Viên Linh
Sinh thời, nhà thơ Ðinh Hùng (1920-1967) từng nêu lên một câu hỏi như thế.* Ông nhấn mạnh rằng đây là một cách giả định của một thi sĩ Pháp, mà câu giả định đầy đủ của người này là “Nếu các thiên tài sống lâu, thì nền văn chương nước Pháp sẽ ra sao?”
Thi sĩ Ðinh Hùng. (Hình: Viên Linh cung cấp)
Áp dụng giả định ấy vào trường hợp Việt Nam, có lẽ chúng ta sẽ phải sửa lại câu hỏi, bởi vì trên đất nước ta, nhiều nghệ sĩ có thể sống tới tuổi trên sáu mươi, như Quang Dũng (1921-1988) song năm 1951 (ba mươi tuổi), đang thời chiến tranh, là đại đội trưởng trong Trung Ðoàn Thủ Ðô chiến đấu ở biên giới Lào-Việt, ông bị giải ngũ và bị cấm viết, cho nên sinh mệnh văn chương của ông chỉ còn đáng nói nơi những bài đã xuất hiện trước đó, còn quãng đời sau tác giả của Tây Tiến, của Ðôi Mắt Người Sơn Tây, tuy sống giữa Hà Nội mà chỉ còn là một con người cơm không có mà ăn, lúc nào cũng đói, như đa số đồng bào ông trong xã hội của thể chế xã hội chủ nghĩa, thì cái sống ấy nào ích gì cho sự nghiệp thơ phú?
Vậy thì nếu đời sống văn chương của các nhân tài Việt Nam không bị hủy diệt, thì nền văn chương của đất nước sẽ rực rỡ như thế nào? Hãy kiểm kê, tưởng tượng, hãy giả định, chúng ta sẽ thấy sự mất mát mênh mông, sự băng hoại thê thảm, sự thui chột não nề, và tội ác của sự ngu dốt vĩ đại ngần nào trước lịch sử? Không phải chỉ có thế, chiến tranh, tù ngục, các tai họa khác cũng đáng bị nguyền rủa bên cạnh sự hèn mọn của kỳ thị Trung Bắc và sự phân loại và phe đảng.
Ðinh Hùng viết: “Kho tàng văn học nước nhà sẽ phong phú thêm bao nhiêu nếu chúng ta không sớm mất những Hàn Mặc Tử, Bích Khê, Phạm Hầu, Thâm Tâm, Nguyễn Nhược Pháp, J. Leiba, những Vũ Trọng Phụng, Lan Khai, Thạch Lam, Khái Hưng, Nam Cao, Nguyễn Ðức Chính, Kim Hà, Vũ Trọng Can, Nguyễn Ðình Lạp, Nhượng Tống, Trúc Khê, Hoàng Tích Chu, Ðào Trinh Nhất. Làng Họa, làng nhạc sẽ còn giầu thêm bao nhiêu thanh sắc nếu chúng ta còn đủ những Trần Bình Lộc, Tô Ngọc Vân, Phạm Tú, Ðặng Thế Phong…”
Sau đây là những tìm kiếm của người viết bài này, để chúng ta cùng tiếp tục những ý nguyện mà người chủ soái Tao Ðàn, “Tiếng nói của thi ca miền Nam tự do” đã nêu lên. Người đầu tiên chính là ông, đã từ trần mười năm sau khi nêu lên giả định.
Ðinh Hùng
(1920-1967)
Khi miếu đường kia phá bỏ rồi
Ta đi về những hướng sao rơi
Lạc loài theo dấu chân cầm thú
Từng vệt dương sa mọc khắp người.
(Những Hướng Sao Rơi)
Trăng ơi đừng bỏ kinh thành
Hồn cố đo vẫn thanh bình như xưa
Nhỡn tiền chợt sáng thiên cơ
Biết chăng ảo phố mê đồ là đâu.
Ta say ánh lửa tinh cầu
Dựng lên địa chấn loạn màu huyền không.
(Sông Núi Giao Thần)
Ðinh Hùng nổi tiếng từ thời Tiền Chiến, trong nhóm Dạ Ðài ở Hà Nội với Trần Dần, Vũ Hoàng Ðịch. Sau 1954 thành lập chương trình thi ca Tao Ðàn trên đài phát thanh Quốc Gia ở Sài Gòn. Mất khi mới 47 tuổi.
Quách Thoại
(1930-1957)
Anh hãy hát bài ca đông phương màu nhiệm ấy
Tay hư vô ôm vũ trụ tròn đầy
Anh hãy cứ ngồi yên điềm tĩnh vậy
Sóng gió gì xe tiến hóa vần xoay
Ta sẽ gặp nhau trái đất còn quay
Ðường luân chuyển không ra ngoài nẻo đạo.
(Anh Hãy Hát Bài Ca Ðông Phương Màu Nhiệm)
Tên thật Ðoàn Thoại, viết cho các báo Dân Chủ, Văn Nghệ Tiền Phong, Sáng Tạo ở Sài Gòn. Chết trong một bệnh viện công lập thành phố khi mới 27 tuổi.
Khổng Dương
(1921-1947)
Ngựa anh say bước đường dài
Tình em chan chứa ra ngoài thành Nam
Mịt mù vó ngựa quan san
Tuần trăng vò võ mây ngàn xa xôi.
Ra đi không hẹn một lời
Ngày về không biết còn người năm xưa.
(Quan San)
Khổng Dương tên thật Trương Văn Hai, người Trà Vinh, học trung học Thăng Long Hà Nội, từng có bài đăng trên Tiểu Thuyết Thứ Bảy. Về Nam lập nhà xuất bản Ðồng Nai, trong chiến tranh bị bắn chết tại kinh Xẻo Tre, Long Xuyên năm 26 tuổi.
Hồ Hán Sơn
(?- 1956)
Em là gái Việt, đẹp như vần thơ
Xinh xinh hoa nở đầu mùa
Tô tươi thắm đẹp sông hồ Việt Nam…
Người đi chỉ hẹn một lời
Khi ta sum họp khắp nơi hết sầu
Bao giờ trăm họ thương nhau
Thì anh trở lại vườn dâu thương mình.
(Hẹn Hò)
Thanh niên nhiệt huyết, đại tá Quân đội Cao Ðài, nổi tiếng với bài thơ Tình Nghèo do Phạm Duy phổ nhạc. Năm 1956 người ta tìm thấy Hồ Hán Sơn bị trói cùng một tảng đá, xác nằm trong đáy giếng ở Bàu Sen.
Lưu Quang Vũ
(1948-1988)
Tâm hồn anh dằn vặt cuộc đời anh
Thắp một ngọn đèn hồng như ánh lửa
Ðêm sâu quá, đêm nào biết ngủ
Chỉ con người đến ngủ giữa đêm thôi.
(Bầy Ong Trong Ðêm Sâu)
Lưu Quang Vũ là kịch tác gia, thi sĩ kiệt xuất, có đêm có 5 nhà hát tại 5 thành phố miền Bắc đều diễn kịch của ông. Lột trần tâm địa cộng sản trong “Hồn Trương Ba, Da Hàng Thịt.” Cùng vợ là thi sĩ Xuân Quỳnh và con bị chết lạ thường trong một tai nạn lưu thông trên một quãng đường không xe cộ tại miền Bắc.
Xin mượn lời tác giả Mê Hồn Ca để tưởng niệm những tài năng mệnh yểu: “Số mệnh bất ngờ đã sớm tìm đến bắt họ bước vào thiên cổ, không một lời trao duyên nhắn gởi lại thế nhân, nên họ cũng chẳng có được một lời ai điếu tiễn chân.” Nhưng chúng ta, và đời sau, sẽ không quên họ. Họ đến rất sớm, và đi cũng rất sớm, và cũng vì thế, nhân thế cũng có tên riêng để gọi họ: đó là những vì sao băng rực sáng, rồi tắt ngấm.
(*) Ðinh Hùng, Nếu những thiên tài sống lâu, tạp chí Sinh Lực, Sài Gòn tháng 11.1958, in lại trên tạp chí Thời Tập số 8, tháng 7.1974.
