Chuyện Vỉa Hè
Đặng Đình Mạnh
Theo thống kê ước tính của Hiệp Hội An Ninh Mạng Quốc Gia (NCA) tại Việt Nam, tổng thiệt hại do lừa đảo trực tuyến gây ra trong năm 2024 ở nước này ước tính lên tới 18,900 tỷ đồng hay trên dưới $12 triệu.
Thương mại điện tử và mạng xã hội phát triển cực nhanh ở Việt Nam. Số người dùng Internet và mạng xã hội mỗi năm tăng nhanh, người dân mua bán hàng hóa, vay mượn, từ thiện, tìm việc, đầu tư – tất cả đều có thể thực hiện qua điện thoại, Facebook, Instagram, TikTok, X, Zalo… Khi giao dịch là chuyển khoản trước, trao thông tin cá nhân, hay click vào link bên ngoài, khả năng rủi ro bị lừa đảo rất cao.
Người nổi tiếng, người hoạt động xã hội, người có ảnh hưởng dễ bị mạo danh hoặc bị dùng tên tuổi để lừa người khác vì người dân tin vào danh tiếng hoặc niềm tin. Việc pháp luật, nền tảng, người dân chưa đủ cảnh giác, chưa đủ chế tài mạnh khiến tội phạm lừa đảo có “khoảng trống” để hoạt động.
Một số vụ điển hình nổi bật ở Việt Nam
Dưới đây là vài vụ trong số hàng nghìn vụ đã được đưa tin, cho thấy mức độ và cách thức lừa đảo rất phong phú:
Trường hợp Huỳnh Thục Vi: Cô là người đã từng lên tiếng về nhân quyền và các vấn đề xã hội trong nước, đồng thời, cô cũng từng là nạn nhân của lừa đảo trực tuyến với số tiền thiệt hại được cho là hơn 300 triệu đồng.
Diễn viên Khôi Trần: Bị mạo danh bằng hình ảnh, giọng nói, thậm chí video call giả (sử dụng công nghệ giả giọng/deepfake) để lừa người khác chuyển tiền. Đây là ví dụ điển hình về người nổi tiếng bị kẻ xấu dùng tên tuổi, hình ảnh, giọng nói giả để dụ người tin.
Vụ hack tài khoản Facebook giả danh con dâu: Ở Đà Nẵng, một người phụ nữ tên Vũ Thị T. bị kẻ xấu mạo danh con dâu đang sinh sống ở nước ngoài (tài khoản Facebook bị hack), nhắn tin nhờ chuyển tiền, bị mất 490 triệu đồng.
Vụ “bắt giữ đối tượng lừa đảo Huỳnh Trường Anh lừa đảo hàng tỷ đồng qua mạng xã hội” ở Đà Nẵng. Một kẻ dùng nhiều tài khoản Facebook ảo, post bán thiết bị điện tử giá rẻ, yêu cầu đặt cọc trước và chiếm đoạt số tiền lớn từ nhiều người.
Vụ người phụ nữ bị hack hai tài khoản ngân hàng vì tin lời kẻ giả danh shipper: Ở Hà Nội, bà H. bị nhân viên giao hàng giả danh, gửi đường link, bà bấm vào, bị “hack” thông tin ngân hàng, mất gần 100 triệu đồng.
Vụ mạo danh người nổi tiếng để lừa đảo bán hàng/tuyển dụng/quảng cáo: Có nhiều tài khoản giả danh nghệ sĩ, ca sĩ, doanh nhân lớn để đăng bài về sản phẩm/tuyển dụng/vay vốn, nhằm lợi dụng danh tiếng để dụ người dùng tin và chuyển tiền. Một ví dụ được báo chí nhắc là “mạo danh người nổi tiếng để lừa đảo trên mạng xã hội.”
Vụ “làng nghề/tập đoàn” lừa đảo trực tuyến: Số vụ được phản ánh lên Bộ Công An rất nhiều; trong năm gần đây, các nhóm lừa đảo hoạt động như “doanh nghiệp” hoặc “tập đoàn” lừa hàng ngàn người mỗi tháng. Có thống kê hơn 6,000 vụ lừa đảo qua mạng được ghi nhận, thiệt hại tổng cộng hàng nghìn tỷ đồng.
So sánh: Tân Gia Ba, Hàn Quốc, Hoa Kỳ và bài học cho Việt Nam
Singapore
Singapore đã chủ động ban hành các đạo luật và khung trách nhiệm buộc nền tảng chịu phần trách nhiệm về các nội dung phạm pháp. Đồng thời thiết lập cơ chế “restriction orders” để tạm khóa giao dịch ngân hàng khi nghi ngờ nạn nhân đang bị lừa (và một khung “shared responsibility” giữa ngân hàng và telco), bước này nhằm chặn hành vi chuyển tiền ồ ạt tới kẻ gian trong khi vụ giao dịch còn diễn ra.
Singapore còn sẵn sàng ra lệnh hành chính cho các nền tảng lớn nếu không tuân thủ. Những biện pháp này đã giúp giảm tổn thất đáng kể và can thiệp kịp thời khi nạn nhân vẫn tin vào kẻ lừa.
Nam Hàn
Nam Hàn chú trọng kỹ thuật, chống giả mạo số điện thoại (anti-spoofing), tăng cường giám sát giao dịch tiền ảo, và tổ chức các trung tâm phối hợp 24/7 giữa cảnh sát-telco-ngân hàng để phát hiện và can thiệp sớm. Họ cũng siết quản lý các sàn tiền ảo để triệt nguồn lừa đảo đầu tư. Những bước này giảm thiểu khả năng kẻ gian che giấu hành tung trong hệ thống tài chính.
Hoa Kỳ
Cơ quan như FTC/FBI phối hợp với ngân hàng để truy quét, đồng thời thực hiện các chương trình giáo dục đại chúng về scam/lừa đảo (hướng dẫn nhận diện, tố cáo, và cách bảo vệ tài khoản). Hoa Kỳ tập trung cả vào xử lý tội phạm xuyên biên giới và bồi hoàn qua các chương trình dân sự khi có thể.
Bài học rút ra rằng các quốc gia phòng chống lừa đảo trực tuyến hiệu quả đều kết hợp (1) khung pháp lý rõ ràng buộc nền tảng chịu trách nhiệm, (2) cơ chế phối hợp tài chính-viễn thông-an ninh để phong tỏa kịp thời, (3) công cụ kỹ thuật chống giả mạo, và (4) giáo dục người dùng liên tục.
Vì sao Việt Nam vẫn dễ bị lừa hơn?
-Công nghệ duy trì khoảng trống: AI deepfake, video giả, giọng nói giả chưa được kiểm soát đầy đủ; nền tảng chưa mạnh tay gỡ nhanh hoặc chặn ngay.
-Hệ thống quy định chưa cập nhật nhanh: Luật bảo vệ người tiêu dùng trực tuyến, luật về quảng cáo, trách nhiệm của nền tảng chưa theo kịp tốc độ đổi mới công nghệ.
-Thiếu chế tài rõ ràng và xử lý nghiêm các vụ mạo danh người nổi tiếng: khi một người nổi tiếng bị giả mạo, người bị hại thường phải tự mình thông báo, còn bên vi phạm ít bị xử lý mạnh hoặc nhanh.
-Khả năng phối hợp điều tra truy vết thấp: Thời gian giữa khi vụ lừa xảy ra và khi các cơ quan có thể phong tỏa hoặc thu hồi tiền thường quá muộn – kẻ gian đã chuyển tiền qua nhiều bước, nhiều tài khoản ngân hàng khác nhau.
-Người dùng thiếu kiến thức/cảnh giác: Điều này đặc biệt rõ với người già, người ít dùng Internet, hoặc người tin vào giới nổi tiếng. Việc chuyển khoản trước, trả cọc, click link gắn malware vẫn phổ biến.
Giải pháp phòng chống lừa đảo trực tuyến cho Việt Nam
Dựa vào các vụ nổi bật và so sánh quốc tế, đây là những giải pháp thực tiễn, cần thiết:
Luật định rõ trách nhiệm khi mạo danh người nổi tiếng: Thêm điều luật riêng xử lý mạo danh nhân vật công chúng, dùng tên tuổi/hình ảnh người nổi tiếng để lừa đảo – với mức bồi thường bắt buộc và hình phạt nặng.
Yêu cầu nền tảng thiết lập hệ thống xác thực hình ảnh, giọng nói, video: Trang bị công nghệ chống giả mạo (deepfake detection), yêu cầu tag “verified” rõ ràng cho người nổi tiếng, quyền khiếu nại nhanh nếu bị mạo danh.
Phát triển “cảnh báo cộng đồng” theo thời gian thực: Khi một người nổi tiếng công khai rằng họ bị giả mạo, nền tảng phải gắn thông báo trên các tài khoản giả mạo (“official warning: tài khoản này có thể là giả mạo…”) để người dùng cảnh giác.
Trách nhiệm minh bạch quảng cáo: Nếu người nổi tiếng quảng cáo sản phẩm, tuyển dụng, từ thiện – quảng cáo đó phải được rõ ràng “đã được tài trợ/quảng cáo,” nền tảng phải kiểm tra nguồn sản phẩm/lựa chọn advertiser – để tránh việc người nổi tiếng bị lợi dụng một cách vô ý.
Trợ giúp pháp lý cho nạn nhân: Hỗ trợ tư vấn pháp luật miễn phí cho người nổi tiếng bị giả mạo – ví dụ tổ chức bảo vệ quyền sở hữu hình ảnh, thông tin cá nhân – để họ có quyền xử lý vi phạm dễ hơn.
Ít ra, các giải pháp nêu trên sẽ giúp hạn chế phần nào tình trạng lừa đảo trực tuyến. Nhưng “giải pháp” mang tính chất quyết định vẫn ở chính người tiêu dùng. Giữ sự cảnh giác không bao giờ là thừa cả. Hơn nữa, sản phẩm, dịch vụ được rao bán với giá rẻ hơn bình thường lại càng phải tăng cường sự cảnh giác, vì chào mời giá rẻ chính là cách mà kẻ lừa đảo thường xuyên áp dụng để đánh vào lòng tham của công chúng.
