Không biết từ đời thuở nào tôi đã vô cùng ái mộ nền văn minh Hy Lạp. Hy Lạp với những đền đài uy nghi tráng lệ song lại rất giản đơn, thanh nhã. Hy Lạp với những thần linh uy mãnh song lại mỹ miều như những con người ngọc và đầy đam mê rất người. Và rồi dưới ảnh hưởng của Nietzsche, tôi biết ái mộ thêm tinh thần sáng lóa, tinh khôi của thiên tài Hy Lạp, biểu lộ một cách bi tráng, lẫm liệt qua những bi kịch gia vĩ đại, những triết gia độc đáo tiền Socrates, Plato. Cuối cùng, Henry Miller với cuốn du ký tuyệt vời “The Clossus of Maroussi” đã đưa tôi vào những vườn olive, vườn chanh thơm ngát bên bờ biển, gặp gỡ những người Hy Lạp đầy sức sống, nồng nàn tình người.
Với tình yêu Hy Lạp đó tôi đã dịch Alexis Zorba vào năm 1969.
Nguyễn Hữu Hiệu
Kỳ 10
Chúng tôi hướng về phía làng. Những giờ phút trong núi đá vụt qua như những giờ ân ái, nhanh như chớp.
– Ông nghĩ tới mỏ than bùn phải không? Zorba hỏi, hơi ngần ngại.
– Bác muốn tôi nghĩ đến điều gì khác bây giờ? Tôi vừa cười vừa hỏi lại. Ngày mai, chúng ta sẽ bắt đầu làm việc. Tôi phải tính toán chứ.
Zorba liếc mắt quan sát tôi và nín lặng. Tôi hiểu hắn lại cân nhắc tôi, bán tín bán nghi.
– Tính toán kết quả ra sao? Hắn dò hỏi một cách thận trọng.
– Sau ba tháng mỗi ngày chúng ta phải lấy lên được mười tấn than để bù lại những khoản chi phí.
Zorba nhìn tôi, nhưng lần này hắn có vẻ lo âu. Lát sau hắn nói:
– Nhưng ma quỉ, tại sao ông ra bờ biển để tính với toán? Ông chủ tha lỗi cho câu hỏi đó, nhưng quả thực tôi không hiểu. Khi tôi phải vật lộn với những con số, tôi thích chui xuống một cái hố để khỏi nhìn thấy gì hết. Nếu tôi ngẩng lên và nhìn thấy biển, hay một cái cây, hay một người đàn bà, dù là một bà già, hừ! Xéo đi cho rảnh! Thế là tính toán với những con số khỉ gió chuồn gấp, người ta nói chúng mọc cánh…
– Nhưng đó là lỗi tại bác, Zorba! Tôi nói để trêu hắn. Bác không đủ sức mạnh tập trung tư tưởng.
– Tôi không rõ, ông chủ. Cái đó còn tùy. Có những trường hợp ngay cả đến lão Salomon khôn ngoan… Thí dụ, một hôm tôi đi qua một thôn nhỏ thấy một ông cố nội tám chín mươi tuổi đang trồng một cây hạnh đào. “Ê! Nội ơi, tôi gọi lão, nội trồng một cây hạnh đấy à?” Và lão, lọm khọm, quay lại và bảo tôi: “Lão, con ơi, lão hành động như không bao giờ lão phải chết cả.” Còn tôi, tôi trả lời lão: “Tôi hành động như tôi phải chết từng giây từng phút.” Trong hai chúng tôi ai là người có lý, ông chủ?
Hắn nhìn tôi một cách đắc thắng và nói:
– Tôi chờ ông trả lời đó!
Tôi nín lặng. Hai con đường cheo leo và táo bạo như nhau đều có thể cùng dẫn đến một đỉnh. Hành động như thể cái chết không có, vừa hành động vừa nghĩ đến cái chết từng giây, từng phút, có lẽ giống nhau. Nhưng lúc Zorba hỏi, tôi không biết điều đó.
– Sao? Zorba chế giễu hỏi. Ðừng lo ngại, ông chủ, ông không lý luận ra đâu. Thôi chúng ta nói chuyện khác. Tôi, lúc này tôi nghĩ đến bữa ăn trưa, đến món cơm trộn thịt cay với quế ở trên và đầu óc tôi bốc hơi như đĩa cơm trộn thịt cay. Ăn trước đã, nặng bụng trước đã rồi chúng ta sẽ thấy. Việc nào vào lúc nấy. Bây giờ, trước mặt chúng ta là món cơm trộn thịt cay, vậy, hãy để tâm trí chúng ta trở thành cơm trộn thịt cay. Ngày mai, than bùn sẽ ở trước mặt chúng ta, vậy tâm trí chúng ta phải trở thành than bùn. Không chơi trò nửa vời, ông hiểu không?
Chúng tôi đi vào trong làng. Những người đàn bà đang ngồi trò chuyện trên ngưỡng cửa; những cụ già, lặng lẽ tì tay trên gậy. Dưới một cây lựu trĩu trái; một mụ già nhỏ bé nhăn nheo đang bắt rận cho cháu.
Trước quán café một lão già mặt khắc khổ, đăm chiêu, mũi quặm, vẻ ông lớn đang đứng thẳng. Ðó là Mavrandoni, bô lão trong làng, người đã cho chúng tôi thuê mỏ than bùn. Ðêm qua lão đã ngủ tại nhà mụ Hortense để dẫn chúng tôi về nhà lão. Lão nói:
– Các ông ở trọ tại lữ quán thật là một điều rất xấu hổ cho chúng tôi, làm như trong làng này không có ai để đón tiếp các ông.
Lão nghiêm trang, cân nhắc lời ăn tiếng nói. Chúng tôi đã từ chối. Lão bị mếch lòng nhưng không nài ép.
– Tôi làm bổn phận tôi, lão nói lúc cất bước ra về; các ông tự do.
Ít lâu sau, lão sai người mang lại cho chúng tôi hai bánh phô mai, một giỏ lựu, một bình nho khô và một hũ rượu raki trong bọc mây. Người nhà lão nói trong khi dỡ đồ do con lừa nhỏ chở xuống:
– Thuyền trưởng Mavrandoni gửi lời chào ông! Ông nói của ít nhưng lòng nhiều.
Chúng tôi niềm nở chào vị hương mục.
– Chúc các ông trường thọ! Lão vừa nói vừa chắp tay lên ngực.
Rồi lão im lặng.
– Lão không ưa nói nhiều, Zorba thì thầm. Một lão già gàn.
– Lão kiêu hãnh, tôi nói. Tôi thích lão.
Chúng tôi đến nơi. Hai cánh mũi Zorba hớn hở phập phồng. Vừa nhìn thấy chúng tôi từ ngưỡng cửa mụ Hortense kêu lên một tiếng và bỏ chạy vào trong bếp.
Zorba đặt bàn trong sân, dưới giàn nho rụi lá. Hắn cắt những lát bánh to, mang rượu vang ra đặt chén bát, muỗng nĩa. Hắn quay lại nhìn tôi một cách tinh quái, và chỉ bàn ăn: Hắn đã sắp ba bộ muỗng nĩa!
– Ông hiểu chứ, ông chủ? Hắn thì thào.
– Tôi hiểu rồi, tôi đáp. Tôi hiểu rồi, lão phóng đãng.
– Càng già, càng cay, hắn vừa nói vừa liếm môi. Tôi biết quá mà.
