Trần Doãn Nho/Người Việt
Đánh dấu 45 năm ngày sụp đổ của Việt Nam Cộng Hòa, tạp chí mạng Diễn Đàn Thế Kỷ đã thực hiện một Số Đặc Biệt về 30 Tháng Tư đăng tải trên trang mạng diendantheky.net trong hai ngày 29 và 30 Tháng Tư, 2020.
So với các năm trước, Số Đặc Biệt năm nay vừa đa dạng về thể loại, vừa rộng và nghiêm túc trong phạm vi nghiên cứu, vừa sâu lắng và điềm tĩnh khi hồi tưởng về quá khứ, và vừa lạc quan khi tìm một hướng nhìn về tương lai.
Đóng góp bài vở cho Số Đặc Biệt này là gần 20 bài viết từ biên khảo, tài liệu, ghi chép, tiểu luận cho đến phỏng vấn, truyện ngắn, hồi ký của những nhà biên khảo, nhà văn, nhà thơ, họa sĩ, nhà báo và nhà đạo diễn cả ở trong lẫn ngoài nước: Cung Tích Biền, Phạm Đỗ Chí, Trịnh Cung, Trùng Dương, Phạm Thị Hoài, Hoàng Hưng, Lê Xuân Khoa, Vương Trí Nhàn, Trần Doãn Nho, Nguyễn Hưng Quốc, Nguyễn Văn Thà, Đinh Quang Anh Thái, Nguyễn Tường Thiết, Trần Văn Thủy, Trần Mộng Tú, Nguyễn Đức Tùng, Ngô Thế Vinh.
Trong lời giới thiệu, nhà văn Phạm Xuân Đài, chủ biên trang Diễn Đàn Thế Kỷ, xác định: “Chủ đề của số báo này, một cách tổng quát, là nhìn lại và trình bày một cách khách quan, trung thực những gì tích cực, những gì tốt đẹp của chế độ Việt Nam Cộng Hòa. (…) Miền Nam đã thua trận vào năm 1975, nhưng nhiều cái ưu việt của miền Nam vẫn còn tồn tại đến ngày nay, mặc dù trong gần nửa thế kỷ qua phe thắng trận liên tục lăng mạ, giam hãm, xóa bỏ triệt để những thành tựu của xã hội văn minh ấy, để thay thế vào đấy là những xiềng xích, những độc tài thô bạo, những bắt bớ giam cầm. Như một quy luật, những gì chân thật thuộc về Con Người thì không thể xóa bỏ được.”
Về phần “Biên Khảo và Tài Liệu,” nhà văn Trùng Dương “Nhìn lại hành trình dựng nước trong thời chiến – VNCH 1955-1975” bằng cách giới thiệu tuyển tập “The Republic of Vietnam, 1955-1975 – Vietnamese Perspectives on Nation Building,” bàn về công cuộc kiến quốc của Việt Nam Cộng Hòa, do Vũ Tường, giáo sư ngành chính trị học tại Đại Học Oregon, và Sean Fear thuộc Đại Học Leeds, Anh Quốc.
Cùng một mục đích, nhà nghiên cứu Phạm Đỗ Chí duyệt lại những thành tựu không thể phủ nhận của 21 năm Việt Nam Cộng Hòa qua “Di sản VNCH sau 45 năm qua,” trong lúc nhà văn Ngô Thế Vinh viết về 45 năm “Ảo vọng trí thức” khi tưởng niệm hai Giáo Sư Nguyễn Duy Xuân và Phạm Hoàng Hộ, mà ông cho là “hai tượng đài kiệt xuất, bất khuất của miền Nam.”
Mặt khác, nhà giáo Lê Xuân Khoa, qua một biên khảo công phu, “Ôn lại một số đặc điểm trong lịch sử tị nạn Việt Nam từ 1975” ghi lại đầy đủ lịch sử và số liệu của cuộc di cư vĩ đại nhất trong lịch sử dân tộc Việt Nam.
Về “Tiểu Luận và Nhận Định,” nhà biên khảo Nguyễn Hưng Quốc đánh giá lại “Văn học Miền Nam trong tiến trình hiện đại hóa của văn học dân tộc”; nhà thơ Nguyễn Đức Tùng bàn về tương quan giữa thơ và dân tộc qua “Thơ như đời sống tinh thần của một dân tộc”; nhà văn Trần Doãn Nho đề cập đến sự phục hồi những giá trị Việt Nam Cộng Hòa đang diễn ngay trong lòng đất nước đang nằm dưới sự cai trị của chính quyền Cộng Sản, “Việt Nam Cộng Hòa lừng lững đi vào lòng đất nước”; và nhà nghiên cứu Vương Trí Nhàn lại so sánh sự khác biệt về giáo dục giữa hai chế độ Nam, Bắc trước đây.
Về “Phỏng Vấn,” Diễn Đàn Thế Kỷ đã trực tiếp phỏng vấn hai cây bút trưởng thành ở miền Bắc, một là nhà văn Phạm Thị Hoài, nguyên chủ biên trang mạng Talawas nổi tiếng trước đây, và nhà thơ Hoàng Hưng, một trong những thành viên nòng cốt của trang mạng Văn Việt hiện nay.
Đồng thời, Diễn Đàn Thế Kỷ còn cho đi lại một bài phỏng vấn của nhà biên khảo Thụy Khuê với Vương Trí Nhàn, một nhà nghiên cứu văn chương trong nước, về văn học miền Nam 1954-1975. Mỗi người phát biểu một cách khác nhau, nhưng đều đánh giá cao ảnh hưởng của văn học miền Nam trong nền văn học dân tộc.
Về “Truyện Ngắn,” có hai sáng tác với hai đề tài mới mẻ: một truyện, về nạn hải tặc hiếp dâm trên đường vượt biên của nhà thơ Trần Mộng Tú; và truyện kia, về cuộc tình rối rắm của những số phận lạc loài sau ngày Cộng Sản chiếm miền Nam của nhà văn Nguyễn Văn Thà.
Về “Ký,” nhà văn Cung Tích Biền ghi lại hồi ức sâu lắng của mình về xã hội Việt Nam sau ngày Cộng Sản chiếm đoạt miền Nam; họa sĩ Trịnh Cung kể lại những kỷ niệm khó quên khi gặp gỡ một số các họa sĩ, nhà văn và nhà thơ miền Bắc vào thăm Sài Gòn sau Tháng Tư, 1975; nhà văn Nguyễn Tường Thiết ghi lại những cảm nhận khác nhau về hai đêm lịch sử cánh nhau 12 năm, một vào Tháng Mười Một, 1963, và một, vào Tháng Tư, 1975, mà ông đã từng sống qua. Ngoài ra, là một trích đoạn hồi ký “Trong đống tro tàn” của Trần Văn Thủy, một đạo diễn điện ảnh ở trong nước.
Về “Ghi Chép,” nhà báo Đinh Quang Anh Thái đã ghi lại các cuộc gặp gỡ và trò chuyện với một số nhà văn, nhà báo, nghệ sĩ hiện đang sống tại Việt Nam hay đã ra hải ngoại như Tuấn Khanh, Dương Thu Hương, Tống Văn Công, Nguyễn Thị Hậu, Kim Chi, Võ Đắc Danh, Thúy Hà, Nguyễn Thanh Bình, Trần Đĩnh.
Xin trích một số đoạn tiêu biểu từ các bài viết nói trên:
-“Đến nay, người ta có thể khẳng định được ít nhất hai điều: Một, văn học miền Nam là một nền văn học có nhiều thành tựu xuất sắc cả trong ba lãnh vực: sáng tác, phê bình và biên khảo, và dịch thuật; hai, một số tác giả tiêu biểu của nền văn học ấy là những cây bút lớn hoặc có công khai phá những kỹ thuật và thi pháp mới hoặc có phong cách tài hoa và độc đáo, có thể vượt qua những thử thách của thời gian để bây giờ, 40 năm sau, đọc lại, chúng ta vẫn thấy hay, hoặc có khi, mới lạ” (Nguyễn Hưng Quốc).
–“Văn học nghệ thuật quả đã mang VNCH lừng lững đi vào, đi sâu trong lòng đất nước. Đây không phải là một diễn biến hòa bình. Cũng không phải một vận động thay ngôi đổi chủ. Đơn thuần chỉ là một hiện tượng phục hồi. Sự phục hồi của một giá trị, một giá trị vô cùng lớn lao mà nếu biết vận dụng, nó có thể đưa đến sự thay đổi ngoạn mục của dòng sinh mệnh dân tộc” (Trần Doãn Nho).
–“Bốn mươi lăm năm trôi qua, cuộc Miền-Nam-hóa, tự-đồng-hóa đang là một lan rộng, toàn thể, không thể kiểm soát được. Không thể đảo ngược, vì nó là một nhu cầu ‘sống còn’ của đời sống mỗi con người. Đây là một diễn biến có thực tế minh biện. Nền kinh tế chỉ huy đã sụp đổ, thay là kinh tế thị trường miền Nam vốn có từ trước. Hệ thống hợp tác xã tan rã, trả quyền sinh hoạt, làm ăn cho tư nhân. Văn hóa miền Nam được dần dà phục hồi. Những gì bị đả phá đánh đổ trước kia nay được truy phục, tôn vinh. Những danh nhân văn hóa, nhà yêu nước, trước kia bị bôi vôi hạ nhục, gọi là bán nước hại dân, nay được trân trọng phục hồi danh dự. Phần lớn tác phẩm trước kia được liệt vào danh sách tiêu hủy, nay được lần lượt trân trọng in lại” (Cung Tích Biền).
–“Cả hai nói xong cùng im lặng. Họ như cùng quay ngược thời gian, nhớ lại cuộc hành trình l5 ngày trên biển, con tàu lạc trong mưa bão, sóng gió, nôn mửa. Kẻ chết vứt xuống biển, người sống nằm chồng lên nhau. Rồi hải tặc tới, một đám gần mười tên. Đàn ông trong tàu không có khí giới, lại đã yếu đi sau hơn 10 ngày trên biển, vài người chống lại, bị chém, quăng xuống biển. Tất cả phụ nữ già trẻ đều bị hãm hiếp, không phải chỉ một lần, mà hai ba lần với những tên hải tặc khác nhau” (Trần Mộng Tú).
–“Riêng với các họa sĩ hàng đầu của Hà Nội như Bùi Xuân Phái, Trọng Kiệm, Lưu Công Nhân… đã vô cùng ngạc nhiên trước tranh sơn dầu của chúng tôi, những họa sĩ trẻ Sài Gòn. (…) Chất liệu chính của hội họa miền Bắc là bột màu pha trộn với nước cơm chứ không có keo a dao để pha trộn như ở các nước tự do và ngay cả giấy vẽ chuyên dùng cũng không có đủ, nhiều anh chị phải vẽ bột màu trên giấy báo in. Ngay cả sách báo về mỹ thuật, các anh ấy cũng không hề có hoặc được thấy qua. Tất cả mọi thông tin về hội họa tự do đều bị bưng bít” (Trịnh Cung).
–“Đối chiếu với những điều bọn tôi được dạy bảo từ nhà trường phổ thông và sau này từng coi là phương hướng suy nghĩ, với các tài liệu mới đọc được, càng thấy trong khi khác biệt với Giáo Dục Miền Nam, thì Giáo Dục Miền Bắc cũng khác nhiều so với thế giới. Đủ hiểu tại sao sau khi đào tạo trong nước, ra tiếp xúc với xã hội hiện đại, cánh học sinh sinh viên miền Bắc bọn tôi thường ú ớ, lạc lõng, trong khi những người được Giáo Dục Miền Nam đào tạo thì hội nhập rất tự nhiên và hiệu quả” (Vương Trí Nhàn). (Trần Doãn Nho) [qd]
