Mục này chỉ nhằm giải đáp các thắc mắc về sức khỏe có tính cách tổng quát. Với các vấn đề cụ thể, chi tiết của từng bệnh nhân, xin liên lạc với bác sĩ để được thăm khám trực tiếp. Nhiều thông tin thiết thực và bổ ích khác về sức khỏe cũng được phát trên đài Radio Chuyện Sáng Chủ Nhật ở vùng Orange County, California, vào mỗi sáng Chủ Nhật từ 6 đến 9 giờ, trong chương trình “Câu Chuyện Sức Khỏe Sáng Chủ Nhật.” Nhiều thông tin sức khỏe bổ ích khác cũng có thể tìm thấy trên các website www.nguyentranhoang.com và www.radiochuyensangchunhat.com. Quý vị có thể liên lạc bác sĩ qua email: [email protected] hoặc điện thoại (714) 531-7930.
Bác Sĩ Nguyễn Trần Hoàng
Buổi sáng ở Little Saigon thường bắt đầu rất sớm. Quán cà phê quen mở cửa từ sáng sớm. Những người đàn ông Việt quen thuộc ngồi đó, có người đọc báo, có người xem tin tức trên điện thoại. Có người chỉ ngồi im, nhìn dòng xe qua lại.
Anh Hai trước đây cũng thường ngồi đó.
Anh làm nghề sửa máy lạnh, công việc nặng, leo trèo nhiều, nhưng anh quen rồi.
Cho tới một ngày, anh té từ thang xuống, không quá cao, nhưng đủ để gãy cổ tay.
Bác sĩ mổ. Ca mổ thành công. Và sau khi xuất viện, anh được cho một toa thuốc giảm đau.
Tên thuốc là oxycodone, một loại thuốc thuộc nhóm opioid.
Anh không biết từ đó cuộc đời anh bắt đầu rẽ sang một hướng khác.
Opioid là gì?
Opioid là một nhóm thuốc có khả năng giảm đau rất mạnh. Chúng hoạt động bằng cách gắn vào các thụ thể đặc biệt trong não gọi là opioid receptors, làm giảm cảm giác đau và tạo cảm giác thư giãn.
Opioid bao gồm hai nhóm chính: Nhóm thứ nhất là thuốc hợp pháp, được bác sĩ kê toa, bao gồm morphine, oxycodone, hydrocodone, codeine, fentanyl, và nhiều loại khác.
Những thuốc này rất quan trọng trong y học hiện đại, giúp giảm đau cho bệnh nhân sau phẫu thuật, giúp bệnh nhân ung thư chịu đựng được cơn đau, giúp nhiều người có thể sống và hồi phục.
Nếu dùng đúng cách, opioid là thuốc cứu người.
Nhưng nếu não bắt đầu lệ thuộc vào thuốc, opioid có thể trở thành nguyên nhân của một nỗi đau khác.
Nhóm thứ hai là opioid bất hợp pháp, bao gồm heroin và fentanyl bất hợp pháp.
Đặc biệt, fentanyl hiện nay là nguyên nhân chính của phần lớn các ca tử vong do quá liều opioid tại Hoa Kỳ.
Não không phân biệt thuốc hợp pháp hay bất hợp pháp
Não chỉ phân biệt một điều duy nhất: Có opioid, hay không có opioid.
Khi opioid vào cơ thể, nó gắn vào các thụ thể trong não và kích hoạt hệ thống tưởng thưởng. Não giải phóng dopamine, một chất dẫn truyền thần kinh tạo cảm giác dễ chịu và thư giãn.
Đây là cơ chế sinh học bình thường.
Não học rằng: đây là một trải nghiệm tốt.
Và não bắt đầu ghi nhớ.
Đây là bước đầu tiên. Không ai nhận ra. Không ai nghĩ đó là nguy hiểm.
Câu chuyện của anh Hai sau khi mổ
Sau khi mổ, anh Hai uống thuốc theo đúng toa.
Thuốc giúp anh ngủ được, giảm đau. Anh thấy nhẹ người, đỡ căng thẳng.
Anh nói với vợ: “Thuốc này tốt quá.”
Sau hai tuần, toa thuốc hết. Cổ tay anh đã đỡ nhiều, nhưng anh nhận ra một điều khác, là khi không uống thuốc, anh cảm thấy khó chịu.
Không hẳn là đau, mà bồn chồn, khó ngủ, lo lắng, anh không hiểu tại sao.
Anh quay lại bác sĩ xin thêm thuốc, không phải vì cổ tay, mà vì não anh đã bắt đầu thay đổi.
Sự thay đổi xảy ra trong não
Opioid không chỉ giảm đau, nó thay đổi cách não hoạt động.
Ban đầu, opioid tạo cảm giác dễ chịu, sau một thời gian, não thích nghi.
Não giảm sản xuất các chất tạo cảm giác dễ chịu tự nhiên như endorphins.
Não bắt đầu phụ thuộc vào opioid để cảm thấy bình thường.
Đây gọi là dependence – lệ thuộc sinh học.
Đây không phải là yếu đuối.
Đây là sinh lý.
Nếu ngưng thuốc đột ngột, cơ thể phản ứng.
Xuất hiện các triệu chứng gọi là withdrawal, như: lo âu, bồn chồn, mất ngủ, đau cơ, đổ mồ hôi, tim đập nhanh, cảm giác khó chịu toàn thân…
Người bệnh không uống thuốc để thấy vui.
Họ uống thuốc để đỡ bị các triệu chứng như trên.
Đây là sự khác biệt quan trọng.
Từ lệ thuộc đến nghiện – một con đường không ai muốn
Không phải ai dùng opioid cũng nghiện.
Phần lớn bệnh nhân dùng đúng chỉ định và ngưng được. Nhưng một số người, vì yếu tố sinh học, tâm lý, và hoàn cảnh, có nguy cơ cao hơn. Bao gồm: người có tiền sử lo âu hoặc trầm cảm; người có đau mạn tính; người bị stress kéo dài; người có tiền sử nghiện chất khác.
Quá trình này xảy ra từ từ, không có một ngày cụ thể gọi là ngày bắt đầu nghiện. Chỉ có sự thay đổi dần dần. Âm thầm.
Câu chuyện của chị Ba
Chị Ba làm nail hơn hai mươi năm. Chị ngồi nhiều, bị đau lưng. Bác sĩ cho hydrocodone, ban đầu, chị uống khi đau nhiều, sau đó chị uống thường xuyên hơn.
Chị nói: Không uống thì thấy khó chịu, không yên, không ngủ được. Chị không uống để thấy vui. Chị uống để thấy bình thường.
Chị vẫn đi làm, vẫn chăm sóc gia đình. Không ai nghĩ chị có vấn đề. Ngay cả chị cũng không nghĩ vậy. Đây là cách lệ thuộc xảy ra. Âm thầm.
Fentanyl – một nguy hiểm lớn trong thời đại hiện nay
Fentanyl là một opioid tổng hợp rất mạnh, mạnh hơn morphine khoảng 50 lần, mạnh hơn heroin khoảng 50 đến 100 lần.
Trong y học, fentanyl được dùng để giảm đau nặng, nhưng fentanyl bất hợp pháp hiện nay là nguyên nhân chính của tử vong do quá liều. Vấn đề nguy hiểm nhất là nhiều người không biết họ đang dùng fentanyl.
Fentanyl được trộn vào thuốc giả. Người bệnh nghĩ họ đang dùng oxycodone, nhưng thực tế là fentanyl. Một lượng rất nhỏ cũng có thể làm ngừng thở.
Opioid làm ngừng thở như thế nào?
Trong não có một trung tâm điều khiển hô hấp. Opioid làm chậm trung tâm này. Nếu liều cao, não ngừng gửi tín hiệu thở. Người bệnh ngủ. Hơi thở chậm lại. Rồi ngừng.
Đây là nguyên nhân chính của tử vong do opioid overdose.
Một con số không thể bỏ qua
Năm 2023, hơn 100,000 người tại Hoa Kỳ chết vì quá liều thuốc, khoảng 75 % liên quan đến opioid. Phần lớn liên quan đến fentanyl.
Mỗi con số là một con người. Một gia đình. Một cuộc đời.
Điều quan trọng nhất cần hiểu
Nghiện opioid không phải là vấn đề đạo đức. Đó là một bệnh của não.
Một bệnh có cơ chế sinh học rõ ràng.
Một bệnh có thể điều trị.
Một bệnh có thể phòng ngừa.
Nhưng trước hết, cần hiểu nó. Hiểu để không phán xét. Hiểu để nhận ra sớm. Hiểu để giúp đúng cách.
Câu chuyện của anh Hai – một buổi sáng khác
Một buổi sáng, anh Hai lại ngồi ở quán cà phê, nhưng lần này, anh không uống cà phê.
Anh ngồi im. Anh nói với bạn: “Tôi không biết tại sao tôi cần thuốc. Tôi chỉ biết khi không có thuốc, tôi không còn là tôi nữa.”
Đó là lúc anh bắt đầu nhận ra. Và đó cũng là lúc con đường hồi phục có thể bắt đầu.
(còn tiếp)
____________________________
Tài liệu tham khảo
-Centers for Disease Control and Prevention. Understanding the Opioid Epidemic.
-National Institute on Drug Abuse. Opioid Basics.
-American Psychiatric Association. DSM-5 Criteria for Opioid Use Disorder.
-National Institutes of Health. Opioid Mechanisms.
-World Health Organization. Opioid Overdose.
