Ðịa danh quê nhà
Nam Sơn Trần Văn Chi/Người Việt
Tây Ninh theo Hán Việt nghĩa là “an ninh ở phía Tây”. Ðịa hình Tây Ninh vừa mang đặc điểm của một cao nguyên, vừa có dáng dấp của vùng đồng bằng.
Tây Ninh đặc biệt với núi Bà Ðen cao 986m hùng vĩ giữa đồng bằng tạo nên nhiều truyền thuyết về ngọn núi này.
Chùa Bà trên núi Bà Ðen, tỉnh Tây Ninh. (Hình: Hoang Dinh Nam/AFP/Getty Images)
Tây Ninh cách Sài Gòn khoảng 100km đường bộ. Bạn đi dọc theo quốc lộ 22 đến Gò Dầu thì rẽ phải theo quốc lộ 22B là đến được thị xã Tây Ninh, nếu đi thẳng là quốc lộ 22 A đi đến Mộc Bài.
Một chút lịch sử
Tây Ninh nằm ở vị trí cầu nối giữa Sài Gòn và Cao Miên.
Từ thời xưa Tây Ninh vốn là một vùng đất thuộc Thủy Chân Lạp nên Ðại Việt coi Tây Ninh luôn luôn là vùng “an ninh phía Tây” đáng quan tâm.
Năm 1834, Vua Minh Mạng chia phần đất từ Ninh Bình trở ra phía Bắc tên gọi Bắc kỳ có 18 tỉnh. Ðất từ Thanh Hóa đến Bình Thuận là Trung kỳ có 12 tỉnh và từ Biên Hòa vào Nam là Nam kỳ có 6 tỉnh hay Lục Tỉnh Nam Kỳ là: Gia Ðịnh, Biên Hòa, Ðịnh Tường ở miền Ðông; Vĩnh Long, An Giang và Hà Tiên.
Lúc này Tây Ninh là một phủ của tỉnh Gia Ðịnh, gồm hai huyện.
Năm 1838, Vua Minh Mạng đổi tên tỉnh Phiên An thành là tỉnh Gia Ðịnh gồm có 3 phủ, 7 huyện. Các phủ là phủ Tân Bình có 3 huyện, phủ Tân An có 2 huyện, phủ Tây Ninh có 2 huyện.
Năm 1861, sau khi thực dân Pháp chiếm Tây Ninh, việc cai quản ở 2 huyện được giao cho 2 đoàn quân sự đặt tại Trảng Bàng và Tây Ninh. Năm 1868, hai đoàn quân sự được thay thế bằng hai ty hành chánh. Sau nhiều lần thay đổi, năm 1897 Tây Ninh gồm có 2 quận là Thái Bình, Trảng Bàng.
Năm 1899 Nam kỳ có 20 tỉnh, chia hành 3 miền:
– Miền Ðông có 4 tỉnh: Tây Ninh, Thủ Dầu Một, Biên Hòa và Bà Rịa.
– Miền Trung có 9 tỉnh: Gia Ðịnh, Chợ Lớn, Mỹ Tho, Gò Công, Tân An, Vĩnh Long, Bến Tre, Trà Vinh và Sa Ðéc.
– Miền Tây có 7 tỉnh: Châu Ðốc, Hà Tiên, Long Xuyên, Rạch Giá, Cần Thơ, Sóc Trăng và Bạc Liêu.
Nên từ đó mới có cụm từ miền Tây-Lục Tỉnh chỉ 7 tỉnh bên kia sông Tiền cho đến nay.
Thời VNCH, tỉnh Tây Ninh được thành lập lại ngày 22 Tháng Mười 1956 (tỉnh lỵ Tây Ninh). Ngày 3 Tháng Giêng 1957, tỉnh Tây Ninh có 3 quận là Châu Thành Tây Ninh, Gò Dầu Hạ và Trảng Bàng.
Người Chàm ở Tây Ninh
Theo lịch sử. người Chàm từng sinh sống trên dải đất từ miền Trung trở vào vùng Quảng Trị cho đến giáp sông Ðồng Nai. Tuy nhiên, theo diễn biến phức tạp của lịch sử, người Chăm dần dần lùi xuống phía Nam và cuối cùng sáp nhập vào Việt Nam đầu thế kỷ XIX (năm 1832 dưới triều Vua Minh Mạng).
Trên đất Tây Ninh hiện còn lại hai ngôi tháp cổ, ngoài tháp Chót Mạt ở Tân Biên, còn tháp Bình Thạnh ở Trảng Bàng. Cả hai ngôi tháp này đều được cho là có niên đại từ thế kỷ thứ VIII. Tháp Bình Thạnh tuy hiện tại cũng đã được trùng tu lại, nhưng nó còn “nguyên vẹn” hơn nhiều so với tháp Chót Mạt.
Tháp Bình Thạnh nằm trên đất Trảng Bàng, nhưng ngay khu vực biên giới với Campuchia, và sát đất huyện Gò Dầu.
Người xóm Chàm nói hai thứ tiếng, khi họ nói với nhau thì dùng tiếng Chăm, khi nói với người mình thì dùng tiếng Nam, dầu đến những đứa con nít cũng nói được hai thứ tiếng như vậy.
Bên trong Thánh Thất Cao Ðài, Tây Ninh. (Hình: Hoang Dinh Nam/AFP/Getty Images)
Món ngon Tây Ninh
Bánh tráng phơi sương
Loại đặc sản này ngày nay đã được sản xuất ở nhiều địa phương trong tỉnh theo công nghiệp, nhưng nó vẫn gắn liền với địa danh Trảng Bàng. Trước năm 1980, bánh tráng Trảng Bàng phơi sương được sản xuất từ củ khoai mì. Nhưng ngày nay được sản xuất từ lúa gạo.
Ðể làm ra bánh tráng phơi sương phải qua nhiều công đoạn khá công phu và cầu kỳ.
Bánh canh Trảng Bàng
Theo lời kể lại của các cụ cao niên, bánh canh Trảng Bàng đầu tiên do ông Cáo, người chế biến và tạo thành thương hiệu như ngày nay.
Sợi bánh canh có độ lớn gấp 2 lần sợi bún. Sợi bánh canh phải bùi, trắng và không quá dai. Hầu như mỗi gia đình ở Trảng Bàng ai cũng biết nấu món bánh canh.
Bánh Canh Trảng Bàng là một loại thức ăn nổi tiếng của Tây Ninh đã trở thành một sản phẩm du lịch, một điểm dừng chân thân thuộc đối với khách du lịch.
Ai lên biên giới hay xuôi về thành phố, qua Trảng Bàng thường ghé mua vài xấp bánh tráng về làm quà. Những chiếc bánh đẫm sương Trảng Bàng bình dị tạo nên hương vị riêng trên mâm tiệc. Trong khung cảnh thân mật, chủ khách tự mình trải bánh, chọn rau, rải thịt rồi cuốn tròn chấm nước mắm pha, cùng thưởng thức hương vị đồng quê dân dã khó quên.
Con đường “Thiên Lý” qua Tây Ninh
Từ sau khi chúa Nguyễn chính thức đặt bộ máy cai trị ở vùng đất mới Gia Ðịnh, chúa cho xây dựng hệ thống đường bộ mới bắt đầu Sài Gòn đi các hướng: Bắc, Nam, Ðông, Tây gọi là đường Thiên Lý.
Ðường Thiên Lý ra Bắc
Năm 1748 vị quan Ðiều Khiển Nguyễn Hữu Doãn cho xây dựng hoàn chỉnh tuyến đường Thiên Lý từ Gia Ðịnh ra phía Bắc: bắt đầu từ Cầu Sơn (thuộc quận Bình Thạnh nay) đến núi Châu Thới (Biên Hòa) rồi đổ về Mô Xoài (Bà Rịa). Con đường khi qua mương ngòi thì bắc cầu, gặp chỗ bùn lầy thì lót cây, đắp đất, gặp sông lớn thì đặt đò qua sông, người chèo đò được miễn thuế. Con đường Thiên Lý ra Bắc được hình thành từ đó.
Ðường Thiên Lý đi Cao Miên đi qua Tây Ninh
Ðường được đắp từ cửa Ðoài Duyệt-Thành Qui đến A Ba (Cao Miên) dài 439 dặm, nay là đường Cách Mạng Tháng 8 đi từ Bà Quẹo, Hóc Môn qua Tây Ninh sang Campuchia.
Ðường Thiên Lý đi về phía Nam khởi đầu từ cửa Thốn Thuận-Thành Qui, đến Thủ Ðoàn (nay là Thủ Thừa), Trấn Ðịnh (nay thuộc Tiền Giang). Ðường này nay là đường Nguyễn Trãi vào Chợ Lớn đi Phú Lâm xuống Mỹ Tho và đi với các tỉnh miền Tây.
***
Dân số Tây Ninh nay trên 1 triệu. Ðặc biệt đạo Cao Ðài là nét đặc biệt của Tây Ninh.
Ðạo Cao Ðài thành lập năm 1926.
Tên gọi Cao Ðài theo nghĩa đen chỉ “một nơi cao”, nghĩa bóng là nơi cao nhất ở đó Thượng Ðế ngự trị. Ðạo Cao Ðài thờ Thiên Nhãn, có nghĩa là “mắt của Trời”, tượng trưng cho Thượng Ðế toàn năng.
Năm 1963, chế độ Ngô Ðình Diệm bị lật đổ, Ðạo Ðức Học Ðường được phục hồi. Ðến năm 1971 Viện Ðại Học Cao Ðài đã chính thức ra đời tạo một chuyển biến tích cực trong lòng người Tây Ninh.
__________________
Sách mới phát hành
Tuyển tập biên khảo
Trần Văn Chi
Chuyên về Phong Tục-Văn Hóa
Xin liên lạc:
Cell: 714-702-4048
