với những nhà báo ngoại quốc làm việc tại các quốc gia độc tài như ở Trung Quốc hay Việt Nam, việc bị trục xuất là một điều ai cũng biết có thể xảy ra.
Ký giả Melissa Chan trong trụ sở của đài Al-Jazeera tại Bắc Kinh. Nhà báo Mỹ, làm việc cho đài truyền hình Ả Rập, bị Trung Quốc trục xuất. (Hình: AP Photo)
Hôm Thứ Hai vừa qua, đài truyền hình Al Jazeera, chương trình tiếng Anh, đã phải đóng cửa văn phòng ở Bắc Kinh. Vậy là lần đầu tiên từ hơn 14 năm nay chính quyền lại trở lại cái thói dùng chiếu khán để đe dọa nhà báo.
Chuyện xảy ra khi Melissa Chan, phóng viên thường trú của đài ở Bắc Kinh từ năm 2007 đến nay, đã phải rời Bắc Kinh trong chuyến bay đêm sau khi chính quyền từ chối một điều thực ra là một yêu cầu gia hạn chiếu khán bình thường. Hơn thế, Al Jazeera nói là chính quyền cũng từ chối cấp chiếu khán cho bất cứ một phóng viên nào vào thay thế cho Melissa.
Trong buổi họp báo hôm sau Thứ Ba, phát ngôn nhân Hồng Lỗi đã khẳng định là visa của Melissa không được gia hạn là bởi cô đã không theo đúng luật lệ của nhà nước về tường thuật về Trung Quốc, nhưng đồng thời vẫn khẳng định là văn phòng Bắc Kinh của Al Jazeera “vẫn tiếp tục hoạt động bình thường,” mặc dầu chính đài nói đã đóng cửa.
Ngày hôm sau, AP nhận xét là biên bản của một trong những buổi họp báo ồn ào và náo động nhất gần đây lại cho thấy đó hẳn là một buổi họp báo tẻ nhạt nhất vì chỉ có bốn câu hỏi toàn là về những vấn đề như Syria hay Iran. Nhưng theo phóng viên thường trú ở Bắc Kinh của đài BBC, đã có đến 14 trong 18 câu hỏi đưa ra hôm đó liên quan đến Melissa. Ðài Tiếng Nói Hoa Kỳ, ấn bản Anh ngữ, đã cung cấp một biên bản đầy đủ hơn về cuộc họp báo mà trong đó những câu hỏi ngày càng gay gắt của các nhà báo đã gặp phải bức tường của ông Hồng Lỗi.
Ðầu tiên một nhà báo hỏi muốn biết việc trục xuất Melissa có phải là một khuyến cáo cho các phóng viên làm việc ở Trung Quốc hay không, ông Hồng trả lời “Tôi đã nhấn mạnh là Trung Quốc chào đón các phóng viên ngoại quốc tường thuật ở Trung Quốc và chúng tôi cũng cung cấp tiện nghi cho các nhà báo tường thuật khách quan về Trung Quốc. Ðồng thời tôi cũng nhấn mạnh là các nhà báo ngoại quốc phải tuân thủ luật lệ Trung Quốc khi tường thuật ở Trung Quốc.” Tiếp theo một nhà báo hỏi trong hoàn cảnh nào thì Al Jazeera được cấp thẻ nhà báo và chiếu khán cho một phóng viên mới, câu trả lời là “Văn phòng Bắc Kinh của Al Jazeera vẫn hoạt động bình thường.” Nhưng khi nhà báo hỏi lại khi nào thì ông Hồng bảo là “sẽ tiến hành theo thủ tục hợp với luật lệ”. Khi nhà báo hỏi cơ quan nào đã có quyết định trục xuất cô Chan thì ông Hồng bảo là “Chúng tôi giải quyết các vấn đề liên hệ theo luật pháp”. Một nhà báo khác hỏi là liệu ông có thể cho biết cụ thể tại sao Melissa Chan bị trục xuất bởi có nhiều rối loạn nên nếu ông không cụ thể thì khó hiểu rõ vấn đề. Ông Hồng thản nhiên bảo “Tôi đã trả lời rồi.” Một nhà báo tức tối “Tôi nghĩ vấn đề chính của các nhà báo là ông dùng việc cấp visa để kiểm duyệt các nhà báo làm việc tại Trung Quốc. Vậy đây có phải là một tiền lệ về phong cách của Bộ Ngoại Giao trong tương lai không?” Ông Hồng lập lại “Tôi đã nhấn mạnh là Trung Quốc chào đón các phóng viên ngoại quốc tường thuật ở Trung Quốc và chúng tôi cũng cung cấp tiện nghi cho các nhà báo tường thuật khách quan về Trung Quốc. Tôi nghĩ ông đã ở Trung Quốc nhiều năm và rõ điều này rồi. Ðồng thời tôi cũng nhấn mạnh là các nhà báo ngoại quốc phải tuân thủ luật lệ Trung Quốc khi tường thuật ở Trung Quốc.” Một nhà báo cắc cớ hỏi là chính phủ Trung Quốc sẽ làm gì nếu một nhà báo Trung Quốc bị trục xuất? Ông Hồng đã trở thành cái máy hát chỉ biết có một điệu. Khi một nhà báo hỏi “Chính phủ Trung Quốc nói sao trước cáo buộc là họ đã kiểm duyệt báo chí ngoại quốc khi trục xuất Melissa Chan?” thì ông Hồng tiếp tục lại luận điệu cũ là cô Chan đã vi phạm luật lệ. Nhà báo tức quá hỏi “Nơi nào chúng tôi có thể tìm những luật lệ này bởi chúng tôi đang gặp khó khăn tìm ra những luật và lệ đã bị vi phạm. Thành ra nơi nào tôi có thể tra cứu những luật lệ nếu tôi muốn thấy một số điều khoản đã bị vi phạm theo luật Trung Quốc?” Ông Hồng “Tôi nghĩ tôi đã trả lời tất cả các câu hỏi rồi”.
Thật là điển hình của một cuộc họp báo ở những nước như Trung Quốc và Việt Nam! Nghe cứ như ông nói gà bà nói vịt vậy.
Vì có lẽ chính Melissa Chan cũng không biết tại sao bị trục xuất các nhà báo bắt đầu đoán mò. Theo New York Times, các viên chức có thể tức tối vì một cuốn phim tài liệu về các trại cải tạo lao động mà Al Jazeera sản xuất bên ngoài Trung Quốc và được chiếu vào tháng 11 năm ngoái. Trại lao động cải tạo, như kinh nghiệm của rất nhiều người Việt sau năm 1975, thường được dùng để trừng trị những kẻ chống đối và những kẻ gây rối khác. Cuốn phim đã gọi những trại này là một hình thức nô lệ trong đó nhiều triệu tù sản xuất các sản phẩm được bán trên toàn thế giới bởi các công ty lớn quốc tế. Bắc Kinh bác bỏ việc sử dụng lao động nô lệ trong các nhà tù của họ.
Trong thông cáo phổ biến hôm Thứ Ba, sau khi Melissa, vốn là một thành viên ban quản trị, Câu Lạc Bộ Nhà Báo Ngoại Quốc ở Bắc Kinh (FCCC), đã nhắc là Melissa không đóng một vai trò nào trong cuốn phim đó cả. Câu lạc bộ tuyên bố “Ðây là một hình thức tệ hại nhất của lề lối gần đây dùng chiếu khán phóng viên trong cố gắng kiểm duyệt và uy hiếp các phóng viên ngoại quốc tại Trung Quốc. Câu lạc bộ tin là các tổ chức thông tin quốc tế, chứ không phải chính phủ Trung Quốc, có quyền lựa chọn ai làm việc cho họ ở Trung Quốc, đúng theo tiêu chuẩn quốc tế.”
Nhưng như New York Times ghi nhận, chiều hướng đối xử với báo chí ngoại quốc đã bị xiết chặt từ 18 tháng nay. Hôm Thứ Sáu tuần rồi, liên quan đến vụ ông Trần Quang Thành, khoảng hơn một chục nhà báo đã bị công an mời lên làm việc và khuyến cáo là họ có thể bị rút visa nếu họ không xin phép trước khi phỏng vấn. Trên nguyên tắc họ phải xin phép trước nhưng trên thực tế luật lệ này hầu như chưa bao giờ được áp dụng.
Ðợt đàn áp lần này bắt đầu từ đầu năm 2011 khi công an bắt các nhà báo ngoại quốc tìm cách tường thuật về cái gọi là phản đối Mùa Xuân Hoa Lài, một kêu gọi trên Internet biểu tình ủng hộ các cuộc Cách mạng Mùa Xuân Ả-Rập. Một nhà báo Mỹ đã bị đánh trọng thương phải vào bệnh viện. Nhiều người khác bị kêu lên làm việc và khuyến cáo bởi công an.
Nhưng thường Bắc Kinh cũng không muốn trục xuất một ký giả vì ảnh hưởng xấu. Cô Chan có lẽ là phóng viên thường trú đầu tiên bị trục xuất từ tháng 10 năm 1998 khi Yukihisa Nakatsu của Nhật báo lớn nhất của Nhật Bản Yomiuri Shimbun bị rút visa. Ông Nakatsu bị cáo buộc sở hữu bí mật quốc gia, có lẽ là vì ông có liên hệ với một nhà báo kinh tế Trung Quốc đã bị công an bắt trước đó. Năm 1995, Trung Quốc trục xuất một nhà báo Ðức vì ông viết các bài chỉ trích gay gắt vai trò của ông Lý Bằng trong vụ Thiên An Môn. Andrew Higgins của tờ Independent của Luân Ðôn, bị trục xuất năm 1991 vì đã có tin mật về vụ đàn áp các nhà tranh đấu quốc gia ở Nội Mông.
Ngồi xem lại những tường thuật được lưu lại trên Al Jazeera của Melissa trong năm qua quả thật không hiểu chính phủ Bắc Kinh nghĩ sao mà trục xuất Melissa. Ðây là những bài tường thuật của một nhà báo chuyên nghiệp, khách quan và có lẽ còn ít mỉa mai với Trung Quốc hơn là các đồng nghiệp khác của Melissa ở Bắc Kinh mà tôi biết. Nhưng lý luận của một chế độ độc tài lắt léo thành ra có lẽ Melissa chỉ là một nạn nhân chăng?
