Gởi người con gái Vĩ-Dạ

Mưa chiều ngang thôn Vĩ-Dạ
Tình có theo em về kịp Ngọc-Anh
Đã xa rồi tháng ngày thương nhớ
Giấu kín vào tim lặng lẽ mối tình.

Đứng lại bên đường phiên chợ Mai
Bà con nghèo trơ vơ lều chõng
Thương quê mưa giọt ngắn giọt dài
Buổi đi xa không người đưa tiễn.

Vườn nhà em trái hoa mật ngọt
Bên giếng ngày nào tôi cùng em
Gởi tình theo đám mây trời
chiều đi không hết
Đành đoạn xa em hai mắt nhung đen.

Xa quê, em, những buổi quân-hành
Bao nhiêu năm chưa hề quay lại
Khế trong vườn cây trái còn xanh
Mộng đầu chắc có người đã hái.

Hôm qua ngày tôi quay lại
Hết rồi hình bóng xa xưa
Chiều Ngọc-Anh đốt sầu tê tái
Nhớ em nói mấy cho vừa.

Ngoài kia em, nắng ngập con đường
Tim treo lên đoạn sầu phiêu-hốt
Tình một thời tôi gởi cho em
Người ở lại tháng năm
làm sao quên được.

Còn lại em và Huế

Em cúi xuống cầm tù dĩ vãng
Để Huế một mình ấm lạnh khói sương
Sáng chiều Huế đi về chiếc bóng
Để cho ai gởi lạnh vào hồn.

Tôi vội về băng bó vết thương
Bao năm qua mù lào cùng Huế
Ngã ba sông Đông-Ba Bến Ngự
Gởi nhớ cho ai xa xót trăm miền.

Con đường dài Huế đau một đời
Những cột đèn đêm về đứng khóc
Mưa vội vàng rớt Hoàng-thành chơi vơi
Sót lại ngã ba Tuần ly thuốc độc.

Chiều ngỡ ngàng trong tôi với Huế
Ở lại cùng em trú ngụ sau cùng
Ở lại núi và trời đầy nhớ
Ngọn cỏ tím màu dầu dãi sông Hương.

Vắng rồi người yêu và nụ cười
Vĩnh biệt môi hôn nồng cháy
Trong vườn hoa sứ và tiếng thở dài
Đọng lại bên thành xưa lời ru của quỷ.

Còn áo tím bên đường thời con gái
Nghiêng nắng về che nón bài thơ
Tóc mây đen bờ vai em thả
Để hồn tôi chết tận bây giờ.

Đêm ai soi nhịp bóng Tràng Tiền
Thả xuống đó trái tim dịu cháy
Đò của người chèo nhịp trôi nghiêng
Dấu dùm tôi muôn ngàn thương nhớ.

Thắp trên môi em ngọn lửa
Ngỡ trong chiều Đại-Nội hoang trôi
Các em lung linh trọn đời thiếu-nữ
Xếp tàn y xếp vội nụ cười.

Em để lại trong tôi dấu tích mũi tên
Bắn vào tim một thời máu chảy
(Maria ớn lạnh linh-hồn)
Khúc tình xưa chôn theo về biển cả.

Em đứng bên sông tiếc thời con gái
Mắt chong sâu cuối bến đợi đò
Ngày tiễn đưa nhau một lần xa mãi
Để Huế dài sầu mãi khúc tương-tư.

Tác phẩm của một nhà văn thường được ví như “đứa con tinh thần.” So sánh như vậy vừa hợp tình lẫn hợp lý, vì cả hai yếu tố đều là sự nối tiếp hết sức riêng tư của một cá nhân: Thời gian suy tư để sáng tạo một bản thảo cũng tương tự như thời kỳ thai nghén của bào nhi. Rồi khi hoàn tất tác phẩm cũng chẳng khác sinh ra đứa bé. Ðứa con thường là niềm tự hào của người cha… Nhưng sâu xa hơn, tương quan giữa tác giả và tác phẩm có thể còn mật thiết hơn cả giữa liên hệ cha và con, vì có khi con cái không giống cha mẹ, người ta thường bảo “cha mẹ sinh con, trời sinh tính.” Trái lại, người viết có toàn quyền nhào nặn đứa con tinh thần theo ý mình, và tác phẩm gần như là thành quả lao động của tác giả.

Tác giả và tác phẩm, sẽ vô nghĩa nếu không có độc giả, khán  thính giả (người xem tranh, thưởng thức). Vì theo tôi, chính họ (độc giả, khán thính giả) mới là đối tượng của sáng tác nghệ thuật. Ở đây, xin được nói đến vài suy nghĩ vụn vặt về vế thứ ba đó trong tương quan tác giả, tác phẩm và độc giả… Và lẽ cũng nên sửa lại cái tựa của bài viết này là “bàn về tác giả, tác phẩm và độc giả”? Họ là đối tượng của mọi tác phẩm nghệ thuật. Và như nói ở trên, chính độc giả và khán thính giả tạo nên tác phẩm…

Tại sao lại không hoàn toàn là tác giả của chính công trình của mình?

Vì lý do có sự khác biệt giữa định nghĩa của hai từ người viết và tác giả. Người viết có công sáng tạo ra bản thảo, nhưng chỉ một khi cuốn sách được xuất bản và phổ biến đến tay độc giả, thì chính do độc giả nhận thức về cuốn sách mới có thể biến nó thành một tác phẩm. Như vậy chính tác phẩm đã tạo nên tác giả, chứ không phải người viết. Nhiệm vụ của người viết chấm dứt ngay sau khi đã cho xuất bản sách của mình. Gần đây, có môn phái Triết Học còn đi xa hơn, cho rằng tác giả đã chết (Roland Barthes, 1967). Họ quan niệm rằng, ý kiến của người viết, dù về công trình của chính họ, thì cũng không có gì gọi là đáng kể hơn phần nhận định của một người đọc được. Ý định của người viết tất nhiên được gửi gấm trong công trình của họ, nhưng thật ra không ai có thể biết trước được, và thành quả đem đến lại là một chuyện khác, có thể đó là hai nhận thức khác hẳn nhau. Mục đích cuốn sách là để đọc; và nhận thức hay suy đoán của độc giả là có thật và quan trọng y như kẻ đã viết ra nó. Cũng như đứa trẻ khi trưởng hành, nó tự lập đối với cha mẹ của nó. Ngôn ngữ và chữ viết đều có giới hạn trong việc diễn tả cũng như tiếp nhận tư tưởng và cảm xúc; do đó, không ai có thể tường tận hết được rằng người viết muốn nói gì. Phải chăng biết rõ được giới hạn này, Phật đã cảnh cáo các môn sinh trong câu: “Như Lai xưa nay chưa nói lên điều gì cả.”

Nếu độc giả không công nhận những bài họ đọc là hấp dẫn và sống động với họ, thì người viết cũng chỉ là kẻ sắp xếp mớ chữ trơ trọi nhạt nhẽo trên trang giấy mà không tạo nổi một tác phẩm. Có lẽ quan điểm này gây buồn lòng nhiều nhà văn, bởi vì phân tích như vậy là có ý hạ thấp vai trò của họ chăng?

Nhà văn người Anh W. Somerset Maugham cũng có một quan điểm tương tự khi ông cho rằng người đọc, chứ không phải người viết, làm chủ tác phẩm của họ.

Vua Tự Ðức (1848-1883) thường được coi là tác giả bài thơ Khóc Thị Bằng, trong đó có hai câu:

Ðập cổ kính ra tìm lấy bóng,
Xếp tàn y lại để dành hơi,

Nhưng thật ra nhà vua đã mượn hai câu đó của Ôn Như Hầu Nguyễn Gia Thiều (1741 1798), và lồng vào trong bài thơ của mình, mặc dù có sửa lại vài chữ và làm hay ra thêm (thay vì : Ðập mảnh gương ra tìm lấy bóng, Xếp manh áo lại để dành hơi. Cung Oán Ngâm Khúc). Nhưng chính hai câu nổi danh này đã làm nên tác giả Tự Ðức.

(Có nhiều nghi vấn về tác giả bài thơ Khóc Thị Bằng, cho là không phải là vua Tự Ðức, nhưng đó lại là một vấn đề khác. Xin không bàn đến ở đây)

Lấy thêm một thí dụ điển hình: Trong chúng ta (người Việt tỵ nạn), mỗi khi nghe hát bài Quốc Ca thì đều xúc động vì cái hồn thiêng được Quốc Ca mang đến tượng trưng cho cả một Tổ Quốc, Lý Tưởng và Một Ðất Nước Việt Nam Tự Do, mặc dầu bài này lại do một người sau này đã đứng vào hàng ngũ Cộng Sản viết ra, Lưu Hữu Phước. Nếu dựa vào sự kiện vừa nêu trên, bản nhạc ban đầu có tên là Tiếng Gọi Thanh Niên ấy đã không còn và không thể là bài Quốc Ca của chúng ta! Ông nhạc sĩ ấy đã viết ra (lúc ông ấy có thể chưa là CS), nhưng ông ta vẫn không hề là tác giả của bài Quốc Ca của VNCH như nhiều người đã đơn giản nghĩ. (Cũng cần nhắc lại cho rõ, lời trong hai bản nhạc “Tiếng Gọi Thanh Niên” và Quốc Ca Việt Nam Cộng Hòa có đôi chút khác nhau, vì đã được sửa đổi, và vì hoàn cảnh phức tạp ấy nên ở đây vấn đề tác quyền có lẽ không được tôn trọng đúng đắn như đã ghi rõ trong Quy Ước Berne!).

Cũng như thế, Marx đã viết cuốn Tư Bản Luận, nhưng chính những kẻ sau ông có thể đã làm thay đổi cả tư tưởng của chính ông, và theo diễn tiến lịch sử thì Marx đã không thể là người cha đẻ của chủ nghĩa Cộng Sản! (Cũng xin nói thêm ở đây: Bài viết này, chỉ là một vài tóm tắt những suy nghĩ giản dị của một người không chuyên môn, mà chỉ lạm bàn về lý luận văn học để mua vui độc giả, không có tham vọng tiến sâu vào lãnh vực triết lý và chính trị của đề tài tác giả và tác phẩm. Bởi vì riêng để định nghĩa cho hai từ tác giả, Foucault đã phải viết ra cả một bài tham luận triết học, “What is an author” Foucault, 1969).

Trước tiên xin nói về tác giả: họ là ai?

Tất nhiên họ là những văn sĩ, thi sĩ hay họa sĩ, v.v… Họ là những người đã sáng tạo ra bản văn, bức tranh hay bức tượng… nhưng J.P. Sartre cho rằng một người viết chỉ trở thành một nhà văn khi có người đọc. Trái lại, một số văn sĩ người Việt chúng ta cho là họ viết, mục đích chỉ để viết, không đả động cho biết là viết cho ai? Nếu chỉ như vậy thì điều này trở thành phiếm diện, thiếu thành thật, và thậm chí coi thường độc giả: Chẳng lẽ độc giả chỉ là những người đọc lén? Có trường hợp người viết chỉ viết cho mình, như Anne Frank viết nhật ký, có lẽ ban đầu Anne Frank chỉ tính viết nhằm tự bộc lộ, nhưng sau chiến tranh, khi cô đã qua đời, cha cô cho xuất bản nhật ký của con gái mình, thì bỗng nhiên cô trở thành một nhà văn nổi tiếng khắp thế giới. Lạ lùng là câu chuyện riêng tư của một cô bé thời chinh chiến, viết về những sự việc tầm thường hàng ngày trên căn gác tối tăm mà thôi, ai ngờ khi có người đọc tới thì nhật ký ấy là câu chuyện sâu đậm làm xúc động mọi người. Cho mãi đến nhiều đời sau người ta vẫn còn say mê đọc nó, và nó đã trở thành một tác phẩm vượt thời gian và không gian.

Quay trở về câu chuyện văn học nói riêng, hay văn nghệ nói chung, nếu chúng ta đẩy suy luận tới tận cùng thì sẽ trở thành một vấn đề triết học. Nó sẽ không có ranh giới rõ rệt, trắng hay đen, đôi khi mơ hồ, và bao gồm nhiều mức độ, đi từ cực đoan này đến cực đoan kia. Do đó, quan điểm về văn học phóng rộng ra thì cũng đa dạng nhưng thực chất vẫn bắt nguồn từ chủ quan, nên thường có những môn phái này chống lại phe nhóm kia, như hiện thực chê bai phe lãng mạn, v.v…

Văn  thi sĩ, một khi nổi tiếng, lỗi lạc, họ trở thành một văn hào, như cụ Nguyễn Du với Truyện Kiều. Vì tính chất chủ quan và phức tạp, mơ hồ của nghệ thuật nên có nhiều nhà tâm lý học đã cố tìm kiếm một mẫu số chung để có câu trả lời phổ quát và khách quan về cái đẹp, cái hay trong nghệ thuật. Nhiều ý kiến đã được đưa ra bàn cãi, nhưng theo thiển ý, tất cả đều không đạt trọn vẹn và vẫn là do chủ quan của quần chúng, bởi vì nghệ thuật thiên về cảm giác, chỉ có một chút phần suy luận, lý trí chen vào.

Trong một buổi sinh hoạt văn nghệ, chúng tôi được tiếp chuyện với một nhạc sĩ trẻ sành sỏi về nhạc cổ điển. Qua cuộc trao đổi, nhạc sĩ này đã tỏ ra hiểu biết tinh tế, phức tạp và sâu xa, về nhạc thính phòng Tây Phương nhưng lại có ý chê nhạc truyền thống dân gian của ta (như Cải Lương) là thô thiển, nghèo nàn… Chúng tôi không đồng ý nhưng vì kém cỏi về âm nhạc nên đã không cãi lý được… Mỗi khi nhắc đến cải lương, tôi lại nhớ về một kỷ niệm xưa, thời còn học sinh ở trọ nhà người bạn trong một xóm lao động nghèo. Cứ độ vào mỗi buổi trưa, đang cần nghỉ ngơi thì lại phải chịu đựng nghe những bản cải lương phát oang oang từ cái radio của nhà hàng xóm vọng sang, tôi rất bực mình và từ đó trong bụng cũng có ý chê cải lương là quê mùa, hời hợt… Gần đây, khi đã có tuổi, và có lẽ hiểu đời thêm, tình cờ nghe lại một bản cải lương trên màn ảnh truyền hình, tôi tự nhiên bỗng cảm thấy thấm thía và xúc động: Nó buồn… nhưng hay quá, mộc mạc và đơn sơ, nó diễn tả được cuộc đời một cách khác, không thua gì một bản đại hòa tấu của Beethoven hay Mozart!

Sau khi hoàn tất bản thảo, dù trong thâm tâm người viết không sẵn ý định là muốn cho ai đọc, hay không chú tâm vào mục đích viết để làm gì, nhưng một khi bản thảo đã được in và cho xuất bản, người viết trở thành nhà văn (hay nhà thơ, v.v…).Và sau khi có nhiều người thưởng thức, người viết trở thành tác giả của tác phẩm nghệ thuật đó.

Vấn đề nêu lên ở đây là một người thưởng ngoạn có cần tìm hiểu thêm về tác giả, biết rõ hơn về hoàn cảnh tâm lý  xã hội của một tác phẩm, mới có thể thưởng thức sâu xa và chính xác hơn tác phẩm nghệ thuật hay không? Cũng như khi uống một ly rượu, ta có cần biết về chai rượu đó đã được cất lên từ loại nho gì, năm nào, trồng ở đâu… và giá bao nhiêu tiền không? Ðối với người bạn nhạc sĩ trẻ nêu trên của tôi, tôi nghĩ, câu trả lời sẽ là đúng như vậy: Nếu hiểu biết kỹ nhiều về tác phẩm và tác giả thì người thưởng ngoạn sẽ cảm thấy hay hơn, thích thú hơn và… có lẽ văn minh hơn.

Edouard Manet, một họa sĩ tiên phong chính của phái “ấn tượng – impressionism” vào cuối Thế kỷ 19, nổi tiếng nhờ bức họa “Ðiểm Tâm Trên Cỏ” (Le Déjeuner sur l’herbe, 1863), trong đó vẽ một cô gái khỏa thân ngồi bên hai thanh niên trẻ tuổi ăn mặc chỉnh tề đang ngả nghiêng trên cỏ, phía sau và đứng trên mé sông là một cô gái thứ hai, ăn mặc hở hang, dường như đang nghịch nước. Nội dung trông giản dị là vậy nhưng sau này có nhà phê bình Tây Phương đem mang ra mổ xẻ, cho thấy rất nhiều chi tiết mà kẻ phàm phu (như tôi) không thể ngờ: Ví dụ bên trên bức tranh có vẽ một con chim đang bay (nó tượng trưng cho thiên thần… còn dưới góc trái, một con cóc, dấu hiệu của quỷ Satan…) Và cô gái chính ra đang tắm rửa (sau cuộc truy hoan) mà tôi đã nghĩ là cô ta đang nghịch nước! Bức tranh như là câu chuyên Adam và Eva trong kinh Cựu Ước. Những chi tiết ấy, cộng thêm sự hiểu biết về cuộc đời họa sĩ Manet, có làm cho người xem tranh thích thú hơn không? Câu trả lời của tôi là lúc mới được giải thích như trên, nghe lạ tai và kích thích trí tò mò, nhưng ngay sau đó chỉ giây lát thôi, tôi đã có cảm nhận khác và kém thú vị đi hẳn… Cảm nhận (có trước khi nghe giải thích) của tôi khi xem bức họa này là lâng lâng, có đôi chút bâng khuâng buồn vì thương cho phận đàn bà đã bị coi như là một trò mua vui cho mấy ông Tây (ngồi chễm chệ, có lẽ sau cuộc vui…). Chỉ thế thôi, và tôi đâu cần biết thêm là tên của người mẫu là ai, hai người đàn ông là em và là bạn của Manet, v.v… Xin các nhà phê bình hãy cứ để cho trí tưởng tượng riêng của người thưởng ngoạn đưa họ vào thế giới của nghệ thuật, đừng xen vào chút lý luận giải thích, để làm gì?

Phải chăng Einstein đã nói, “Trí tưởng tượng quan trọng hơn cả sự hiểu biết.”

Tương tự, mỗi khi xem trình chiếu ca nhạc trên TV, trông thấy mấy người M.C. giới thiệu nhạc, họ thường hay giảng giải vong vo về tác phẩm  tác giả, làm như nhất thiết cần phải chỉ dạy khán  thính giả. Có lẽ người M.C. có thói quen muốn làm nhà giáo, muốn lên lớp người khác chăng? Phải chi, những người có cơ hội cầm micro, khi lên tiếng, thì tốt thiểu nên tôn trọng cử tọa đôi chút. Tốt đẹp biết mấy!

Nhưng thêm nữa, ý thích của người thưởng ngoạn cũng thay đổi theo thời gian và không gian. Ví dụ như theo quan điểm Tây Phương thì nhạc cổ điển của họ mới là đỉnh cao của nghệ thuật, còn tất cả ca nhạc Dân Gian, nhất là của các dân tộc những nước nhược tiểu, là thô thiển và kém văn minh? Chỉ có họ mới là “ăn trùm” trên thế giới. Ðúng là bất công vì thái độ của họ rõ rệt là chèn ép những công dân xứ nhược tiểu? Kẻ quyền thế luôn là kẻ chiến thắng! Như câu “lịch sử là do kẻ viết ra nó.” Như lịch sử nước Mỹ cũng đã che giấu bao nhiêu sự kiện tàn sát dã man người thổ dân Da Ðỏ vì sử ấy do người da trắng viết ra. Cơ hội chỉ đến với giới có quyền hành,và tiếng nói của những dân tộc nhược tiểu lúc nào cũng bị xao loãng trong câm lặng. May thay, cách đây gần nửa thế kỷ, giới làm phim ảnh Hollywood đã bắt đầu thể hiện sự giảm thiểu dần đi thái độ đối xử bất công ấy…

Nói riêng về văn chương tiếng Việt của chúng ta, hiện nay cũng đang đứng trước một khủng hoảng về ngôn ngữ: Tiếng Việt trong nước và ở hải ngoại đang phát triển theo hai ngả khác nhau. Ngôn ngữ trong nước càng lúc càng trở nên sáo ngữ và kém trong sáng, có lẽ do sự phá sản của cả một nền giáo dục sai lầm, hay vì do một xã hội ngày một băng hoại phát xuất từ một chủ nghĩa ngu xuẩn và do những kẻ tham quyền độc tài gây ra. Tất nhiên quan điểm của chúng tôi chỉ hạn hẹp, và vấn đề này bắt buộc cần có sự bổ túc bởi những nghiên cứu của quý học giả chuyên môn. Tác giả chỉ dám nêu lên một tệ nạn đang phơi bày ra mà thôi…

Descartes đã nói “tôi suy nghĩ nên tôi hiện hữu.” Theo tôi, nên thêm câu “vì tôi yêu thương nên tôi đã sống!” Con người đúng là một con vật tràn đầy sức sống nhờ cảm xúc quyện lấy lý trí, cho nên có khi vì thưởng thức nghệ thuật một cách quá tận tình và do yêu mến tác phẩm nên đam mê luôn tác giả, vì vậy mà người thưởng ngoạn họ trở thành “fan” của tác giả!

Ở Mỹ có rất nhiều fan club (do từ fanatic,cuồng tín)… Nhiều khi, dù không là một “fan” của ai mà họ cũng không thể tách rời hai vế tác giả và tác phẩm ra được, như khi không thích người cha thì ghét bỏ đứa con. Ðiển hình như trường hợp của hai nhạc sĩ Phạm Duy và Trịnh Công Sơn: Trước kia, một người ở trong nước, một ở hải ngoại, cả hai đều được coi là hai nhân tài, có quá nhiều nhạc phẩm được yêu chuộng… Nhưng gần đây do họ thay đổi hoàn cảnh sống mà khán thính giả cũng thay đổi hẳn thái độ đối với họ… Tất nhiên yêu ghét là quyền riêng của mỗi người, và ai cũng phải tôn trọng ý kiến người khác, nhưng trong nghệ thuật làm gì có chân lý hay lẽ phải!

Có lẽ phải đợi một trăm năm sau vấn đề chính trị mới không còn ảnh hưởng đến nghệ thuật nữa chăng. Mục đích của nghệ thuật là mua vui, và đôi khi sự hiểu biết nhiều về tác giả hay tác phẩm cũng chỉ làm giảm thú thưởng ngoạn: Như khi còn trẻ, tình yêu bao giờ cũng đẹp hơn người yêu, có nhạc sĩ than thở: “làm sao giết được người trong mộng!” Là một “fan” hay bị lung lạc bởi tác giả là quan niệm ấu trĩ về nghệ thuật vì, như đã nêu ở trên, chính kẻ thưởng ngoạn làm chủ tác phẩm. Hãy trả lại chủ quyền cho khán thính giả, cho giới thưởng ngoạn.

Bàn về nghệ thuật, có lẽ nếu đi sâu quá thì sẽ không cần thiết và lâm vào lãnh vực chuyên môn của mấy nhà khảo cứu triết học. Tuy nhiên, là một độc giả, khán thính giả bình thường, ta cũng nên có một xác định rõ rệt về sở thích của riêng mình. Cũng như khi cầm ly rượu lên uống, không cần biết nó đắt tiền, giá bao nhiêu mà chỉ cần biết là nó ngon với mình, như vậy là đủ rồi.

Bài viết này chỉ có mục đích mua vui quý độc giả, và không có ý gì khác hơn. Xin cảm tạ quý vị đã đọc qua và mong đợi sự góp ý. Với mọi sự dè dặt…

cánh đồng mùa thu

giấc ngủ thoảng hương mùi sữa
áp vào đôi môi ngọt ngào phù sa
cánh đồng băng qua tuổi dại
khúc ru buồn vang vọng hàng ba

hình hài bé bỏng của mẹ
nỗi nhớ lặng thầm của cha
ươm mầm bầu trời trong lòng đất
mùa yêu kết tinh đáy mắt

đời cha là những giọt mật
cần mẫn gom hương hoa mây trời
chắt lọc tinh túy cuộc đời
cha gửi trọn bến đợi

mở cửa cánh đồng khi mùa dâu da chín lịm
nỗi chua ngọt ghim trên từng con chữ
cơn gió vô hình nung nấu mùa thu
thương vành nôi tre…
…nửa đêm thao thức.

niềm tin tháng mười

người đàn bà đi qua tuổi bốn mươi
nghe tin biển động phương xa
đôi bàn tay chăm chút từng hạt giống
lửng lơ khu vườn

tháng mười chằng chéo dụ ngôn mùa cũ
bóng tối quấn chặt lọn tóc
nụ hôn mời mọc
sau lưng hoa trái ngạt ngào

bật chiếc đài nghe lại điệu ca dao
bay đến chân trời góc bể
mang về hành lý trống không
mùa thu bấu víu ô cửa

vạt nắng yếu ớt len lỏi
ầu ơ con tim thinh lặng
ầu ơ gương soi dịu dàng
ầu ơ ầu ơ… bão dâng trong lòng.

nỗi buồn mùa thu

không thể định hình nổi mùa thu
bên kia triền núi gầy guộc
ở nơi ấy ba tôi lưng trần chân cộc
vốc một nấm đất, gieo từng mầm non

cơn mưa trôi qua màu xanh héo hon
tôi bơi theo nỗi nhớ gãy vụn
ký ức ngày thơ bé lần lượt rơi xuống
không còn chỗ cho thi ca

quê mình mùa này ánh nắng nhạt nhòa
chập chờn sóng FM báo tin biển động
đám mây vắt ngang lán trại
gọi tên đỉnh núi từng làn mây trắng bay

khoảng trống đo đong giấc ngủ
con suối xuôi dòng
lắng nghe tình yêu lắng đọng
qua bao nhiêu thác ghềnh?

(Nguồn: [email protected])

Tình về với Huế

Vẫn là Huế của ngày xưa
Cớ sao mắt Huế buồn mưa nội thành
Đông Ba, Gia Hội, Bao Vinh
Nét duyên gái Huế nặng tình cố đô

Hoàng hôn trên sóng nhấp nhô
Hương giang ai đợi… bên bờ trúc xinh
Thuyền trôi, bóng núi Ngự Bình
Nghe câu hò Huế, nỗi mình ngẩn ngơ

Nhủ lòng Huế đẹp và thơ
Tình về với Huế mộng mơ thuở nào
Nón bài thơ, nắng lao xao
Tóc thề e thẹn má đào thêm xinh

Phong Điền nhớ nắng Nam Đông
A shau, A lưới ngùi trông xứ người
Gió Lào ray rứt về xuôi…
Có nghe sóng vỗ bên trời Phú Vang

Vườn xưa lấp loáng thềm trăng
Về bên Thôn Vỹ ngỡ ngàng hương cau
Chuông chùa trầm vọng đêm thâu
Cố đô… thương nhớ dạt dào lối quen.

Buồn tàn thu

Tóc thu sợi rối se nhầm
Bến mê thả mộng trăm năm đợi chờ
Để rồi nuối tiếc ngẩn ngơ
Buồn viên đá cuội lăn bờ dốc cao

Còn đâu sóng vỗ lao xao
Bến mơ năm tháng phai màu nhớ thương
Cúc vàng mấy độ vấn vương
Sông chia mấy nhánh, cội nguồn nơi đâu

Chợt nghe giá rét mang sầu
Bên bờ ký ức qua cầu gió bay
Đông chờ tàn gió heo may
Em chờ trăng xế nghiêng vai muộn phiền

Sợi tình cột mối đảo điên
Môi xinh còn chút niềm riêng chạnh lòng
Rượu tình mấy giọt long đong
Thuyền tôi lạc bến trôi dòng sông thương

Chèo khua xao động mùi hương
Chim bay về núi thiên đường xa xôi
Tôi về ru giấc mồ côi
Em trong mộng ảo nửa đời phiêu du.

(Nguồn: Tác giả gửi qua sangtao@org)

Cứ vờ như quên

Ai treo trái nhớ trên cây
Và ai ngồi đếm tháng ngày vụt qua
Hạc vàng mất hút trời xa
Lầu xưa sót lại mình ta, ngồi buồn.
Bạn bè trăm nhánh, mười phương
Kẻ còn, người mất, tủi hờn chất cao
Thuyền trôi ra biển, bến nào?
Bến nào rồi cũng tan vào hư vô
Ừ ta 77, không ngờ
Dù quên hay nhớ cứ vờ như quên.
(18.10.2017)

Đôi dòng về tác giả: Bác Sĩ Nguyễn Sơ Đông vốn là học sinh tại trường Chasseloup Laubat và trường Đại Học Y Khoa ngày xưa. Ra trường và đi lính, làm y sĩ trưởng Sư Đoàn 25. Sau 75, đi tù CS. Khi về cùng vợ con liều mạng vượt biên qua ngả Biển Đông và định cư tại Mỹ. Con trai thứ của BS Đông là Bác Sĩ Nguyễn Đông Quan (giáo sư giải phẫu Nhãn Khoa Đại Học John Hopkins, đã làm chủ tịch Y Sĩ Đoàn Hoa Kỳ trong 2 nhiệm kỳ). Trong thời kỳ làm chủ tịch Y Sĩ Đoàn, BS Đông Quan, cùng với BS Jonathan Lâm, đã thành lập chương trình Ambassador Health mỗi năm về các vùng hẻo lánh của quê huơng ta, giải phẫu, điều trị cho nhiều ngàn người bệnh thiếu phương tiện điều trị – hay không có tiền nong đút lót để được nhập viện điều trị – tại Việt Nam. Thành quả nhân đạo BS Đông Quan & Jonathan Lâm và bạn hữu đã gặt hái được là một điểm son cho thế hệ thứ 2 của Cộng Đồng Việt Nam hải ngoại. (tóm tắt điện thư nhận được từ một người bạn thân của tác giả). BBT/BVCV

Pourquoi le prononcer ce nom de la patrie?
Dans son brillant exil mon coeur en a frémi
II résonne de loin dans mon âme attendrie,
Comme les pas connus ou la voix d’un ami.

Tôi muốn đổi chữ “brillant” thành “douloureux” vì trốn chui, trốn nhủi, vượt biên còn thua con chó đói, thì có gì là “brillant,” nhưng lại sợ mang tội với Lamartine, lại thừa một “pied.”

Tôi là thằng “lăn chai,” lúc nhỏ suốt ngày ở ngoài đồng, lội hết mương nầy đến rạch kia. Tôi không phải đi chăn trâu, nhưng tôi cỡi trâu “nghề lắm.” Leo lên lưng trâu đâu có dễ. Tôi mới sáu, bảy tuổi, đứng vừa qua khỏi ngang nửa bụng trâu, mà trâu đâu có “mọp” xuống như voi cho mình leo lên. Vậy mà thằng tui phóng lên ngang hông trâu cũng được, kẹp “đầu gối” (trâu) trước cũng xong, phăng lên bằng đầu gối sau cũng “phẻ” mà kéo đuôi cũng yên. Trâu tốt hơn “người ta”: không khi nào “đá giò lái,” không “đá ngược” bạn bè.

Nắng, mưa tôi có coi ra gì đâu? Mưa xối xả, mưa nặng hột,… tắm mưa càng vui. Tắm đến chừng da tái mét, run lập cập mới thôi. Một lát – có khi cả giờ nữa, nắng lên, khô queo,… thì lội nữa.

Tụi chăn trâu “nhà nghề” chỉ tôi đủ thứ hết: làm sao “cột dàm”con nghé để nó khỏi ăn mạ. Người ta vác chổi chà mà đập mầy đó (không đập trâu đâu, vì chổi chà có thắm thìa gì nó). Nhìn dấu ở cửa hang là biết có cua ở trỏng hay không, cua lớn hay cua “nghé” (cua con, kẹp đau lắm). Bắt cá bóng kèo thì phải dùng một chân chận cái ngách nó lại, câu cá trê phải sửa soạn mồi trước: đập mấy con ốc bươu, để qua bữa sau có mùi hôi hôi là cá trê nó đớp nhanh lắm, xúc cá ròng ròng coi chừng bị cá mẹ táp cẳng,vì bênh con (ròng ròng là cá lóc con, cỡ 1/2 ngón tay út, kho tộ mặn mặn, cay cay… ngon hơn caviar nữa. Mà tôi có bao giờ được ăn caviar đâu mà xạo vậy!). Bọt trắng nhuyễn trên mặt “mương,” nhưng bọt nào là ổ cá chìa vôi, chả làm gì được hết, bọt nào là ổ cá “xiêm,” loại cá lia thia xanh mun, đá chết bỏ chứ nhứt định không chạy.

Lên Saigon, “lội” gần hết “hang cùng ngõ hẹp” của quận Tư (sau nầy là quận Năm, dành tên quận Tư cho bên Khánh Hội), chui vào Đại Thế Giới coi hát “cọp,” băng cầu chữ Y, qua giang sơn của ông Bảy (Bảy Viễn), đi chen lấn giựt cái “lưỡi” ông Tiêu cúng rằm Tháng Bảy.

“Nắng Saigon, anh đi mà chợt mát
Bởi vì em mặc áo lụa Hà Đông.”

Tôi có biết lụa là gì đâu? Hà Đông ở đâu? Thôi, tôi xin phép Nguyên Sa mà sửa lại: “Nắng Saigon, tui đi mà chẳng ngán. Bởi vì da mốc thích “đui then” rồi. Ra Chasseloup, đến mùa me chín, leo lên “rung”mạnh. Me rụng đầy đầu tụi ở dưới đất. Thằng nào ở “trển” vậy? Thằng Đông chớ ai vô đây. Trước Bộ Y Tế có hai cây gừa, trái tròn, ngọt, cây chót vót, lại cũng thằng Đông leo. (Sau 75, tôi vẫn còn thấy hai cây nầy, già lão rồi, có ai để ý tới làm chi)

Vào lính, theo đơn vị hành quân, nhớ từng con suối nhỏ, từng gò mối, từng cây cầu khỉ,… nhứt là những nơi “đụng” nặng. Lính tử trận. Quan cũng đền nợ nước. Thứ Hai, người vợ trẻ đưa chồng lên Đức Hòa. Thứ Bảy, đã chít khăn tang. Nhưng tôi vẫn thương vẫn nhớ cái quận “nắng bụi, mưa bùn”… nghèo xơ nghèo xác nhưng đầy ấp tình người. Hoàng hôn xuống, nghe ễnh ương, nhái bầu, nhái bén, cả bao nhiêu thứ côn trùng hòa tấu “symphonie pastorale” nghe mà rụng rún.

Giờ đây, lưu lạc xứ người, muốn nghe… Có đâu mà nghe. “Lòng quê đi một bước đường một đau” (Kiều)

Tâm trạng nhớ nhà là vậy. Tôi không dám “nghĩ” hoặc “đoán” tình cảm của ai khác. Riêng với tôi thì: tình đầu, tình đuôi, tình giữa… gì gì, thì với thời gian cũng sẽ khuây khỏa, rồi phai, rồi tàn và rồi thuộc về dĩ vãng, dù nó “apporte chaque jour tout le bien, tout le mal.”

Nhưng, nhớ nhà thì hoàn toàn khác, lạ. Như một định luật tự nhiên, “tên” nào “lội” nhiều, lăn lóc với “đất nước” nhiều,… khi về già, nhớ nhà càng ray rứt, càng nhức nhối. Cái khổ là càng muốn quên, càng lại nhớ. Có những đêm thức giấc, nhớ quá, không tài nào ngủ lại được. Nhớ ai, ai đâu mà nhớ. Nhớ NHÀ!

Lúc ở Chasseloup, đọc sách tả Tour Eiffel, Montparnasse, Les Invalides, Chateaux de la Loire… náo nức muốn xem lắm. Giờ xem qua rồi thì “thôi.” Nó không “thấm” vào xương, vào tủy, vào tim, vào óc như cái nhớ nhà.

“…Quê tôi chìm chân trời mờ sương
Quê tôi là bao nguồn yêu thương
Quê tôi là bao nhớ nhung se buồn
Là bao vấn vương tâm hồn người bốn phương.”
(Làng Tôi – Chung Quân)

Chắc tại tôi là đứa “chả giống ai.” Thôi đành chịu vậy.

Mấy trang viết nầy không đầu, không kết, ý tứ lung tung, “à bâtons rompus,” “du coq – à 0 l’âne.” Bà con có xem thì “xính xái,” từ bi hỉ xã dùm. Thiện tai, thiện tai.

Thôi thì cứ xem như “mémoires d’outre tombe” của tôi vậy. Trước sau gì, cát bụi cũng sẽ về cát bụi

QUANDO SATIS DIXISTI, PERISTI  (Quand tu auras dit assez, tu seras mort) (St. Augustin)

“Mai đây trong chuyến tàu vạn cổ
Nếu có người thương đến tiễn đưa
xin hãy rắc thêm vào huyệt mộ
Chút tình hệ lụy núi sông xưa.”
(Giang Hữu Tuyên)

Đúng, hệ lụy núi sông xưa!

“Objets inanimés, avez vous donc une âme
 Qui s’attache à notre âme et la force d’aimer”

Thôi đành

“Nhật mộ hương quan hà xứ thị
Yên ba giang thượng thử nhân sầu”
(Thôi Hiệu)

Vậy, tôi đã làm được gì?

*Gia đình: Trả hiếu?

– Má tôi mất sớm quá, tôi có nhớ gì đâu, nhứt là mấy tháng cuối cùng, mỗi lần tôi muốn tới gần Má tôi, thì các dì, cô,cậu… (đều ở nhà tôi để săn sóc má tôi) bảo: “Con ra ngoài chơi đi, để má con ngủ,” ngủ yên… Yên Giấc Ngàn Thu.

– Tôi có làm được gì giúp Ba tôi đâu. Chưa xong y khoa, niềm an ủi duy nhứt của tôi là: tôi đã cố hết sức nghe lời Ba tôi, dĩ nhiên, đôi lần chuyện nầy, chuyện nọ, chuyện “đâu đâu” làm Ba tôi không vui.

– Tôi rất mừng là đã cùng vợ tôi quyết định “sinh tử”: chết thì chết chung, không thể sống với VC được. Tụi nó không lương tâm, không tim, không óc, không cả tình người. Ít nhứt, dung thân ở xứ lạ, không ai ngăn cấm con tôi: “Mầy là con sĩ quan ngụy, không được lên cấp ba.” Đó là nguyên văn của tên “giám hiệu” trường Petrus Ký (tôi không muốn nhắc tên mới của trường) khi đứa con trưởng của tôi học xong lớp 9 (classe de 3è) không được lên lớp 10 (classe de seconde). Đuổi học.

*Tổ quốc: xin cho tôi mượn hai câu thơ của một nhà văn “gốc lính”

“Cúi đầu tạ với quê hương
Tôi còn một nửa đoạn đường chiến binh.”

Tôi đã đội trên đầu sáu chữ: DANH DỰ, TỔ QUỐC, TRÁCH NHIỆM. Ngày nào còn thở tôi còn tôn thờ. Chỉ khi nhắm mắt thì trách nhiệm của tôi với tổ quốc VNCH mới kể là hết.

Je ne fléchirai pas! Sans plainte dans la bouche,
Calme, le deuil au coeur, dédaignant le troupeau,
Je vous embrasserai dans mon exil farouche,
Patrie, ô mon autel! Liberté, mon drapeau ! Victor Hugo (ultima Verba)

Thay lời cuối:

Những dòng sau đây, tôi:

-Kính dâng quý trưởng thượng, niên trưởng, đã rời Việt Nam trước 30 Tháng Tư 1975

-Gởi đến thế hệ trẻ, những người chưa “nếm” mùi vc.

Tôi dạy Vạn Vật ở Petrus Ký từ năm 1963. Lúc bấy giờ, thi Tú Tài 1 và 2 còn vấn đáp. Chưa khi nào tôi hỏi lý lịch thí sinh trước khi cho điểm. Nói chung, trong suốt lịch trình thi, tất cả giáo sư đều xử sự như thế. Tết Mậu Thân, con đường tiếp liệu (y dược, y cụ…) của đơn vị tôi bị VC (đã chiếm Vinatexco,Vifon và các hãng kế cận) đóng chốt. Tôi phải liên lạc với cố vấn đơn vị tôi, trình với cố vấn trưởng (cố vấn cho tư lệnh sư đoàn) cho phép tôi dùng trực thăng riêng của ông về căn cứ 73 tồn trữ y dược, nhứt là bông, băng, băng cá nhân, nước biển và trụ sinh.

Trớ trêu thay: người thương binh đầu tiên được truyền chai nước biển “nóng hổi” vừa được trực thăng mang về là một VC.

Trong hơn bốn năm trấn ở Đức Hòa, tôi đã gọi tản thương bằng trực thăng về Tổng Y Viện Cộng Hòa ít nhứt là mười VC bị thương nặng. Không tản thương thì chắc chắn 100% chúng đi “chầu Bác” rồi.

Dù mưa, dù nắng, một giờ khuya, hai giờ sáng,… chưa lần nào phi hành đoàn hỏi tôi tản thương lính nào vậy? QLVNCH hay VC. Tất cả đơn vị Quân Y QLVNCH đều làm như thế.

Tôi muốn viết thật rõ, hét thật to, ý nghĩ thật trong sáng: Tôn chỉ của dân VNCH, của QLVNCH, của chính phủ VNCH là TÔN TRỌNG CON NGƯỜI, cách hành sự chứa đầy tình người.

Sau Tháng Tư 1975, bọn khát máu chóp bu VC đã ra lệnh phá tan nát xã hội miền Nam, mà nền tảng là gia đình. Bao nhiêu gia đình sĩ quan QLVNCH, viên chức VNCH bị gây áp lực đến đổ vỡ. Bao nhiêu dân miền Nam bị lừa gạt, rồi bị ép tử, bỏ cho chết, chết đói, chết vì bệnh tật,… ở những khu gọi là kinh tế mới. Bao nhiêu thanh thiếu niên “con ngụy” bị ép buộc qua Miên làm bia đỡ đạn cho VC. Bao nhiêu trăm ngàn người VNCH đã thiệt mạng trên đường tìm tự do, thoát ách VC.

Trong mấy ngàn năm lịch sử dân tộc, có lần nào mà người dân Việt Nam,vốn rất gắn bó với “quê cha đất tổ,” với “mồ mả ông bà” liều chết, bỏ nước ra đi tìm tự do đông đến số triệu.

Tôi viết để quý vị trưởng thượng và thế hệ trẻ hiểu được mức độ khát máu, tàn ác, vô nhân đạo, đầy thú tính của VC. Riêng cá nhân tôi, tôi không thù hằn VC vì:

1- Tôi đã hấp thụ nền giáo dục nhân bản miền Nam

2- VC không xứng đáng để tôi thù hằn, vì VC đã mất hẳn tính và tình người.

Tôi rất cám ơn, thương mến, kính yêu “bà xã” tôi đã chịu bao nhiêu cay đắng, cực khổ tảo tần giữ vững gia đình, lo cho bốn đứa con tôi. Hiện giờ, chúng là công dân đơn thuần (simple citoyen) của quốc gia tạm cư, không là “quan to, quan bé” gì hết. Nhưng, người ta đã đối xử với chúng tôi rất ấm áp tình người.

(Nguồn: Frank Do; [email protected])

– Bà đan mỗi ngày được mấy cái nón?

– Người sáng đan được 3 cái, còn tôi mù chỉ đan được 2 cái thôi.

– Mỗi cái bán được bao nhiêu?

– 9500 đồng (khoảng 45 xu Mỹ) nhưng phải bỏ tiền ra mua vật liệu nên không còn lời bao nhiêu. Chỉ đủ tiền ăn tô cháo hay gói xôi buổi sáng.

– Bà bị mù từ hồi nào vậy bà?

– Từ hồi mới sinh ra được 7 ngày. Nghe cha mẹ nói lại như vậy.

(Nguồn: Hien Vu; [email protected])