Tùy Bút Ðỗ Quyên


Trần Thị Lai Hồng



“Thâm sơn đề đáo đỗ quyên thanh” Chợt bừng giấc không biết thời khắc đến đâu, nơi thâm sơn cùng cốc giọng Ðỗ Quyên vọng về biết Xuân đang qua… Thơ Nguyễn Tri Phương, đại thần thời Tự Ðức.

Nơi này, không thâm sơn cùng cốc nhưng ẩn mình trong đám cây cối sum suê quê mùa sim me cau dừa tràm chũi cách biệt thế giới bên ngoài, không bế môn nhưng chẳng long rong chạy hiệu, mà hay rong bút rong cọ rong cuốc rong chuột…

Rong cuốc gặp đóa Ðỗ Quyên báo tin Xuân.







Rong cọ ghi màu sắc nụ cười Ðỗ Quyên và đường nét Ðỗ Quyên từ một tiếng hót rơi tự vòm trời bay lượn.

Rong chuột đem bút rong con chữ thổi theo lên trời, cho gió bay đi…

Nụ cười Ðỗ Quyên bắt được trước vườn nhà. Rạng rỡ. Hớn hở.

Chàng ví Ðỗ Quyên vườn nhà lồng lộng như khuôn mặt Dương Quý Phi hồng diện. Càng lồng lộng hiển lộ rực rỡ khi nắng lên, những giọt sương long lanh trên cánh hoa càng óng ả lóng lánh mời gọi giao tình.

Ðỗ Quyên thích khí hậu ôn đới, thích sương mù, hợp độ cao và khí lạnh. Nhưng khóm Ðỗ Quyên trước nhà lại là loại bán nhiệt đới chịu độ cao chỉ nhỉnh hơn mặt Ðịa Trung Hải của hoa bang, cũng ung dung lồng lộng.

Vẫn yêu sương mù, yêu khí lạnh. Tiết Sương Giáng Tháng Chạp đã bum búp nụ, rồi khi trời trắng mù, khí lạnh là đà loang liếm cỏ cây, Ðỗ Quyên hớn hở nở rạng những nụ cười hồng.

Ðọc đâu đó, ngọn Fansipan nói theo tiếng Mèo, có nghĩa là Hoa Ðỗ Quyên. Núi cao trên 3 ngàn thước, hoa ngước nhìn trời, lung linh trong sương mù bao phủ. Ðã có dịp ra Hà Nội lội 36 ngõ ngách phố phường, lên Ðền Hùng soi giếng cạn, xuôi Quảng Ninh chui vào hang động Hạ Long. Nhưng chỉ trong 7 ngày,không đủ để bò lên Hoàng Liên Sơn Fansipan ở Lao Kay, cách Ha ợNội cả 300 cây số phía Tây Bắc.

Cơ may có bạn đã trèo đèo lặn suối, lẩy bẩy leo lên tận đỉnh rồi run rẩy bò lết xuống. Nhưng hạnh phúc. Vì đã được đứng trên “Nóc Nhà Ðông Dương“ bao phủ sương mù lồng lộng gió hú, nhìn ngắm vương quốc Ðỗ Quyên trên 30 loại vàng trắng đỏ tím tía hồng lặng lẽ rộ cười giữa nguyên sinh đại ngàn vách đá cheo leo tre pheo chen chúc thông tùng trúc. Chơi vơi giữa mây mù tưởng nắm bắt bốc được trong tay, bạn đã sờ vào thân đại thụ Ðỗ Quyên đang trổ hoa đỏ rực, chênh vênh gác gốc xòe cành bên vách đá.

Tìm hiểu gốc gác Ðỗ Quyên, xa tít tận Ðịa Trung Hải. Tên Ðỗ Quyên là Azaleas từ gốc Hy Lạp azaleos có nghĩa là dry, khô. Ðỗ Quyên thích khô ráo, không chịu ẩm, dễ bị úng nước. Azaleas thuộc họ Ðỗ Quyên Ericaceae, gom cả Sơn Trà Rhododendron, nhưng Rhododendron vẫn nằm gọn trong họ Ðỗ Quyên Ericaceae, truy ra cũng gốc Hy Lạp, rhodo là rose, hồng; dendron là tree, cây. Rhodies cây nhiều hơn là lùm bụi và hoa chùm chi chít bùm xòe trong khi Ðỗ Quyên hầu hết lùm bụi và hoa nhẹ nhàng thanh thoát hơn. Họ hàng nhà Ðỗ Quyên tổng cộng trên ngàn loại, đại mộc cao đến cả 30 thước, tiểu mộc cũng cao đến 10 thước, lùm bụi la đà sát đất. Hoa có loại to bằng cái chén, có loại hình chuông, hình loa, hình bầu… đơn sơ đầu cành hay chen chúc chùm trùm lùm cây.

Ðỗ Quyên thích khô và thích tựa đá nên có loại gọi là Ðỗ Quyên Ðá, có thể tìm thấy ngay trên núi Bạch Mã cách Huế 40 cây số về phía Nam, cạnh thác Ðỗ Quyên. Người Nhật rất thích, và có tập thơ Ðỗ Quyên Ðá của Kutamura Kigin, ca ngợi Ðỗ Quyên rực rỡ rộ nở tỏa lửa hồng nồng nàn bùng cháy Xuân tình.

Ðỗ Quyên vườn nhà hồng diện. Ðại thụ Ðỗ Quyên đỉnh Fansipan đỏ rực màu máu. Huyết lệ. Nước mắt máu. Rong bút về hoa lại liên hệ qua chim.

Bởi có một tiếng Ðỗ Quyên chợt áo não cất lên trong nắng sớm coo-ooo-ooo-cooo .. cụ uu .. uuu… cuuu…

Chỉ một tiếng, mà rúng động tâm can. Bởi vạn vạn nỗi niềm trỗi dậy.

Ðỗ Quyên là chim câu, chim cuốc, quốc quốc. Chim Ðỗ Quyên của tôi là Mourning Dove, Zenaida macroura, chim quốc-quốc-tang màu nâu nhạt, đuôi rẻ quạt trắng, có tiếng kêu áo não, thuộc gia đình bồ câu Columbida, trong số có bồ câu trắng, bồ câu xám, cu đất, cu ngói, cu cườm… hay tìm nhặt ăn hạt cỏ hạt thông hạt ngũ cốc ngay mặt đất, thích tắm cát tắm đất, thích đậu trên dây điện, dây cáp, hàng rào, làm tổ trên cây, trong bụi rậm, chái nhà… Chúng kết đôi và sống trọn đời chung thủy, dù đời chúng chỉ không quá hai năm.

Chuyện kể vua Ðỗ Vũ nhà Thục bên Tàu mất nước, chết thảm hóa thành chim, mỗi độ Xuân về bi ai cất tiếng thương tiếc cố quốc, xao xuyến hót não lòng nhỏ lệ rơi xuống thành những giọt máu tươi nhuộm đỏ hoa vườn ngự, và loại thấm nhuần máu lệ chính là Hoa Ðỗ Quyên.

Ðỗ Quyên đề huyết, tử quy ai minh.
Ðỗ Quyên khóc thành máu/ quay về kêu áo não.
Ðỗ Quyên còn mang tên Tử Quy là vậy.
Coo-ooo-ooo-cooo… cụ uu… uuu… uuu… cuuu…


Nghe vang vang tiếng chàng ngày nào đọc thơ Nguyễn Du trong tập Nam Trung Tạp Ngâm:… Ðỗ vũ nhất thanh xuân khứ hỉ/ Hồn hề, quy lai bi cố hương…
và bây giờ tôi nức nở tiếp lời:


… Một tiếng quốc kêu bừng chợt tỉnh/ Hồn ơi! Về lại thương quê hương!!


Ðược đà thơ cũ, lại nhớ mấy câu khác không biết tác giả là ai:


Khấp lộ đề hồng tác ma sanh
Khai thì thiên trị đỗ quyên thanh
Ðỗ quyên khẩu huyết năng đa thiểu
Khủng thị trưng nhân lệ trích thành…
Sương đọng giọt hồng chẳng cớ sanh
Ðỗ quyên hoa lộng tiếng chim thanh
Ðỗ quyên chim não bao nhiêu máu
Sợ vướng người đi lệ nhỏ thành…


Tiếng kêu có máu. Bởi là tiếng khóc mất nước, tiếng gọi nhớ nước đau lòng con quốc quốc… của Thục Ðế bên Tàu như trong thơ Ðỗ Phủ:


… Ðỗ quyên mộ Xuân chí
Ai ai khiếu kỳ gian…
Lệ há như bính quyền…
… Ðầu Xuân chim quốc tới
Thê thảm tiếng bi ai
Nước mắt ràn rụa suối…


Chuyện kể nước mình cũng nhiều về chim quốc, tương tự thì có chuyện của người Mường Hòa Bình, dòng dõi họ Bạch huyện Kim Bôi không ăn thịt chim quốc vì tin chim dòng dõi Thục Ðế, mà là Thục An Dương Vương mất nước vì con gái Mỵ Châu quá tin chồng đem tráo nỏ thần. Vùng Sơn La Lào Kay thì kể chuyện hai vợ chồng sống trong rừng, chồng đi săn bắn lâu chưa về, vợ đi tìm và chết bờ vực thẳm. Chồng về nhà vắng cũng bổ đi tìm và cùng chết bên vực. Thượng đế cho nàng biến thành Cây Hoa Ðỗ Quyên và chàng là chim Ðỗ Quyên. Một chuyện khác thì nói về tình bạn, một người tên Quắc một người Quân. Quân đi tìm Quắc, khắc khoải gọi bạn và hóa thành chim gọi Quắc, âm vang quốc quốc. Chuyện trong Nam thì hai anh em khác mẹ, cũng thương yêu nhau dù mẹ kế ghét bỏ người anh. Cả hai chết trong rừng vì mưu mẹ không thành, và hóa thành chim than khóc não nề hối tiếc….

Dẫu chuyện vua, chuyện thường dân, vẫn là chuyện đau lòng vì chia cách.

Nỗi chia cách của những người di tản Việt Nam tỵ nạn cộng sản, như trong tạp thi của một người vô danh:


Ðẵng thị hữu gia quy vị đắc
Ðỗ quyên hữu hướng nhĩ biên đề…
Có quê mà chẳng về quê được
Xin cuốc đừng kêu não ruột người…


và của chính những người trong nước, đang ở trong nước, trước cuộc biển dâu như thơ Nguyễn Bính về thăm Ngự Viên khi triều Nguyễn không còn:


… sớm Ðào trưa Lý đêm Hồng phấn
tuyết Hạnh sương Quỳnh máu Ðỗ Quyên
… Hôm nay có một người du khách
ở Ngự Viên mà nhớ Ngự Viên…


Một tâm sự khắc khoải đau xót khác của người trong nước trước cảnh xén đầu thắt họng xẻo bụng quê hương:


Tiếng Ðỗ quyên áo não
Ở trên quê mà nhớ quê hương
Tan nát cả tâm can…


Âm thầm đau xót sống ngay trong nước mà khóc mất nước, gửi tâm tình vào tên con, như Phùng Quán đặt tên con gái là Phùng Ðỗ Quyên, như Phạm Thiên Thư trong tâm sự:


Chim Quyên từ độ bỏ thôn Ðoài
Quyên chẳng buồn thảm thiết gọi ai
Về núi Nam gặp cành hoa trắng
Quặn đau lòng nhớ phiến tâm mai…


Tâm sự này được phổ nhạc với Bầy Chim Bỏ Xứ của Phạm Duy:


… Chim Quyên từ độ bỏ thôn Ðoài
Chim là hồn Thục Ðế ngàn xưa…
… Thổ máu tươi một đêm chim chết
Chết khi đêm về
Xác chưa tan thì…
Tái sinh lần nữa: Ðỗ Quyên!
Ðỗ Quyên! Ðỗ Quyên!
…. Kêu gào: Ôi, tổ quốc linh thiêng!
Vẫn tái sinh làm chim khóc nước
Cho dù phải gục chết như xưa
Nhớ nước nên gào lên quốc quốc
Khắc khoải lòng người sống lưu vong….
Chim hỡi chim ơi! Chim hỡi chim ơi!…


Tôi bắt chước Phạm Thiên Thư:


Em một mình gọi nhỏ/Chim ơi, biết đâu tìm
… Cõi người có bao nhiêu/Mà tình sầu vô lượng
Còn chi trong giả tưởng/Hay một vết chim bay…


Và cũng tự nhủ theo Phạm Thiên Thư


Kiếp sau làm chim trong sương
Về bay hóa độ mười phương trời vàng
Rồi thì thầm cùng người
Thôi thì thôi, chỉ phù vân
Thôi thì thôi nhé, có ngần ấy thôi!


Nhớ một câu vọng cổ buồn


… Chim ơi chim xa rừng thì chim thương nhớ núi non
Mà người cách xa cội nguồn, người cách xa cội nguồn
Ôi đâu còn gì buồn hơn! Ôi, đâu còn gì buồn hơn!


Nhưng vẫn mơ một ngày, như Tường Linh:


Một sớm mai về
Tắm nước sông quê
…… Trên ngọn mù u
Có đôi cu gáy
Trong chùm lau sậy
Tiếng quốc u oa
…… Nằm trên cỏ mượt
Ta nhẩm vần thơ
Giấc mơ choàng tỉnh
Ngày ấy… Bao giờ ?


Ngày ấy… bao giờ ? Nơi đây, khi nắng Xuân tràn tuôn muôn nguồn sáng, vườn Xuân có một con Ðỗ Quyên, hót lên hoài ngàn muôn tiếng sầu não… Tiếc thương muôn đóa hoa ánh đào tươi hồng sắp tàn rã, hay buồn bạn mi nay đã lánh phương xa… như lời Huyền Cân, nhạc Phạm Văn Chừng trong Con Chim Lạc Bạn.

Phải, tôi là con chim lạc bạn.


Ðầu Xuân mới 2011






Chú thích:

– Thơ Nguyễn Tri Phương, đại thần thời Tự Ðức thế kỷ 19
– Hình đại thụ Ðỗ Quyên đỏ đỉnh Fansipan, của Phạm Ngọc Bằng
– Thơ chữ Hán trích từ wordpress.com/chimdoquyen và phongdiep.net/
– Thơ Nguyễn Bính, Xóm Ngự Viên
– Thơ Phạm Thiên Thư, Quyên Từ Ðộ Bỏ Thôn Ðoài, Ðộng Hoa Vàng, Saigon 1971
– Lời nhạc Phạm Duy Bầy Chim Bỏ Xứ, phổ thơ Quyên Từ Ðộ Bỏ Thôn Ðoài của Phạm Thiên Thư, nxb Cành Vàng, Hoa K ỳ 1990
– Thơ Tường Linh, Một Sớm Mai Về, Trầm Tử Thiêng phổ nhạc
– Nhạc Con Chim Lạc Bạn của Phạm Văn Chừng, lời Huyền Cân
– Tài liệu về Hoa Ðỗ Quyên từ Cây Cỏ Việt Nam của Phạm Hoàng Hộ; Encyclopedia of Flowers, Tropica Color Cyclopedia of Exotic Plants and Trees, Alfred Byrd Graf, Roehrs Company Publishers, NJ
– Chuyện về Ðỗ Quyên nhặt từ Cổ tích và Truyền thuyết xứ An-Nam, của Lê Văn Phát
– Tài liệu về Mourning Dove từ Eastern Birds, John Farrand, Audubon Handbook và Wildlifedepartment.com /species /mourningdove
– Tranh vẽ và thơ dịch của Trần Thị LaiHồng


(Nguồn: Tác giả gửi qua Thư Viện Sáng Tạo)


Báo Người Việt hoan nghênh quý vị độc giả đóng góp và trao đổi ý kiến. Chúng tôi xin quý vị theo một số quy tắc sau đây:

Tôn trọng sự thật.
Tôn trọng các quan điểm bất đồng.
Dùng ngôn ngữ lễ độ, tương kính.
Không cổ võ độc tài phản dân chủ.
Không cổ động bạo lực và óc kỳ thị.
Không vi phạm đời tư, không mạ lỵ cá nhân cũng như tập thể.

Tòa soạn sẽ từ chối đăng tải các ý kiến không theo những quy tắc trên.

Xin quý vị dùng chữ Việt có đánh dấu đầy đủ. Những thư viết không dấu có thể bị từ chối vì dễ gây hiểu lầm cho người đọc. Tòa soạn có thể hiệu đính lời văn nhưng không thay đổi ý kiến của độc giả, và sẽ không đăng các bức thư chỉ lập lại ý kiến đã nhiều người viết. Việc đăng tải các bức thư không có nghĩa báo Người Việt đồng ý với tác giả.

Dự thi Người Việt 40 năm: Từ ‘Thư Cho Người’ đến ‘Tiếng Việt Mến Yêu’

Tuy chưa ngồi làm việc trong tòa soạn Người Việt nhưng với hai trang báo cũng là kỷ niệm với thời gian lâu dài.

Tự Do, tờ báo chia sẻ suy tư cảm xúc

Không hiểu vì sao ngay từ những ngày đầu tiên đọc tờ nhật báo Tự Do, tôi đã nhớ ngay tên năm người chủ trương tờ báo...

Vở tuồng ‘Hai Chiều Ly Biệt’ có phải của soạn giả Thu An?

Gia đình Phong Anh lâm vào cảnh túng thiếu, nên vợ của Phong Anh đành bán đứt bản thảo soạn phẩm “Bên Bờ Đá Trắng” cho Thu An...

Nhớ về thu trước – Thơ Thọ Khương

Đâu phải mùa thu lá mới rơi/ Gió buồn hát khúc nhạc chơi vơi/ Đong đưa hờ hững mây giăng xám/ Dốc đứng chiều tan chợt nhớ người

Tứ Tuyệt – thơ Trần Vấn Lệ

Một giây một phút mà thương nhớ/ Hồ huống trăm năm, đã một đời!/ Núi cách sông ngăn đành chịu vậy/ Nợ không duyên cũng nợ duyên thôi!

Viết cho Hạc – thơ Trần Tuấn Kiệt

Một buổi tình cờ họp bạn thơ/ Hai mươi năm đó đến bây giờ/ Văn chương lấn lướt người thiên hạ/ Kết nghĩa kim bằng trọn ý thơ

Niệm khúc Nha Trang – thơ Trần Thoại Nguyên

Nha Trang ơi! Anh lại trở về/ Trời vào thu gió biển se se/ Biển êm ru xanh màu tình nhớ/ Anh lang thang lặng lẽ bước đi...

Ðừng đón tôi – thơ NTAĐ

Đừng đón tôi vào những chiều về học/ Giờ tan trường, bè bạn hỏi... người yêu?/ Trong lặng yên, tôi se sẽ lắc đầu

Mắt đời giữa cuộc bể dâu – thơ Mặc Phương Tử

Ước mơ chi cõi thiên đường/ Về lo chăm sóc mảnh vườn diệu tâm/ Đời thường khuya sớm thâm trầm/ Hoa thơm, trái ngọt, pháp âm nhiệm mầu.

Ngày ta thả gió trôi về biển – thơ Lý Thừa Nghiệp

Ngày ta thả gió trôi về biển/ Đứng giữa ngàn thu máu gợn sầu/ Thì chớ hẹn đời sau cùng lũ én/ Bay mỏi mòn mộng mị với