Văn Lan/Người Việt
WESTMINSTER, California (NV) – Lễ giỗ chí sĩ Phan Châu Trinh lần thứ 97 do Hội Ái Hữu Cựu Học Sinh Phan Châu Trinh Đà Nẵng trang trọng tổ chức hôm Thứ Bảy, 25 Tháng Ba, tại nhà hàng Diamond Seafood Palace 3, Westminster, với sự tham dự của các cựu giáo sư, cựu học sinh của trường, các hội đoàn, và giới truyền thông.
Hàng năm vào khoảng cuối Tháng Ba, cựu học sinh Phan Châu Trinh lại cùng nhau góp sức tổ chức ngày lễ giỗ để nhớ ơn, ôn lại tinh thần đấu tranh, phát huy khí thế dân chủ, dân trí, và cũng để noi gương lòng yêu nước, tưởng nhớ và tri ân người chí sĩ yêu nước, với chí khí và tâm huyết của tinh thần “Khai Dân Trí – Chấn Dân Khí – Hậu Dân Sinh” do cụ đề ra cách đây gần 100 năm.
Nghi thức khai mạc và phần nghi lễ dâng hương tưởng niệm trước bàn thờ cụ Phan do hai cựu học sinh Huỳnh Tuấn và Võ Văn Thiệu điều khiển chương trình. Thầy Trần Xuân Mai, cô Lê Hồng Khanh, ông Phan Thanh Thắng (đại diện gia đình cụ Phan), ông Phan Ứng Thời đại diện cựu học sinh Phan Châu Trinh, và cô Hiền Viên.
Mở đầu buổi lễ là lời nói về ý nghĩa ngày lễ giỗ do ông Phan Ứng Thời, hội trưởng đương nhiệm, phát biểu.
“Cụ Phan mất ngày 24 Tháng Ba năm 1926 tại Sài Gòn. Gần 100 năm đã qua, nhưng tư tưởng và chủ trương cứu nước của cụ vẫn có giá trị đến hôm nay, nhất là trong hoàn cảnh hiện tại của đất nước Việt Nam. Là học sinh của trường mang danh cụ Phan, chúng ta nguyện sẽ theo đuổi tư tưởng của Người, theo khả năng riêng của mỗi chúng ta, hầu góp phần xây dựng nước Việt Nam tự do dân chủ và bền vững và công bình thật sự.”
Nhân dịp này, ông hội trưởng cũng thông báo, đại hội cựu học sinh Phan Châu Trinh toàn thế giới lần thứ 5 sẽ được tổ chức tại miền Nam California trong hai ngày 8 và 9 Tháng Bảy, 2023. Trong ngày đại hội, hội sẽ tổ chức bầu ban chấp hành mới.
Tiếp đến, sử gia giáo sư Trần Gia Phụng, trình bày về vấn đề chiến lược của cụ Phan, tuy cách đây gần 100 năm vẫn còn nguyên giá trị qua đề tài “Phan Châu Trinh và công cuộc vận động Khai Dân Trí”.
Giáo sư Trần Gia Phụng cho hay, sau khi thi đậu Phó Bảng năm 1901, cụ Phan ra làm quan năm 1903, nhưng một năm sau ông xin từ quan để về hoạt động văn hóa theo lý tưởng của mình.
Trong thời gian ở Huế, cụ Phan đã đọc được các tác phẩm về học thuyết chính trị rất giá trị của Pháp, được người Trung Hoa dịch sang chữ Hán, và nhất là ông đã đọc cuốn thứ ba rất quan trọng là “Thiên Hạ Đại Thế Luận” (Luận Chuyện Thiên Hạ) mà ít người để ý tới, nói về vấn đề tại sao người Trung Hoa thất bại, tại sao người Nhật thành công, và nói về người Việt Nam tại sao vẫn trì trệ. Cuốn sách này ảnh hưởng rất sâu đậm đến tư tưởng Phan Châu Trinh.
“Sau khi từ quan, cụ Phan Châu Trinh về lại Quảng Nam, cùng với những nhân sĩ Huỳnh Thúc Kháng, Phan Thúc Duyện, Lê Bá Trinh, Lê Cơ, thành lập theo cách thức tổ chức mà ông Nguyễn Lộ Trạch đã nói trong cuốn sách ‘Thiên Hạ Đại Thế Luận,’ vận động mở trường theo kiểu mẫu trường Quốc Học, có thầy dạy chữ quốc ngữ, dạy quốc sử, dạy địa lý, vạn vật,…Ngoài ra các cụ còn vận động thành lập những hội cắt tóc ngắn, hội mặc Âu phục đi làm, còn có hội để răng trắng. Các hội này xem ra rất tầm thường nhưng lại thay đổi cả một nếp sống của người Việt.”
“Trong bài diễn thuyết ở Hà Nội năm 1907, cụ Phan Châu Trinh đã nói một câu rất thời danh là ‘Tôi chỉ có một lời để nói với đồng bào, không gì bằng học’ có nghĩa là học là chìa khóa mở tất cả để đi vào tương lai.”
Giáo sư Phụng cũng nói người Pháp cho rằng ông Phan Châu Trinh tuy không bạo động như ông Phan Bội Châu, nhưng rất nguy hiểm hơn ông Phan Bội Châu, cho nên Pháp kiếm cách bắt cụ, vào Tháng Ba 1908, mặc dù cụ Phan không liên hệ gì đến xin xâu chống thuế, nhưng chính vì những bài viết của cụ Phan Châu Trinh đã xúi dục dân chúng nổi lên, sau đó triều đình Huế kêu án tử hình, nhưng viên quan khâm sứ sợ phản ứng của Hội Nhân Quyền Pháp, nên đổi lại thành án khổ sai, đày đi Côn Lôn.
“Cuộc vận động cải cách của Phan Châu Trinh về sau gọi là Phong Trào Duy Tân, tôi xin lưu ý ông Phan Châu Trinh không không bao giờ gọi việc mình làm là ‘Duy Tân’, chỉ là do những người viết sử về sau họ gọi vậy thôi. Những vận động của cụ Phan tuy bất bạo động, âm thầm không bùng nổ chống đối, nhưng góp phần làm chuyển biến tư tưởng của người Việt Nam, từ ái mộ quân chủ chuyển sang hệ tư tưởng dân chủ. Chính nhờ chuyển biến do Phan Châu Trinh đưa ra, tạo ra một nền tảng cho các phong trào thành lập các đảng phái vào năm 1920, và cao điểm là Việt Nam Quốc Dân Đảng năm 1927. Công lao vận động của cụ Phan Châu Trinh âm thầm nên ít người biết, như vụ Phạm Hồng Thái ôm bom tự sát là một hành động rất anh hùng nhưng ảnh hưởng thì ít, ngược lại ảnh hưởng của Phan Châu Trinh thì lâu dài cho đến tận hôm nay, chúng ta vẫn còn phải học đến tư tưởng Phan Châu Trinh,” giáo sư Phụng kết luận.
“Cách nay 100 năm trong một xã hội lạc hậu, một người có học vị như Phan Châu Trinh, đã từ quan để hoạt động cho đất nước, từ một người có địa vị đã từ bỏ hết cả để dấn thân đi làm cách mạng, là một hành động vừa can đảm vừa sáng suốt, vì ông đã nhìn trước cả một thế kỷ, khi mà cho đến ngày nay chúng ta vẫn còn phải mở mang dân trí,” giáo sư Phụng nói.
Thầy Trần Xuân Mai, cho hay về trường Phan Châu Trinh dạy môn Việt Văn lớp Đệ Tứ từ 1967 cho đến 1975. “Lối học ngày trước là để khai phóng cho học sinh, để mở mang trí tuệ kiến thức và trao dồi đạo đức. Đưa chính trị vào học đường là hiếm khi, bởi vì ở trường chỉ thuần túy trao dồi về trí tuệ (khai dân trí) và đạo đức là chính,” thầy Xuân Mai cho biết.
Cô Lê Hồng Khanh, cựu giáo sư trung học Phan Châu Trinh, cho hay cô từ trường trung học Đông Giang được chuyển về, dạy môn Việt Văn tại trường Phan Châu Trinh niên khóa từ 1972 đến 1975, tất cả giáo sư gồm đệ nhất cấp và đệ nhị cấp lên đến hơn 250 vị.
“Khi vào lớp, câu ‘Tiên học lễ hậu học văn’ là căn bản, các giáo sư không chỉ là mẫu mực của sự học hành, mà còn là nhân cách và đạo đức của học sinh, ngoài kiến thức về học vấn, còn có trao truyền về nhân cách, đạo đức làm người nữa, dưới thời xã hội rất dân chủ và tự do.”
Cựu học sinh Võ Văn Thiệu, thuộc ban quản trị Trung Tâm Văn Hóa Việt Nam, nói: “Người Quảng Nam luôn mơ ước được là học sinh ở trường Phan Châu Trinh. Với chương trình học của trường, theo chủ trương ‘Khai Dân Trí, Chấn Dân Khí, Hậu Dân Sinh’ của cụ Phan, cho tới nay Việt Nam vẫn còn cần áp dụng. Cho tới nay nếu chỉ biết lo hưởng thụ, không can đảm đứng lên đấu tranh cho nền dân chủ thì nước nhà vẫn còn lạc hậu.”
Trong lễ giỗ, Ban Hợp Ca Cựu Học Sinh Phan Châu Trinh cùng trình diễn nhạc phẩm “Phan Châu Trinh Hành Khúc,” sáng tác Giáo Sư Hoàng Bích Sơn. Tiếp theo là phần văn nghệ của các cựu học sinh đã làm sống dậy một thời áo trắng học trò, với lòng nhiệt huyết phụng sự quốc gia.
Tinh thần ‘Khai Dân Trí – Chấn Dân Khí – Hậu Dân Sinh’ của cụ Phan Châu Trinh đề ra trên con đường cách mạng, gần 100 năm trước cho đến ngày nay vẫn còn nguyên giá trị để hậu thế noi theo. [kn]
