Viên Linh
“Đêm đọc cổ thi
Chữ còn chữ mất
Trên vách tường
Trăng múa thúy hoa,
Người đi xa đã khuất
Nhấn phím đàn
Cất tiếng ly ca.
Gió thổi thiết tha
Lá trúc bay phơ phất
Nắng thu vàng
Nay đã xưa xa.
Chiều tịch dương chìm khuất
Trên tơ đàn
Tí tách
Mưa sa…”
Bốn tác phẩm chính của nhà thơ Vô Ngã Phạm Khắc Hàm. (Hình: Viên Linh cung cấp)
“Trong năm thế kỷ – từ nhà Ngô đến nhà Trần – ông cha ta đã sáng tác không biết bao nhiêu tác phẩm vô giá về đủ mọi mặt. Riêng văn thơ thì nhiều vô kể. Nhưng khi quân Trung Quốc sang cướp nước ta, năm 1407, chúng đã đốt sách, phá bia, xóa mọi vết tích lịch sử để biến dân ta thành một dân tộc không quá khứ. Sau 20 năm đổ máu xương để đuổi chúng ra khỏi nước, ta đã mở chiến dịch thu hồi những gì còn sót lại sau vụ đốt sách, nhưng chỉ tìm lại được những mảnh vụn thơ văn, do việc moi óc nhớ lại. Cho nên đọc lại thơ văn Ngô-Lê-Lý, Trần chính là đi tìm lại hơi thở nồng nàn của người xưa, tưởng chừng đã mất đi vĩnh viễn… Bộ sách này chỉ mong đóng góp một phần rất nhỏ trong việc phổ biến và bảo quản gia tài văn học của tiền nhân. Sự thiếu sót ắt không tránh khỏi, nhưng tác giả làm với cả tấm lòng hoài niệm thiết tha.” (Vô Ngã, Hơi Thở của Người Xưa qua Thơ Văn cổ) (1).
Trong vòng ba năm nay, nhà thơ Vô Ngã Phạm Khắc Hàm đã cho xuất bản được hai bộ biên khảo trên 1000 trang về thơ văn nước ta từ những thế kỷ độc lập huy hoàng trong lịch sử chống ngoại bang, là Văn Học Đời Ngô Lê Lý và Văn Học Đời Trần. Năm bảy năm trước ông đã mang đến tòa báo tôi làm việc những bộ tài liệu đánh máy cả ngàn trang, trang nào cũng đầy chữ , cả chữ Việt lẫn chữ Nho, đều do ông cặm cụi đánh máy lấy. Bốn tập tài liệu hồ sơ ấy đóng tay trong bốn cái bìa cứng khổ 10 x 11.50 phân Anh, nặng chừng 10 kí lô. Tôi mang cho mấy anh em chuyên trình bày sách báo ở quận Cam, 9 trong 10 người lắc đầu không nhận, vì ngoài chữ Nho ra, mỗi trang sách còn dùng tới ít ra là 4 kiểu chữ Quốc ngữ khác nhau, chữ đứng cho văn bản chính, chú thích nhỏ hơn, chữ nghiêng cho thơ dịch hay phiên âm, số bài thơ và tên tác giả to nhất, thân chữ (font) từ 24 xuống 20 xuống 16, 12 và 9 points [tức là trong một trang khổ chữ to nhỏ khác nhau, nhưng trong 1000 trang phải giống nhau hết về tiêu chuẩn văn bản], người trình bày đói nhất ở quận Cam đòi 2 Mỹ kim một trang, riêng cuốn Văn Học Ngô Lê Lý 366 trang cộng với cái bìa 150 Mỹ kim (không kể đã có tranh vẽ rồi), nhà xuất bản Khởi Hành phải trả người trình bày vi tính gần 1000 Mỹ kim – chỉ riêng tiền trình bày. Chưa kể tiền giấy, tiền in, đã đành, khoảng 7 Mỹ kim một cuốn. In 200 cuốn là 1,400 Mỹ kim nữa. Khi anh Vô Ngã Phạm Khắc Hàm nhờ tôi, là khi anh vừa mất khá nhiều sinh lực so với những năm tôi mới gặp anh hồi giữa thập niên ’80. Lúc trao bộ bản thảo, năm 2013, anh đã 85 tuổi. [Thực ra anh trao lâu hơn trước đó, nhưng khi anh giục giã việc ấn loát và và trao một phần ấn phí là năm 1913] . Tôi hứa với anh sẽ in xong trong… một tháng! Tự tôi buột miệng nói thế, rồi tới Noel, tôi trở về Virginia thăm con cháu như mỗi năm và dặn nhà in khi in xong, làm ơn mang trao cho tác giả trong khu nhà lưu động (mobile-home) trên đường Bushard ở Little Saigon. May quá, sách đến tay anh, anh thấy được tác phẩm của mình. Cảm tưởng hài lòng nơi tôi làm tôi nhớ lại năm 1997 khi cùng anh Mặc Thu làm số Sinh Niệm Mai Thảo (Tưởng Niệm Sống Mai Thảo), kịp mang đến bệnh viện Fountain Valley, và Mai Thảo tuy đã héo hắt, vẫn cầm được tờ Khởi Hành số 10 trong tay, ngó nhìn, gật đầu cảm ơn và đặt tờ báo xuống tấm mền mỏng đắp ngang mình anh. Tháng sau đó anh ra đi vĩnh viễn.
Ngày 28 tháng 11 năm ngoái nhà thơ Vô Ngã có mặt trong Tiệc Trà Sinh Nhật Khởi Hành 20 Năm, tới hôm ấy thì toàn bộ văn học sử thứ hai, Văn Học Đời Trần hai tập cũng đã phát hành. Hơn thế nữa, hôm ấy cũng là hôm anh ra mắt một thi phẩm đặc biệt nhan đề Lá Hỏa Hoàng Chưa Thôi Nở, “tập thơ làm ở thành phố mất tên,” ngay từ tháng 5, 1975, và những năm sau đó, mà mãi tháng 11, 2015, 40 năm sau, mới in xong, và mới phát hành trên quầy sách Khởi Hành.
Vô Ngã Phạm Khắc Hàm giữa thập niên 1980 tại Flower Club House, Orange, California. (Hình: Viên Linh)
Thơ Vô Ngã và văn biên khảo Vô Ngã Phạm Khắc Hàm trong cái nhìn của tôi, là một mảng tinh hoa của “văn tâm điêu long” của văn chương Việt hải ngoại. “Văn Tâm Điêu Long” là nhan đề một tác phẩm lý luận văn học của Lưu Hiệp đời nhà Lương (thế kỷ thứ VI), có nghĩa là công trình vừa mỹ thuật vừa kỹ thuật tỉ mỉ tinh xảo của bức điêu khắc rồng phượng trong một tấm lòng văn chương kết tinh. Tôi không so sánh, chỉ gợi ý về sự chi li của tác giả Phạm Khắc Hàm, có lẽ ảnh hưởng vì mấy chữ “vật lý vi tử” là ngành học mà anh tốt nghiệp tiến sĩ ở Pháp khi còn trẻ, cho dẫu cảm tưởng ấy sai. Và mặt khác, cái chi li ấy chưa chắc là tốt khi anh dùng cho một đề tài nhiều tính huyền thoại trong một thời đại mà tâm huyết cách mạng xáo trộn lẫn lộn với các lưu manh chính trị. Văn biên khảo Phạm Khắc Hàm khó đọc, bởi ông viết chi ly nhiều chi tiết dầy đặc, tạo ngăn cách vô tình với độc giả; ngược lại thơ ông bát ngát âm hưởng cổ phong sở từ rất quyến rũ, nhất là lại gần với đạo vị Tây Á và Thiền Tính Nam Á và thủy mạc Đông phương.
Tóc Ngát Mưa Hoa
Tặng Minh Châu hiền thê
1- Hãy ngồi xuống đây,
Nghe xa lăng lắc,
Chuông đổ hồi,
Trên đỉnh núi Monte Grisa,
Hãy ngồi xuống bên ta,
Nghe chuông đêm trầm mặc,
Chuông đổ hồi,
Tí tách giọt sương hoa.
2- Hồi ấy,
Ta đã ném bao nhiêu đồng tiền xuống suối Trevi ?
Chắc không nhiều,
Nhưng cũng đủ để một lần trở lại.
Nhưng cánh thời gian bay hoài,
Bay mãi,
Nên chưa một lần ta dẫm lại
Dấu chân đi.
3- Trên đồi Miramare,
Mình đã hái bao nhiêu chùm hoa tỉ muội?
Mật ngọt ngào,
Năm tháng cũng chưa phai.
Lá liễu bay dài,
Dưới chân Ai một thuở,
Mímosa nở vàng,
Hoàng yến những hôm mai.
4- Ta muốn thêm một lần,
Nghe gió bora ào ào qua khe cửa,
Để cho lòng bừng thức những xuân xưa.
Ta muốn thêm một lần,
Nâng ly tuyết tửu,
Nghe tiếng giày thánh thót,
Lúc mau thưa.
5- “Chiêu như ty Mộ thanh tuyết”
Tóc xanh đã phai mầu.
Chợt ngậm ngùi, nhớ tiếc,
Mới hôm nào,
Thuyền ghé bến sông sâu…
6- Đã xa, xa thật rồi,
Đầu xanh hai thú tóc,
Ta còn ngồi
Nghe tóc ngát mưa hoa.
Santa Ana 12 tháng 12, 1990
Giáo Sư Vô Ngã Phạm Khắc Hàm sinh ngày 19 tháng 2, 1928 tại Phương Du, Yên Khán, Ninh Bình, tốt nghiệp Tú Tài Toán (1948) tại trung tâm Yên Mô, Ninh Bình. Giáo sư trường Trung Học Tân Việt, huyện Nga Sơn, Thanh Hóa (1949). Trở về với Quốc Gia (1950); tốt nghiệp Sĩ Quan Trừ Bị Khóa I, Nam Định (1951); Tác chiến trong Tiểu Đoàn 23 tại Quảng Bình (1951-54). Giải ngũ, sang Pháp du học (I956), tốt nghiệp cử nhân khoa học (1960), tiến sĩ vật lý vi tử và lý thuyết (1964); Giảng sư tại trường Đại Học Khoa Học Sài Gòn (1965-1981); Giáo sư thỉnh giảng trường Cao Đẳng Nông-Lâm-Súc Sài Gòn (1965-67), trường Đại Học Cần Thơ (1965-67), trường Đại Học Huế (1965-67), trường Đại Học Đà Lạt (1968-75). Vượt biên, định cư tại Hoa Kỳ (8-1981); Nghiên cứu văn học, viết văn, làm thơ, dưới bút danh Vô Ngã, cộng tác thường xuyên với tạp chí Khởi Hành.
Đã xuất bản: Tập thơ “Gối Gốc Mai” (1984); Triết luận “Triết Lý Lý-Đông-A” (1998); Biên khảo văn học “Văn Học Đời Ngô-Lê-Lý” (Khởi Hành 2013); Văn Học Đời Trần (Khởi Hành 2015). “Lá Hỏa Hoàng Chưa Thôi Nở,” 2015.
Chú thích:
1- Trích bìa sau hai bộ sách Văn Học Đời Ngô Lê Lý (366 trang, giá 20 mk) và Văn Học Đời Trần (736 trang, giá 32 mk) của Vô Ngã Phạm Khắc Hàm. Liên lạc mua sách qua Nam Nguyen, PO Box 670 Midway City CA 92655, (hay: [email protected])
