Vũ Quí Hạo Nhiên/Người Việt
Chỉ trong một tuần, một loạt dấu hiệu nổi lên cho thấy các nhân vật chủ chốt trong đảng Cộng Hòa, trong giới bảo thủ, muốn ngưng cuộc tranh cử trong đảng và cùng ủng hộ Mitt Romney, khuyến khích hai ứng cử viên kia là Rick Santorum và Newt Gingrich rút lui.
Ứng cử viên Rick Santorum. Các yếu nhân đảng Cộng Hòa bắt đầu đổ vào ủng hộ Mitt Romney, khuyến khích Santorum và Newt Gingrich ngưng cuộc tranh cử trong vòng sơ bộ. (Hình: AP Photo/Jae C. Hong)
Rất có thể họ lo ngại là Tổng Thống Barack Obama đang dẫn rất nhiều điểm ở một số tiểu bang quan trọng.
Từ hồi Tết Dương Lịch, khi Iowa và New Hampshire khởi đầu mùa bầu cử sơ bộ, nhiều yếu nhân Cộng Hòa đứng yên tại chỗ, không can thiệp. Tất nhiên, cũng có người này người nọ lên tiếng chính thức ủng hộ ứng viên này hay ứng viên khác – thí dụ như John McCain ủng hộ Romney; Herman Cain và Rick Perry ủng hộ Gingrich. Santorum thì nhận được sự ủng hộ từ giới bảo thủ bên ngoài chính quyền, như Glenn Beck, một người bảo thủ nổi tiếng trên radio; Gary Bauer, tổ chức American Values.
Nhưng, hầu hết đều lặng im. Họ lặng im vì họ thấy không được lợi gì trong việc nhảy vô chính thức ủng hộ (endorse) một trong ba người, và lý do chính là vì vấn đề với Romney: ông là người ngay từ đầu được xem là có đủ tiền, có đủ khả năng tổ chức, vận động, để thắng cuộc, vì vậy ủng hộ một người khác không phải Romney thì phí. Nhưng Romney cũng là người bị giới bảo thủ nghi ngờ là “hàng giả,” nên ủng hộ Romney thì nguy hiểm.
Nhưng rồi với gần nửa năm tranh luận, vận động, bỏ phiếu, một loạt các ứng cử viên bảo thủ khác đụng phải Romney thì rơi rụng: Mở đầu với Michelle Bachmann, “cục cưng” của Tea Party. Rồi tới Rick Perry, một ứng cử viên đẹp trai, nhiều quỹ, đến từ tiểu bang lớn Texas, nhưng ra tranh luận thì ú ớ nhớ trước quên sau. Rồi Herman Cain, với kế hoạch thuế “9-9-9” nhưng ngoài ra không có gì cả, và lại bị dính vào vụ bê bối với phụ nữ.
Sau Cain, người nổi lên là Gingrich. Vào tuần trước ngày bầu cử Iowa, phe phái của Romney tung ra một loạt quảng cáo TV chỉ trích ông này. Gingrich không đủ tiền để đấu lại, bị rớt xuống hạng 4 tại Iowa, phần thắng về tay Santorum.
Từ đó tới nay, Santorum trở thành đối thủ chính của Romney. Trong cuộc đấu tay 4 (tính cả Ron Paul), ngoài 2 tiểu bang Gingrich thắng, còn thì ba hồi Romney ba hồi Santorum. Cuộc tranh cử, từ một đám đông 8 ứng cử viên đứng chật sân khấu CNN, đang trở thành trận đấu tay đôi giữa Romney và Santorum.
Sức mạnh không cân xứng
Là trận đấu tay đôi, nhưng nó không cân xứng. Romney mạnh hơn Santorum ở nhiều mặt. Romney có nhiều tiền hơn, tới tiểu bang nào là phe phái Romney – gồm ủy ban tranh cử của ông, cùng với Super PAC về hùa với ông – thường xuyên chi gấp 3, gấp 4 lần phe Santorum trong quảng cáo TV.
Santorum thì ngược lại, chưa bao giờ có đủ tiền để chạy quảng cáo TV ngang tầm với Romney. Ở Illinois, phe Romney chi $3.5 triệu tiền quảng cáo TV, torng khi Santorum chỉ có đủ tiền để mua $500,000 tiền quảng cáo.
Romney có guồng máy tranh cử chặt chẽ và được tổ chức quy mô hơn. Năm 2008 Romney đã ra tranh cử một lần rồi, và về nhì sau McCain. Hệ thống thiện nguyện viên, người ủng hộ, người góp quỹ, địa chỉ, điện thoại của viên chức địa phương, cả một mạng lưới khổng lồ đã được thiết lập từ kỳ bầu cử trước và được duy trì trong suốt 4 năm qua.
Santorum thì bị bỏ rơi trong đám đông ứng cử viên Cộng Hòa và chỉ mới nổi lên sau bầu cử Iowa. Vì vậy, có rất nhiều chuyện cần làm trước đó mà Santorum không hề có tiền, không hề có nhân sự, để thực hiện được. Nổi bật nhất, là Santorum không thu thập đủ chữ ký hợp lệ, nên không có mặt trên lá phiếu bầu cử ở Virginia.
Romney là một doanh gia đầy kinh nghiệm và kỷ luật cao. Ông không bị lạc đề vào những chuyện đâu đâu. Santorum không được như vậy, và Gingrich lại càng không. Santorum nhào vô chỉ trích phụ nữ đi làm thay vì nội trợ trông con, là một thí dụ việc làm mà người Mỹ gọi là “thiếu kỷ luật về thông điệp.” Gingrich thì giữa lúc ai cũng muốn giảm thâm thủng ngân sách ông lại tuyên bố sẽ cho xây căn cứ trên mặt trăng, dọn hàng chục ngàn người lên trên đó.
Romney cũng móc nối được sẵn với hàng loạt các chính khách trong đảng Cộng Hòa. Họ là những người Romney đã xin họ ủng hộ một lần hồi 2008 rồi. Hồi đó có thể Romney đã thất bại, nhưng lần này nhiều người đã đổi ý nhận lời ủng hộ ông.
Và trong một năm mà người Cộng Hòa rất muốn giựt lại tòa Bạch Ốc từ tay Dân Chủ, người ta nhìn vào quỹ tranh cử, vào mạng lưới văn phòng vận động địa phương, và người Cộng Hòa cho rằng, ừ, ông này thắng được Obama đây.
Cái đó báo chí gọi là “electability” – cảm tưởng rằng ông này đắc cử được – và Romney luôn dẫn đầu trong các cuộc thăm dò. Người ta hỏi cử tri, “Quý vị nghĩ ông X có thắng được Tổng Thống Obama không?” thì Romney luôn đứng nhất trong các ứng cử viên.
Khả năng đắc cử
Romney ngày càng chứng minh cái “electability” – “khả năng đắc cử” – của mình, bằng cách thắng các ứng cử viên Cộng Hòa khác.
Hồi mới sau vài tiểu bang bầu cử đầu tiên, Romney hoặc thắng với tỷ lệ thấp, hoặc về nhì. Khi đó, Gingrich có nói lên một điều lúc đó được xem là rất hợp lý: Nếu Romney chỉ chiếm được khoảng 25% phiếu, điều đó chứng tỏ là phe “chống Romney” trong đảng Cộng Hòa chiếm 75%, và khi phe “chống Romney” chịu đoàn kết sau một ứng cử viên nào đó (và Gingrich cho đó là ổng) thì ứng cử viên đó sẽ đè bẹp Romney với tỷ lệ 75-25.
Nhưng không, Romney đã ngày càng thu hút nhiều cử tri hơn. Ông không còn là “ứng cử viên 25%” như từng bị Gingrich dè bỉu nữa. Ở nhiều tiểu bang, Romney biết dồn sức vào tranh cử trong giờ chót (tất nhiên là cũng nhờ túi tiền khổng lồ) để bứng gốc Santorum.
Illinois chẳng hạn, bầu cử ngày 20 tháng 3, một tuần sau khi Santorum thắng ở Mississippi và Alabama. Với đà thắng đó, ai cũng cho là Santorum có cơ hội chiếm luôn Illinois và gây khó khăn cho Romney. Khi đó, thăm dò của báo Chicago Tribue cho thấy Romney được 35% ủng hộ so với Santorum được 31% – hai con số khít khao.
Ứng cử viên Mitt Romney, trái, tới Houston gặp hai vợ chồng cựu Tổng Thống George H.W. Bush và cựu Ðệ nhất Phu nhân Barbara Bush và được họ chính thức ủng hộ hôm Thứ Năm. (Hình: AP Photo/Pat Sullivan)
Nhưng, khi Romney bắt đầu vận động, thì con số ủng hộ ông leo lên từ từ – lên 37%, lên 41%, lên 45%, và cuối cùng trong ngày bầu cử thì ông chiếm 46.7% so với 35% của Santorum. Cách biệt gần 12 điểm, trong khi chỉ mới tuần trước đó cách biệt chỉ có 4 điểm.
Hiện nay cũng vậy. Cuộc tranh cử đang về gần tiểu bang nhà của Santorum, Pennsylvania.
Vào tháng trước, Santorum dẫn Romney 29 điểm: 45% Santorum, 16% Romney, theo thăm dò của đại học Franklin & Marshall College.
Nhưng tới nay, khi Romney bắt đầu vận động, thì con số thay đổi dần. Romney nay gần như huề với Santorum ngay trên sân nhà: Santorum bây giờ chỉ dẫn có 2 điểm, 30%-28%, trong khi sai số là cộng trừ 4 điểm, cũng theo thăm dò của Franklin & Marshall.
Trước đây, ở Florida, Michigan, Ohio, cũng vậy: Thăm dò nói Romney dưới cơ Santorum hoặc Gingrich, nhưng đó là trước khi ông vận động. Khi bắt đầu vận động, Romney thắng những tiểu bang lớn và quan trọng đó.
Cộng Hòa muốn ngưng
Khi bắt đầu có vẻ Romney thế nào cũng thắng, nhiều nhân vật quan trọng trong đảng Cộng Hòa, trước đây lặng im, nay bắt đầu lên tiếng. Sau khi Romney thắng đáng kể (và đáng nể) ở Illinois, cựu Thống Ðốc Jeb Bush của Florida lên tiếng chính thức ủng hộ ông. Jeb Bush, con trai lớn Tổng Thống George H.W. Bush (cha) và anh Tổng Thống George W. Bush (con), là một nhân vật được phái bảo thủ nể và thích.
Thượng Nghị Sĩ Jim DeMint, một nhân vật lãnh tụ phái Tea Party, tuyên bố “sẽ chấp nhận” Romney đại diện đảng Cộng Hòa. Freedomworks, một tổ chức Tea Party toàn quốc, lên tiếng nói họ không chống Romney nữa.
Vài hôm sau, Tổng Thống Bush cha lên tiếng chính thức ủng hộ Romney. Và Thượng Nghị Sĩ Marco Rubio của Florida, cũng một nhân vật nặng ký trong Tea Party, nói ông chính thức ủng hộ Romney.
Và không những thế, Rubio còn nói ông tin rằng “Mitt Romney sẽ cầm quyền trong cương vị một người bảo thủ” – giúp xóa đi mối lo trong đầu nhiều cử tri Cộng Hòa là có khi Romney là một người bảo thủ giả vờ.
Các yếu nhân đảng Cộng Hòa chắc hẳn một phần lo ngại là vì thấy Obama đang ngày càng được cử tri ủng hộ.
Obama lên điểm
Tuy số người nói họ vừa lòng với việc Tổng Thống Obama làm vẫn giậm chân tại chỗ 47-48%, nhưng khi hỏi bầu cho ai, thì số người chọn Obama đang lên cao so với bên Cộng Hòa.
Hồi Cộng Hòa mới bắt đầu bầu sơ bộ, Obama dẫn Romney từ 1% tới 5%, tùy thăm dò. Có một số thăm dò, như của CBS, CNN, ABC, cho thấy Romney dẫn Obama 1%, 2%.
Nhưng rồi khoảng cách giữa hai người ngày càng tăng, và tới nay trung bình các thăm dò cho thấy Obama đang dẫn Romney 5%, có một vài thăm dò, như của CNN, cho kết quả Obama dẫn Romney tới 11%.
Nhưng cuộc tranh cử sẽ không xảy ra ở toàn quốc. Có những tiểu bang chắc chắn sẽ bầu cho Cộng Hòa (như Texas), và có những tiểu bang chắc chắn sẽ bầu cho Dân Chủ (như California). Hai bên sẽ không tranh cử ở những chỗ đó, mà người ta sẽ dồn nỗ lực vào những chỗ tranh tối tranh sáng, nửa này nửa kia. Những tiểu bang đó được gọi là “swing states.”
Trong số các tiểu bang “swing states” lớn nhất có Ohio, Florida và Pennsylvania. Hồi cuối năm ngoái, đại học Quinnipiac University thăm dò ra kết quả Romney dẫn ở Florida và Ohio, Obama dẫn ở Pennsylvania.
Nhưng nay, Obama đang dẫn Romney ở cả ba tiểu bang. Cũng thăm dò của đại học Quinnipiac University cho thấy Obama dẫn Romney 7% ở Florida, 6% ở Ohio và 3% ở Pennsylvania.
Ba tiểu bang này cộng lại có 67 phiếu đại biểu, và ai thắng 270 phiếu thì đắc cử vào tòa Bạch Ốc. Ohio từ 1964 tới nay năm nào cũng bầu trúng người đắc cử. Florida cũng vậy, trừ một lần năm 1992.
Lo ngại là càng tranh cử thì càng thua, giới lãnh đạo đảng Cộng Hòa ùn ùn lên tiếng ủng hộ Romney. Tín hiệu do những người này bắn ra, là Santorum với Gingrich nên ngưng đi là vừa. Ðể càng lâu, càng cạn tiền để đấu với Obama.
Gingrich sắp cạn vốn
Không cần ai bắn tín hiệu, Gingrich cũng tự biết mình đang lâm nguy. Hết tiền tiêu, ông cắt 1/3 nhân sự, kể cả viên giám đốc ủy ban tranh cử. Thay vì đi vận động tại các tiểu bang, ông ở lại Washington DC, cố gắng thuyết phục các đại biểu độc lập trong Ủy ban Toàn quốc đảng Cộng Hòa bỏ phiếu cho ông.
Nhưng ký giả Chris Moody của trang The Ticket, thuộc Yahoo! News, chỉ ra một rào cản rất lớn với Gingrich. Ông đang hy vọng là làm sao để Romney không chiếm được con số tối thiểu 1144 đại biểu, để đến ngày đại hội toàn quốc đảng Cộng Hòa, các phe phái thương thuyết với nhau rồi, úm ba la, người ta chọn Gingrich đi đấu với Obama. (Santorum cũng hy vọng một chuyện tương tự.)
Nhưng Moody cho biết, nội quy đảng Cộng Hòa bắt buộc một ứng cử viên phải về nhất tại tối thiểu 5 tiểu bang mới được có tên trên lá phiếu. Ông chỉ mới thắng ở South Carolina và Georgia, và không hy vọng gì thắng thêm tiểu bang nào khác nữa.
Và ông cũng sẽ không có tiền để có thể thắng. Hồi mới có hai tiểu bang Iowa và New Hampshire bỏ phiếu, và Gingrich bị hạng chót, ông được “cứu bồ” bởi tỷ phú sòng bài Sheldon Adelson, chủ nhân tập đoàn Sands. Ông này bơm $5 triệu vô Super PAC mang tên Winning Our Future” để giúp Gingrich, và ngày sau đó Gingrich thắng South Carolina.
Bà Miriam Adelson, vợ Sheldon, sau đó tặng thêm $5 triệu. Rồi Sheldon cho thêm nữa. Tổng cộng gia đình Adelson giúp Gingrich $16.5 triệu để tranh cử. Vào đầu mùa tranh cử, Adelson từng mạnh miệng tuyên bố sẵn sàng chi ra tới $100 triệu để ủng hộ Gingrich vì rất thích tính cách và sáng kiến của ông này.
Tuy nhiên, mới đây, trả lời trang mạng JewishJournal.com, Adelson nói, “có vẻ như ông Gingrich hết hy vọng rồi.” Nói cách khác, dù Adelson có bạc tỷ, dù ông có ưa Gingrich tới đâu nữa, ông cũng thừa khả năng kinh doanh để hiểu rằng có lúc mình nên ngưng ném tiền vào một trận đấu không thể thắng.
