Viên Linh
Trong Tháng Bảy tới đây sẽ có cuộc thảo luận về báo Phong Hóa và nhóm Tự Lực Văn Ðoàn tại trụ sở báo Người Việt. Tin tức ấy khiến người viết bài này nhớ tới những cuộc thảo luận trong quá khứ về văn chương, tiểu thuyết, mà phần trích dẫn dưới đây chỉ nhằm gợi ý bạn đọc về một sinh hoạt, trong các hình thức sinh hoạt cần có, để gợi ý và thúc đẩy những người cầm bút về hiện trạng văn nghệ trong cuộc sống. Thảo luận về báo chí văn nghệ tại miền Nam trước 75 là chuyện xảy ra hàng tuần, thảo luận về báo chí văn nghệ tại quốc nội hiện nay hình như không hề thấy (hình như một nước có 90 triệu dân mà tuần báo Văn Nghệ duy nhất ở Hà Nội mới đây đã phải đóng cửa, vì không ai đọc). Còn ở hải ngoại, mong rằng tình trạng chưa thực sự bi đát…
Cuộc nói chuyện giữa Vũ Khắc Khoan, Trần Thanh Hiệp, Sơn Nam, Nguyễn Mạnh Côn, Tạ Tỵ, Viên Linh, Thanh Nam, Mai Thảo, Bình Nguyên Lộc diễn ra tại tòa soạn tuần báo Nghệ Thuật, tháng 11, 1965. Các phát biểu sau đây trích dẫn nguyên văn từng đoạn, không thể đăng hết hoàn toàn trong một kỳ báo. Hai người điều khiển cuộc thảo luận là Mai Thảo, chủ bút, và Viên Linh, thư ký tòa soạn của tờ báo.
Hội thảo văn nghệ tại Câu Lạc Bộ Văn Hóa Sài Gòn, 1962. Ngược chiều kim đồng hồ: Mỹ Tín, Viên Linh (hút thuốc), Phạm Công Thiện (áo lớn cà vạt), Mai Thảo (phía sau PCT), Ðinh Cường, Hoài Khanh (nâng ly), Ðịnh Giang, Kim Tuấn, Phạm Việt Tuyền. (Hình: Ðinh Cường cung cấp)
Mai Thảo: Ðặt vấn đề thực trạng tiểu thuyết Việt Nam lên mặt thảm, chủ ý của Nghệ Thuật là đề cập đến một thực tế văn học, mà tầm quan trọng hàng đầu đích thực đang đòi hỏi những theo dõi và tìm hiểu thường xuyên, phía người viết cũng như phía người đọc tiểu thuyết. Cũng cần lưu ý: tinh thần cuộc nói chuyện khác biệt với tinh thần một cuộc tranh luận. Có thể cuộc nói chuyện không đưa tới một kết luận nào. Nhưng vấn đề đã được đặt ra. Và nhiều ý kiến họp lại bao giờ cũng có hiệu lực của một chiếu sáng khởi đầu và cần thiết. Nói đến tiểu thuyết Việt Nam hiện nay, không phải là xác nhận một trở thành đã hoàn tất, mà là theo dõi những chặng đường của một vận động đang tuần tự hình thành. Mặc dầu còn một vài hiện tượng “nối dài” yếu hụt và lạc lõng, tiểu thuyết hiện nay đã được đặt ra khỏi vùng ảnh hưởng của tiểu thuyết tiền chiến.
Viên Linh: Tôi chia tiểu thuyết Việt Nam hiện tại ra làm những loại sau đây: – Loại hữu sự: Tiểu thuyết loại hữu sự kể một câu chuyện nào đó mà câu chuyện ấy là chính. Tác giả nó lấy câu chuyện ấy để ngầy ngà người đọc qua mọi chi tiết. Nói một cách khác, nhân vật của loại hữu sự lúc nào cũng bận rộn với đạo lý làm người (đã được xác định) và lương tâm của hắn: tâm lý ấy thông suốt cả cuốn truyện. – Loại thời sự: Gọi là thác loạn, gọi là tuổi hai mươi, khai thác những cái- buồn-nói-lên-lời của những độc giả thô thiển. – Loại tâm sự: Câu chuyện không còn là chính nữa mà cảm xúc là chính. Thứ tâm sự ở đây có cái ướt át trữ tình, có các nhân vật phong nhã. Loại này đi song song với thơ tiền chiến, hiện đang còn kéo dài. – Loại vô sự: Vô sự ở đây không có nghĩa là không có chuyện gì mà là có rất nhiều chuyện trong một tác phẩm, rất nhiều nhân vật, rất nhiều mặt được nói đến.
Tạ Tỵ: Chúng ta, người viết, không thể loại bỏ cuộc sống vì cuộc sống tạo thành mâu thuẫn. Mâu thuẫn khích động nghệ thuật và hình thành những trào lưu nghệ thuật mới. Nhưng chúng ta đừng quên chính cuộc sống đã giết những trào lưu đó một khi không còn thỏa mãn được đòi hỏi cấp bách của tâm hồn con người. Bởi vậy một trào lưu nghệ thuật sống được là nhờ sức sáng tạo dồi dào và thành đạt của nó. Nó phải cố gắng dù rằng cố gắng với nỗi bi thảm dằng dặc. Nó là hiện thân của nghệ thuật.
Nguyễn Mạnh Côn: Vấn đề tiểu thuyết là một vấn đề lớn. Lớn như đời sống của một dân tộc, vì – đáng lẽ phải thế – tiểu thuyết thể hiện đời sống của dân tộc. Cuốn tiểu thuyết nào làm được như vậy sẽ được gọi là “tác phẩm lớn” của thời đại – của một thời đại. Nhưng ở Việt Nam chưa có tác phẩm nào lớn, tại sao?
Ðiều tôi sợ là chúng sẽ làm cho người nghệ sĩ rời xa cuộc sống thật, để xác nhận cuộc sống “giả vờ” là cuộc sống thật. Một ngày sau trận đánh lớn, đứng ngắm hàng trăm xác chết của đồng bào – toàn là thanh niên – có ai nỡ bảo họ giả vờ chiến đấu, và đang giả vờ chết? Tôi nghĩ rằng J.P. Sartre có trẻ lại và được tham dự cuộc sống trên đất nước ta, từ ngoại ô Sài Gòn trở ra, nhà văn này sẽ phải xác nhận rằng quả có một cuộc đấu tranh đích thực với những giá trị xác thịt và tâm tư đích thực.
Vũ Khắc Khoan: Viết tiểu thuyết hôm nay theo tôi chỉ là một phương tiện thiếu thốn khả năng để con người bất lực tự thực hiện. Người viết tiểu thuyết giờ đây cô đơn và ích kỷ. Nó không kêu lên, như Nguyễn Du: Bất tri tam bách dư niên hậu / Thiên hạ hà nhân khấp Tố Như. Nó viết cho nó.
Thanh Nam: Những năm trước, khi ngồi vào bàn viết, cầm đến bút là tôi nghĩ ngay đến độc giả. Truyện này tôi sẽ viết cho ai? Lớp độc giả nào đó sẽ đọc tôi? Và tôi hình dung thấy họ. Cốt truyện do đó không còn là của tôi nữa.
Tôi sống, tôi nghĩ, tôi hành động theo những nhân vật của tôi. Như một số feuilletons tôi đã viết và đã in thành sách trong thời gian gần đây, tôi đã đóng vai một người kể chuyện cho một số người nghe hơn là một nhà văn viết một tác phẩm cho chính mình. Nói thẳng ra, tôi viết để sống. Tôi không chối cãi là ở những cuốn truyện đó có nhiều non kém, còn nhiều cẩu thả. Tôi cũng không ân hận gì về những điều đó. Tôi phản đối thái độ phủi tay trách nhiệm để ngụy trang cho mình một khuôn mặt trí thức, tiến bộ.
Sơn Nam: (Tác giả Hương Rừng Cà Mau cười nói đồng ý, đồng ý nhưng không nói rõ đồng ý ở điểm nào)
Bình Nguyên Lộc: Theo tôi, những độc giả không có khuynh hướng xã hội cũng đang chờ đợi những cái gì mới lạ hơn, cái đó không phải là sự siêu hình (ở đây nên dùng danh từ trừu tượng thì đúng hơn) của những tiểu thuyết gọi là tiểu thuyết mới. Họ chỉ cần một sự mới xoàng xoàng của quan niệm thứ nhì về tiểu thuyết mà thôi. Xin nói rõ thêm rằng độc giả đây là đại- đa-số trung lưu, chớ không phải bình dân đại chúng, mà cũng không phải một thiểu số trí thức.
Trần Thanh Hiệp: Trong số các tác phẩm ngoại ngữ được nhiều người đọc nhất hiện nay ở đây có những tác phẩm của trường phái “Tiểu Thuyết Mới” (Nouveau Roman) mà đại diện là Alain Robbe-Grillet và Nathalie Sarraute. Cái mới dễ nhận nhất trong tác phẩm của họ là một bút pháp đặc biệt được mệnh danh là “chủ nghĩa khách quan.”
Rồi đây bút pháp ấy có thể sẽ được sử dụng tại Việt Nam trong những tác phẩm sắp thành hình. Didier Anzieu trong tạp chí “Les Temps Modernes” số 233 tháng 10, 1965 có viết rằng tiểu thuyết của A. Robbe Grillet giống như những cảnh trống rỗng trong đó diễn ra những biến cố vô nghĩa và rải rác dăm ba đồ vật vô ích, không có ý nghĩa gì đối với con người. Người đọc chán ngán và mệt mỏi.
Vũ Khắc Khoan: Thiên nhiên quằn quại, con người méo mó trên họa phẩm. Nhạc điệu hoặc hiện nguyên hình, thuần chất là nhịp ngày một điển bái của trống da đen, hoặc mất hút trong những vần thơ bất đắc dĩ tự mệnh danh là Thơ Tự Do. Kèn trompette Amstrong bỏ bạn đồng hành yên phận, nổi loạn đào ngũ, rít lên từng cơn tuyệt vọng. Và tiểu thuyết dĩ nhiên cũng vậy, Ðừng hỏi tại sao. Không có tại sao gì cả, khi những người con gái Sagan lại đắm mình trong lời nhạc Prévert, lại không biết ngon mà vẫn uống từng hơi Vat 69, không có tại sao gì cả khi họ yêu (?) một cách rất bực mình.
Tôi nghĩ rằng tôi cảm thông với tiểu thuyết hôm nay. Có thể tôi hiểu sai. Nhưng tôi không thích tiểu thuyết hôm nay.
