HÀ NỘI, Việt Nam (NV) – Khi Tổng Thống Joe Biden loan báo chấm dứt tái tranh cử, nhiều người dự đoán cựu Tổng Thống Donald Trump nhiều phần sẽ quay lại Tòa Bạch Ốc.
Chính sách đối ngoại cũng như đối nội của đảng Dân Chủ hay của đảng Cộng Hòa vốn dĩ đã khác nhau, chính sách của hai ông Biden và Trump lại càng chứng tỏ như vậy. Mối quan hệ giữa Việt Nam sẽ thế nào khi có sự thay đổi cả chính sách và nhân sự ở hai bên.
Bài phân tích của ông Nguyễn Khắc Giang trên tạp chí Fulcrum của viện nghiên cứu ISEAS–Yusof Ishak Institute ở Singapore hôm Thứ Hai, 22 Tháng Bảy, cho rằng Hà Nội sẽ cần phải chuẩn bị cho những tình huống khác nhau.
Theo ông Giang, CSVN đã có mối quan hệ khá tốt với Mỹ khi ông Donald Trump lên làm tổng thống lần đầu năm 2016. Từ đây, quan hệ tiếp tục cải thiện mà ông Trump đến Việt Nam hai lần vào các năm 2017 và 2019, nhiều hơn các quốc gia ASEAN khác.
Trong khi việc cấm vận vũ khí được gỡ bỏ từ thời Tổng Thống Obama, đến thời Tống Thống Trump mới thấy Việt Nam mua của Mỹ số lượng trang bị quân sự trị giá $100 triệu, dù không nhiều lắm. Đồng thời, Mỹ còn viện trợ cho Việt Nam một tàu cảnh sát biển 3,250 tấn lớp Hamilton, dù là tàu cũ nhưng lớn hơn tất cả những gì Hà Nội có trước đó.
Khoảng thời gian này, Hà Nội tránh né được những thiệt hại chính trị và kinh tế chỉ vì các chính sách thay đổi mau chóng và khó đoán của mình.
Theo bài phân tích trên, sự thành công dựa vào ngoại giao khéo léo. Ông Nguyễn Xuân Phúc khi làm thủ tướng đã đến Tòa Bạch Ốc năm 2017, giúp Tổng Thống Trump hài lòng và giảm nhẹ mối quan ngại của ông đối với con số thâm thủng mậu dịch với Việt Nam.
Hà Nội đã tích cực dàn xếp cuộc họp thượng đỉnh lần thứ hai năm 2019 giữa Tổng Thống Trump và lãnh tụ Bắc Hàn Kim Jong Un. Nhờ vậy, Việt Nam đã tránh được sự trừng phạt thương mại dù bị Mỹ lên án là “đối tác lạm dụng thương mại tồi tệ nhất.”
Tuy nhiên, những thành công trong quá khứ không bảo đảm giúp họ thành công nếu ông Trump đắc cử tổng thống lần thứ hai. Trước hết, bối cảnh quốc tế phân cực hiện nay nhiều thách đố hơn hồi năm 2016. Sự gia tăng căng thẳng giữa Mỹ và Trung Quốc đi kèm với đường lối cứng rắn của ông Trump với Trung Quốc, sẽ làm Hà Nội khó xoay trở hơn về đối ngoại.
CSVN được ca ngợi là thụ hưởng nhiều nhất từ thương chiến Mỹ-Trung khi đu dây giữ hai đại cường, nhưng cái trò ấy sẽ khó thực hiện hơn khi ông Trump đắc cử lần thứ hai. Tương tự như đối với các nước khác ở khu vực, đường lối của Trump “anh về phe tôi hoặc ở phe địch” cũng như đòi hỏi sự trung thành sẽ đẩy CSVN vào vị thế khó khăn nếu mối quan hệ Mỹ-Trung tiếp tục tuột dốc.
Ông Trump coi thường các khuôn khổ hợp tác đa phương, trái ngược với kiểu CSVN tích cực tham gia với các định chế ở khu vực, chẳng hạn như ASEAN. Đấy là cái phức tạp để Hà Nội tính toán. Thêm nữa, chính sách thương mại bảo thủ của ông Trump cũng tiềm ẩn những nguy cơ đáng kể. Ông đã rút khỏi Hiệp Định Đối Tác Xuyên Thái Bình Dương (TPP) ngay ngày đầu ngồi vào Tòa Bạch Ốc năm 2017 là đòn nặng đối với Hà Nội. Cho nên, khó lòng để thấy ông chấp nhận Thỏa Hiệp Khung Kinh Tế Ấn Độ–Thái Bình Dương mà Tổng Thống Biden để lại, hoặc đề nghị một sáng kiến mới nào khác lần này.
Thêm nữa, Mỹ đang là thị trường xuất cảng lớn nhất của Việt Nam. Năm 2013, Việt Nam xếp hàng thứ ba chỉ sau Trung Quốc và Mexico trong danh sách các đối tác thương mại lớn nhất của Mỹ với $104 tỷ. Hà Nội phải suy nghĩ nhiều về chuyện làm sao chống đỡ được các đòn trừng phạt thương mại khi ông Trump quay lại Tòa Bạch Ốc.
Mối quan hệ thương mại rất chặt chẽ giữa Việt Nam với Trung Quốc, một phần là phó sản của cuộc thương chiến Mỹ-Trung, đã dẫn đến những chuyến vận chuyển hàng hóa Trung Quốc mượn đường Việt Nam để tránh bị Mỹ đánh thuế quan trừng phạt. Trong khi chính phủ Biden có vẻ khoan dung vì coi trọng vai trò của Việt Nam trong chiến lược Ấn Độ-Thái Bình Dương của họ, đường lối của ông Trump là coi trọng các chính sách nột địa, sẽ có thể không được khoan nhượng. Dù sao, như ở nhiệm kỳ đầu, nhiều phần ông Trump vẫn coi Việt Nam là đối tác quan trọng ở khu vực Ấn Độ-Thái Bình Dương, đặc biệt đối với chính sách đối phó Trung Quốc của ông.
Với Việt Nam, về đối nội, những khuôn mặt chịu trách nhiệm đối ngoại với Mỹ thời ông Trump làm tổng thống, nằm ở Bộ Ngoại Giao và Văn Phòng Chính Phủ, hiện yếu đi vì chiến dịch chống tham nhũng từ 2021 đến nay. Mai Tiến Dũng, chủ nhiệm Văn Phòng Chính Phủ bị bắt trong khi hàng trăm quan chức trung cấp tới cao cấp ở cơ quan này nghỉ việc riêng trong năm 2022. Phó Thủ Tướng kiêm Ngoại Trưởng Phạm Bình Minh, nhân vật chính yếu về đối ngoại, thời Trump làm tổng thống, bị thay thế và hàng chục nhà ngoại giao cấp cao bị bỏ tù vì tham nhũng.
Thay thế những cán bộ này, đặc biệt những người có chuyên môn cao và kinh nghiệm thực tế, đòi hỏi nhiều thời gian. Ngoài ra những người mới điền thế nhiều phần sẽ lo giữ mình trong hoàn cảnh chiến dịch chống tham nhũng, đương nhiên ảnh hưởng tới khả năng đưa ra các quyết định nhanh chóng hay tương tác hiệu quả với các đối tác của Việt Nam.
Ông Giang cho hay khi nói chuyện với một nhà ngoại giao ở Hà Nội, ông nghe người ta than phiền là rất khó giao tiếp với các quan chức Việt Nam bây giờ. Tháng Năm vừa qua, các nhà tài trợ Tây phương gửi thư than phiền rằng Việt Nam đã bỏ cơ hội nhận $2.5 tỷ viện trợ cho ba năm vừa qua vì sự ù lì của nhà cầm quyền.
Dù sao, những sự thụt lùi ấy cũng không ảnh hưởng đáng kể tới chính sách đối ngoại của Việt Nam. Hà Nội đã thành công khi đón tiếp Tổng Thống Joe Biden Tháng Chín 2023 rồi đến Tháng Mười Hai năm này đón Chủ Tịch Trung Quốc Tập Cận Bình. Mới Tháng Sáu năm nay, đón Tổng Thống Vladimir Putin của Nga chỉ một tháng trước khi Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng qua đời. Nhưng liệu họ có tránh được những cú sốc từ bên ngoài, chẳng hạn ông Trump lên làm tổng thống Mỹ lần thứ hai hay không, người ta phải chờ xem.
Tuy nhiên vẫn thấy le lói ít hy vọng. Ít ra, mối quan hệ giữa Việt Nam và Mỹ thời Trump làm tổng thống lần trước giúp Hà Nội có cơ hội khởi đầu một mối quan hệ ổn định và tin cậy ở nhiệm kỳ hai nếu ông ta tái đắc cử.
Như ở trên đề cập, mối quan hệ Washington-Hà Nội đạt tỉnh cao mới khi hai bên trở thành Đối Tác Chiến Lược Toàn Diện từ Tháng Chín, 2023. Nhiều phần ông Trump sẽ duy trì chiều hướng này vì coi Việt Nam là đối tác quan trọng ở khu vực Ấn Độ-Thái Bình Dương. Tương tự như các nước khác như Philippines và Ấn Độ, Việt Nam ở hàng đầu trong chiến lược kềm chế Trung Quốc mà nhờ đó, Hà Nội được cấp cho vé đi “miễn phí” trong một số trường hợp.
Cuộc bầu cử tống thống ở Mỹ tới nay hiện chưa ngã ngũ trong khi Tướng Công An Tô Lâm chưa chắc chắn nắm được ghế tổng bí thư một cách chính thức, cho nên Hà Nội nên chuẩn bị cho các kịch bản khác nhau càng sớm càng tốt, theo phân tích gia Nguyễn Khắc Giang. Đối phó với một Trump nhiệm kỳ hai không phải dễ. (NTB) [kn]
