Thời gian của Tháng Mười Hai là thời gian của năm cùng tháng tận, một cái tận đã là gấp gáp, hai cái tận lại càng gấp gáp, tới tháng cuối cùng của một năm sự gấp gáp của cả 12 tháng chồng chất lại, người ta thấy như ở chỗ cùng đường nếu quả là đang không còn biết xoay xở ra sao trong một tình cảnh như thế.
Đó là nói về Tháng Mười Hai trong cuộc sống, với những người đang sống. Còn Tháng Mười Hai là tháng cuối cùng của một đời người, tôi ghi nhận được vài trường hợp nơi những người tên tuổi.
Thứ nhất là Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm, nhà thơ vũ trụ như có người từng nghĩ, có lẽ là người duy nhất trong các danh nhân của ta cách đây 500 năm đã nắm vững được khoảng cách và sự di chuyển của trăng sao, ánh sáng và bóng tối của nhật nguyệt.
Man mác một đỉnh Hoành Sơn
Thừa cơ liền mới nổi cơn phục thù
Ấy là những binh thù thái thái
Lòng trời xui ai nấy biết ru?
Phá điền đầu khỉ cuối thu
Tái binh mới động thập thò liền sang
Lọ chẳng thường trong năm khôn xiết
Vẻ lại thêm hung kiệt mất mùa
Lưu tinh hiện trước đôi thù
Bấy giờ thiên hạ mây mù đủ năm
Xem thấy những sương săm tuyết lạnh
Loài bất bình tranh mạnh hung hăng
Thành câu cá, lửa tưng bừng
Kẻ ngàn Ðông Hải người rừng Bắc Lâm
Chiến trường chốn chốn cát lầm
Kẻ nằm đầy đất kẻ trầm đầy sông
Sang thu chín huyết hồng tứ giả
Noi đàng dê tranh phá đôi nơi
Ðua nhau đồ thán quần lê
Bấy giờ thiên hạ không bề tựa nương
(Một đoạn Sấm Trạng Trình)
Nguyễn Bỉnh Khiêm (1491-1585) húy là Văn Đạt, hiệu là Bạch Vân cư sĩ và Tuyết Giang phu tử, tự là Hanh Phủ, người làng Trung Am, huyện Vĩnh Lại, Hải Dương, và yên nghỉ vĩnh hằng cũng chính trên quê hương mình.
Từ nhỏ ông được mẹ là con gái quan Hộ Bộ Thượng Thư Nhữ Văn Lân dạy Tứ Thư Ngũ Kinh ở nhà, bốn tuổi đã nghe thơ, lại được cha là Tiến Sĩ Nguyễn Văn Định dạy dỗ, lại theo học Bảng Nhãn Lương Đắc Bằng ở Thanh Hóa và sau dạy học ở quê nhà.
Năm 1534 triều Mạc Đăng Doanh ông mới ra thi, và đỗ Giải Nguyên. Năm sau thi Hội ông đỗ Đệ Nhất Giáp Tiến Sĩ (Trạng Nguyên), 45 tuổi. Đời vua Mạc Thái Tông ông ra làm quan với nhà Mạc đến năm 1542, từng giữ chức quan tả thị lang Bộ Lại kiêm đông các đại học sĩ.
Ông mất năm 95 tuổi. Ở thế kỷ thứ XVI tại miền Bắc nước ta mà thọ tới 95 tuổi dường như là chuyện có một không hai. Phải chăng tâm thức một vĩ nhân đã khiến Trạng Trình vượt thời gian nhẹ nhàng như thiên tải vào giữa thời tam quốc của nước Việt mịt mùng xa xăm thuở ấy?
Thứ hai, Tháng Mười Hai, 2003, ni sư Trí Hải vĩnh biệt cõi đời trong chuyến đi cứu trợ dân nghèo trên đường từ Phan Thiết trở về Sài Gòn thì gặp tai nạn, ở thế 65 năm.
Cô tên thật Công Tằng Tôn Nữ Phùng Khánh, sinh Tháng Ba, 1938, tại Vỹ Dạ, Huế, tốt nghiệp cao học ngành Thư Viện tại Hoa Kỳ, làm quản thủ Thư Viện Đại Học Vạn Hạnh.
Đọc Trí Hải qua nhiều trước tác, tôi thấy văn dịch của cô nổi bật, nhất là qua các cuốn “Câu Chuyện Dòng Sông” in năm 1965, dịch của Hermann Hesse và cuốn “Bắt Trẻ Đồng Xanh” hai năm sau, dịch của J. D. Salinger.
Tới cuốn “Tâm Bất Sinh” dịch Bankei Yōtaku, xuất bản sau này, 2005, văn cô thật vượt lên cao. Văn ký sự Trí Hải cho thấy tâm hồn tác giả trong suốt không gợn mảy may, như đoạn sau đây tôi đọc được trong một số tập san Tuệ Uyển do cô làm chủ nhiệm kiêm chủ bút.
“Mỗi lần đi Huế lòng tôi lại nôn nao khôn tả. Huế là đạo, là thơ, là nghĩa tình ý vị, là tinh hoa văn hóa của ba miền đất Việt, nhưng cũng là mảnh đất khô cằn của đói nghèo khốn khổ, ‘mùa Đông thiếu áo mùa Hè thiếu cơm’ đã hứng chịu nhiều thiên tai nhân họa… Tôi không thể nào quên được cái cảm giác lâng lâng khó tả khi viếng tháp tổ Liễu Quán. Phải đi một mình mới thấy được, nghe được tất cả cái linh thiêng. Mình như nghe được cả cái im lặng tĩnh mịch ở đấy, tiếng của vô thanh (la voix du silence) ngân vang trong hồn và khắp vũ trụ, và khi ấy dường như không còn cái gì gọi là ‘mình’ được nữa vì mình đã tan loãng ra, hòa với thời không vô tận.” (Trí Hải, Đàm Hoa Lạc Khứ, tập san Tuệ Uyển số 29, trang 63). (Viên Linh)
