Viên Linh
Nhan đề trên xuất hiện ngay từ tháng 12, 1973 là bài mở đầu cho một loạt bài dài của Cao Huy Khanh, vào đầu năm 1975 khi Hiệp Phố xuất bản thành sách được đổi tên là “Nhà Văn Miền Nam Hiện Ðại,” nhưng bản thảo đã viết xong mà bản in mới tới trang 232 thì 30 tháng 4, 1975 xảy đến. Dù vậy, loạt bài còn nguyên trong bộ Thời Tập và hy vọng là bản in còn trong mớ tài liệu của anh Michel Fournié, lúc ấy là tiến sĩ đệ tam cấp đang làm việc nghiên cứu ở Sài Gòn, tuần nào cũng ghé nhà in Phúc Hưng để mua từng tập sách dù in chưa xong, được xấp nào anh Mitchel lấy xấp đó. [Anh Mitchel cũng lui tới quán cà phê Tân Lạc Viên gần nhà in và tòa soạn, gặp bốn năm người thường đến Thời Tập, trong có cây bút nữ Trần Thị NgH (Nguyệt Hồng). Tôi giới thiệu hai người với nhau. Sau 75 qua Paris, tôi tới kiếm Mitchel Fournié hy vọng hỏi xin cuốn sách in dở dang, song không gặp – lúc ấy anh đang là giám đốc Viện Ngữ Học Ðông Phương ở Pháp.]
Cao Huy Khanh qua hí họa của CHÓE. (Hình: Viên Linh cung cấp)
Trong khi cuốn sách “Những truyện ngắn hay nhất của quê hương chúng ta” chủ yếu về truyện ngắn, và chủ yếu phỏng vấn các tác giả về thể loại cô đọng này, thì loạt bài của Cao Huy Khanh chủ yếu về tiểu thuyết, nặng về lý luận phê bình. Bên cạnh đó có hai tác giả khác nhằm viết chân dung và nét đặc thù của các tác giả chính, từng bài một, từng người một, đó là Nguyễn Nhật Duật và Lê Huy Oanh.
Cao Huy Khanh – Thời Tập, văn học sử miền Nam
Loạt bài viết về văn học miền Nam ở ngay miền Nam không phải tới ’73 mới bắt đầu, song quả là tới 73, năm hiệp định ngưng bắn và vãn hồi hòa bình ở Việt Nam được ký kết tại Paris, ai nấy đều cảm thấy một thời kỳ mới đang bắt đầu cho đất nước, tuy không ai biết rõ nó sẽ như thế nào, trừ một số am hiểu thời cuộc và thân cận với guồng máy chính quyền. Trước đó, năm 1970, loạt bài nghiên cứu văn học sử miền Nam đã bắt đầu trên tuần báo Khởi Hành, song song bằng hai thể loại: Cao Huy Khanh viết “Sơ thảo 15 năm văn xuôi miền Nam” (tới 1973 thì bắt đầu lại, thay con số 15 năm thành 20 năm), và loạt bài song song thì rất rầm rộ: “Một tác giả viết về một tác giả.” Tựu trung, trong khi Cao Huy Khanh viết bài dẫn giải sự việc, tình hình sinh hoạt văn học trên các báo và qua tác phẩm, thì các tác giả sau đây đã “đặt từng người lên bàn cân.”
Từ khởi đầu tới lúc chấm dứt, loạt bài có tên “Mỗi tuần một khuôn mặt văn chương”:
-Viên Linh viết về Dương Nghiễm Mậu, tháng 10, 1970.
-Nguyễn Nhật Duật viết về Mai Thảo.
-Lê Huy Oanh viết về Sơn Nam.
-Huỳnh Phan Anh viết về Thanh Tâm Tuyền.
-Cao Huy Khanh viết về Bùi Giáng.
-Nguyễn Hữu Hiệu viết về Túy Hồng.
-Sơn Nam viết về Bình Nguyên Lộc.
-Lê Huy Oanh viết về Hồ Biểu Chánh.
v.v…
Trong khi đó, từ tháng này qua tháng khác, mà những bài áp chót viết vào cuối năm 1974 (kéo dài trong nhiều năm) Cao Huy Khanh trình bày hiện trạng sinh hoạt văn chương miền Nam bằng nhũng nét chính như tóm tắt dưới đây.
Bìa báo loạt bài về văn học sử miền Nam dở dang của Cao Huy Khanh. (Hình: Viên Linh cung cấp)
Văn chương Tiền Chiến kéo dài khoảng 30 năm, chấm dứt khi chiến tranh bùng nổ 1945, sản xuất được khoảng 80 nhà văn theo thống kê của nhà phê bình Vũ Ngọc Phan trong “Nhà Văn Hiện Ðại.” Chỉ riêng ở miền Nam, nghĩa là chỉ trên lãnh thổ một nửa đất nước, kéo dài 20 năm, Cao Huy Khanh tổng kê được khoảng 200 nhà văn. Ðó là một tiến bộ đáng mừng.
Văn học miền Nam từ 1954 tới 1973 được chia làm hai thời kỳ, mỗi thời kỳ lại chia thành hai hoặc bốn giai đoạn.
Thời kỳ I (1954-1963): Văn học trong thời bình.
Giai đoạn 1 (1954-1960): Văn học Xây dựng.
Giai đoạn 2 (1960-1963): Văn học Phát triển.
Thời kỳ II (1963-1973): Văn học trong thời chiến.
Giai đoạn 1 (1963-1967): Văn học giao thời.
Giai đoạn 2: (1967-1973): Văn học chiến tranh.
Ði vào phần nhận xét các khuynh hướng, tác giả cho rằng miền Nam có 4 thế hệ các nhà văn:
1-Các nhà văn 1950 – Thế hệ xây dựng (1954-1960).
2-Các nhà văn 1960 – Thế hệ phát triển …
Và cứ 10 năm một thế hệ, ta có 4 thế hệ nhà văn miền Nam. Các thế hệ khác nhau đương nhiên đưa đến tình cảnh các khuynh hướng khác nhau. Ðây là phần phức tạp và rắc rối, văn chương miền Nam không hề tương tự văn chương Tiền Chiến, và chắc chắn khác biệt văn chương miền Bắc. Cao Huy Khanh đặt ra hai đề mục: Trào lưu và khuynh hướng. Trong khi trào lưu có tính cách quốc tế về mặt Triết học, ta ảnh hưởng cả Ðông lẫn Tây, như ảnh hưởng Triết lý Hiện Sinh hay Ðạo học phương Ðông, thì về khuynh hướng, có các cây bút tả chân, hiện thực bên những cây bút duy nhiên, nghiêng về phóng sự hay nghiêng về tình cảm.
Cao Huy Khanh có thể xa lạ với người đọc hải ngoại, hay người đọc miền Bắc và trong nước sau này, song anh khá nổi tiếng ở miền Nam. Anh xuất xứ từ tuần báo Khởi Hành, nổi tiếng từ Khởi Hành qua Thời Tập, chỉ từ 1970 tới 1975.
Còn nhớ mơ hồ, khi Cao Huy Khanh, tên thật là Vĩnh, đến gặp tôi tại tòa soạn tuần báo Khởi Hành, khi tôi đang là thư ký tòa soạn, anh đưa tôi một xấp bài viết tay, khá dầy, dầy khoảng trăm trang giấy viết một mặt, đó là phần đầu của loạt bài “Sơ thảo 15 năm văn xuôi miền Nam.” Anh đến một mình, tự giới thiệu là đã tốt nghiệp Ðại Học Sư Phạm, hiện là giáo sư Trung Học Vĩnh Long. Anh vừa đúng 22 tuổi. Lúc ấy quanh tôi có ít ra là bốn người bạn vừa viết biên khảo, văn học cũng như triết học, vừa viết phê bình sách, vừa dạy học đó là Nguyễn Nhật Duật – giáo sư Quốc văn, Nguyễn Hữu Hiệu, Trưởng ban Tu thư Ðại học Vạn Hạnh dịch giả, Lê Huy Oanh – nhà văn dịch giả, Huỳnh Phan Anh – giáo sư Triết Nguyễn Trãi, nhà viết tiểu luận… nhưng không một ai viết loại dài hơi và nghiêng về biên khảo văn học sử như Cao Huy Khanh. Tôi nhận sẽ đăng, nhưng phải chờ khoảng một tháng để tôi sửa soạn một loạt bài song song, là loạt “tác giả viết về tác giả,” như đã viết ở trên. Từ khi bài đăng lên, Cao Huy Khanh một sáng một chiều trở thành nhà biên khảo văn học sử miền Nam. Và sự nghiệp ấy tạm thời đã ngưng lại khi ta mất miền Nam. Tôi hy vọng sự nghiệp ấy sẽ tiếp tục một ngày không xa.
