Ngành Mai
Trong số những người Hoa nói rành tiếng Việt, biết ca vọng cổ, đồng thời lên sân khấu diễn tuồng cải lương, thì người ta phải kể kép Ba Xây và danh ca Thanh Sơn.
Kép cải lương Ba Xây. (Hình: Bộ sưu tập của Ngành Mai)
Thật vậy, nghệ sĩ Ba Xây là người sinh quán ở Hồng Kông, năm 10 tuổi theo cha mẹ sang Việt Nam buôn bán làm ăn từ đầu thập niên 1930, mua bán làm ăn và lập nghiệp luôn trên đất nước này.
Ðầu tiên Ba Xây cư ngụ tại xóm nhà lá nhỏ ở đường Hai Mươi (đường Phan Thanh Giản sau này). Ðây là xóm có nhiều ban nhạc tài tử đờn ca quanh năm, và tiếng đờn câu ca vọng cổ đã thâm nhập vào tâm hồn cậu bé gốc ở bên Tàu này. Nhờ ở chung xóm đờn ca, Ba Xây có được cơ hội học đờn, và ngón đờn lục huyền cầm của anh rất mùi, thu hút người nghe nên năm 18 tuổi được mời đi đờn cho đài phát thanh Sài Gòn. Rồi tiếp đó ở hãng dĩa Asia, anh đờn cho danh ca Năm Nghĩa ca thu thanh bộ dĩa “Ðêm Ðông,” và tiếp tục đờn cho hãng dĩa Asia đến năm 1952 thì Ba Xây gia nhập làng sân khấu đi hát ở các gánh Tử Kỳ, Hương Hoa, Thanh Minh, Dạ Lý Hương. Có một dạo Ba Xây thuyết phục được một người Hoa tên Liễu Nhị bỏ tiền ra lập gánh, lấy bảng hiệu là gánh Việt Hoa giao cho Ba Xây làm giám đốc. Gánh hát khai trương tại rạp Biên Hùng, Biên Hòa. Sau này đoàn Việt Hoa đổi lại là Mai Hoa (tên cô đào trẻ, con gái của ông bà bầu).
Ðến đầu năm Mậu Thân 1968, tình hình cải lương khủng hoảng trầm trọng, xuống dốc lần hồi, Ba Xây quyết định rời hẳn cải lương để đi tìm cuộc sống cho gia đình gồm một vợ và 6 con còn nhỏ.
Nghỉ hát Ba Xây hoạt động về xe hơi là nghề truyền thống của cha ông từ lúc ở bên Trung Hoa, nên anh rất sành sỏi về nghề này. Anh mua một chiếc xe Location để chở khách chạy đường Sài Gòn-Ðà Lạt. Có lúc vừa lái xe, bác tài Ba Xây thỉnh thoảng cũng rỉ rả vài câu vọng cổ cho bà con nghe chơi.
Năm 1971, đoàn Thanh Minh lên hát ở Ðà Lạt, lúc này bà bầu Thơ giao gánh cho con trai lớn là Hữu Thìn quản lý. Lần lưu diễn này tại Ðà Lạt, đoàn không đạt được mức doanh thu như ý, bởi vì Hữu Phước, Hương Lan, Nam Hùng, Thanh Thanh Hoa vừa rời đoàn. Kép Hữu Thìn chợt nhớ chú Ba Xây, anh tìm đến ngỏ ý nhờ chú giúp cho đêm hát. Nghĩ tình dưỡng phụ của anh là nghệ sĩ Năm Nghĩa vốn bạn thân xưa, Ba Xây nhận lời ngay. Thế là Hữu Thìn mừng quýnh ba giò bốn cẳng chạy về đoàn lo vẽ banderole quảng cáo, tuồng hát đêm chót sẽ có nghệ sĩ Ba Xây tăng cường vở hát “Ði Biển Một Mình.”
Ðêm hát đã thành công về mặt nghệ thuật lẫn tài chính. Bầu Hữu Thìn thết đãi nghệ sĩ Ba Xây một bữa ăn tại nhà hàng Ðà Lạt, và toan gởi tiền thù lao cho chú Ba, nhưng Ba Xây xua tay không nhận.
Sau 1975, dù đã lớn tuổi, Ba Xây vẫn còn tiếp tục hát, anh cộng tác với đoàn Thanh Minh. Năm 1984, Ba Xây về làm đoàn trưởng cho đoàn kịch Kim Cương, và đến năm 1989 thì nghỉ hẳn.
Là người Hoa dĩ nhiên Ba Xây nói tiếng Hoa rất rành, bất cứ là tiếng Quảng, tiếng Tiều, tiếng Hẹ nên người ta rất dễ nhận ra anh là người Hoa chính hiệu. Vậy mà trong làng cải lương Việt Nam, Ba Xây lại nổi tiếng một thời. Suốt mấy chục năm phục vụ sân khấu cải lương, kép Ba Xây đã có vai trò trình diễn cả trăm tuồng cải lương ở nhiều đoàn hát. Thời gian qua cải lương tê liệt, nên khá lâu không nghe nói Ba Xây hiện nay như thế nào, có còn mạnh giỏi không chẳng biết.
