LTS: Thời sự dồn dập hàng ngày trên cả địa cầu có thể giúp chúng ta biết được là chuyện gì đang xảy ra trên thế giới. Tuy nhiên, nhiều khi chúng ta không hiểu được vì sao lại xảy ra một biến cố như vậy, và hậu quả sau này sẽ ra sao… Cũng vì lý do ấy, nhật báo Người Việt mở thêm một tiết mục và lưu trữ trên trang mạng Người Việt Online để quý độc giả tham khảo. Ðó là mục “Hồ Sơ Người-Việt”, xuất hiện Thứ Năm mỗi tuần, với nội dung trình bày khung cảnh khách quan của một vấn đề và, nếu có thể, một số dự báo về tương lai hầu độc giả khỏi ngỡ ngàng khi sự biến xảy ra. Xin trân trọng giới thiệu cùng quý độc giả…
Hùng Tâm/Người Việt
Trong 110 ngày tới đây, dư luận Hoa Kỳ ưu tiên chú ý vào cuộc tổng tuyển cử ngày Thứ Ba, mùng 6 tháng 11 là khi cử tri sẽ bầu lại lãnh đạo Hành Pháp, toàn thể Hạ Viện, một phần Thượng Viện và chức vụ thống đốc tiểu bang cùng các vị trí dân cử ở địa phương.
Tình hình kinh tế kém sáng sủa và các lập luận tranh cử sẽ cuốn hút sự quan tâm của đại đa số. Do đó, truyền thông phải rượt bắt tin tức để thỏa mãn sự tò mò của công chúng.
Trong khi ấy, thế giới vẫn còn nhiều hồ sơ nóng hoặc biến động có thể dội ngược vào nước Mỹ sau bầu cử, như Syria, Iran, Trung Quốc. Trong các hồ sơ nóng, có lẽ phức tạp nhất là tình hình Âu Châu. Thời sự sẽ nhắc đến một thượng đỉnh Âu Châu vào tháng 10 như biến cố quan trọng vì có thể dẫn đến chuyện hợp nhất hay tan rã của các định chế trong lục địa này.
Vì vậy, “Hồ Sơ Người-Việt” trình bày các động lực hay sức ly tâm trong nội tình Âu Châu, những thách đố cho lãnh đạo của tập thể.
Sức nặng Âu Châu
Âu Châu như ta thường hiểu là một tập thể kinh tế và chính trị quy tụ 27 quốc gia trong một thể chế hợp nhất bán phần gọi là confederation (chứ chưa là federation hay liên bang, là thể chế hợp nhất toàn phần). Tập thể này có dân số hơn 500 triệu sống trên một diện tích hơn bốn triệu cây số vuông, chưa bằng một phần tư lãnh thổ Nga và gấp bốn lãnh thổ Trung Quốc.
Hàng năm, họ sản xuất ra một sản lượng trị giá tương đương với gần 16 ngàn tỷ đô la, lớn hơn sản lượng của Hoa Kỳ (15 ngàn tỷ tính theo con số của 2011).
Sau 500 năm chi phối toàn cầu qua những cuộc chinh phục đầu tiên từ năm 1492, Âu Châu đã có ảnh hưởng về văn hóa và kỹ thuật với thế giới và là nguồn gốc của những trận đại chiến lớn nhất. Âu Châu còn đề ra quy cách sinh hoạt cho hầu hết các quốc gia ngày nay, nhưng suy sụp dần vì lý do nội tại (như dân số và thực lực kinh tế, ngoại giao và quân sự giảm sút) lẫn sự lớn mạnh của các cường quốc mới, đứng đầu là Hoa Kỳ, kế tiếp là Trung Quốc và cả Liên bang Nga, một cường quốc truyền thống đã có thời là siêu cường.
Qua nhiều thế kỷ chiến tranh triền miên bên trong, nặng nhất là trận Ðại Chiến Thế Giới 1939-1945, các quốc gia tìm cách giải quyết bài toán sống chung sau nhiều nỗ lực hợp tác để hợp nhất. Ngày nay, các nước xây dựng được cơ chế thống nhất gọi là Liên Hiệp Âu Châu (Liên Âu), theo đó 27 nước nhường lại một số quyền hạn quốc gia cho một tập thể đặt thủ phủ tại Bruxelles của nước Bỉ.
Tập thể siêu quốc gia này có các quyền hành pháp, lập pháp, tư pháp, do các thành viên nhường cho để giải quyết vấn đề chung, nhưng chỉ có quyết định về kinh tế hay ngoại giao nếu được mọi thành viên chấp thuận. Từng nước vẫn giữ lấy quyền phủ quyết trong các hồ sơ lớn.
Tập thể này cũng không thống nhất về quân sự, không có một “quân lực Âu Châu” với thẩm quyền bảo vệ an ninh trên toàn lãnh thổ Liên Âu. Nhu cầu phòng vệ đó được Minh Ước Bắc Ðại Tây Dương (NATO) đảm nhiệm.
Thực tế lịch sử còn phức tạp hơn vì hoàn cảnh riêng về địa dư, văn hóa của từng nhóm quốc gia, Tây Âu, Bắc Âu, vùng biển Baltic, Ðông Âu hay Trung Âu hoặc vùng Balkan. Nước Ðức nằm tại trung tâm của các khu vực này. Với một tập thể nói 23 ngôn ngữ chính và có những di sản riêng về tôn giáo, sắc tộc và bài toán riêng về an ninh, việc sống chung và sống hùng sống mạnh là một nan đề đã được nhiều thế hệ cố gắng giải quyết trong 65 năm vừa qua.
Ðã thế, bên trong Liên Âu, có 17 quốc gia còn tiến xa hơn trong bước hội nhập khi lập ra hệ thống tiền tệ thống nhất, gọi là Khối Euro. Các quốc gia này không tiếp cận với nhau về địa dư, hoặc gần nhau về văn hóa, lịch sử hay an ninh, nhưng cố gắng hợp nhất về tiền tệ để tìm lợi ích kinh tế.
Trong Khối Euro 17 nước, người ta còn phân biệt “Âu Châu Cốt Lõi” là các nước phía Bắc, từ Ðức và Pháp trở lên, có thực lực năng suất cao, với “Âu Châu Ngoại Vi” là các nước kém phát triển hoặc nhỏ hơn, đa số ở quanh biển Ðịa Trung Hải.
Cũng vì thế, bài toán Âu Châu có thể trước tiên (mà không duy nhất) quy tụ vào con số “27 trừ 17”. Hoặc “17 cộng 10”.
Giải pháp gây khủng hoảng
Chúng ta khó nhìn ra nguyên nhân và hậu quả của chuỗi biến động tài chánh, kinh tế rồi chính trị bên trong Âu Châu từ ba bốn năm nay nếu không hiểu được mâu thuẫn lớn trong “Phương trình Âu Châu” là 27-17. “Khối Euro” thành hình từ năm 1999 bị khủng hoảng nặng và các giải pháp được áp dụng đều tập trung vào việc củng cố tập thể 17 này. Nhưng càng củng cố lại càng gây khác biệt với 10 nước còn lại, là các quốc gia vẫn duy trì đồng bạc riêng và ứng xử khác nhau trước vụ khủng hoảng Euro.
Khi châm thêm yếu tố an ninh vào hồ sơ này, nhìn từ quan điểm của nhóm Ðông Âu và Bắc Âu, người ta thấy ra nhiều sức ly tâm khác đang đe dọa tập thể Liên Âu trong những năm tới, cùng hậu quả sẽ tác động vào quan hệ với Liên bang Nga hay các vấn đề Trung Ðông.
Trong vụ khủng hoảng Euro, 17 thành viên không thể có giải pháp kinh tế tài chánh riêng của quốc gia mà trông cậy vào quyết định tập thể của các định chế siêu quốc gia ở bên ngoài. Ðó là “tam đầu chế Euro”, ba cơ chế chính trị và tài chánh then chốt: Hội đồng Âu Châu, Ngân Hàng Trung Ương Âu Châu ECB và Quỹ Tiền Tệ Quốc Tế IMF. Bài toán của từng nước bị khủng hoảng (như Hy Lạp, Tây Ban Nha, Bồ Ðào Nha, Ý Ðại Lợi và Ireland) là dung hòa chính sách kinh tế quốc gia được phản ảnh qua bầu cử với những quyết định của tam đầu chế quốc tế.
Thực tế ấy là bối cảnh của các quyết định quốc tế, như hệ thống ổn định tài chánh European Financial Stability Facility hay European Stability Mechanism, với ngân khoản như 200 tỷ Euro cho việc này, 120 tỷ cho việc kia. Nếu không am hiểu chuyện tài chánh rắc rối thì ta khó theo dõi được hậu quả của từng quyết định ấy. Nhưng nếu nắm được “chìa khóa 27-17” thì ta lại thấy là càng có nhiều giải pháp hội nhập, phối hợp hay củng cố nội bộ Euro để cứu lấy đồng bạc chung thì càng gây khó khăn cho 10 nước còn lại.
Một thí dụ là đề nghị thống nhất hệ thống ngân hàng của nhóm Euro để có cơ chế phối hợp chặt chẽ hơn. Cơ chế ngân hàng thống nhất đó tại Bruxelles sẽ làm gì với các nước ở bên ngoài? Chuyện này ít được trình bày cho rõ nên người ta dễ đánh giá sai các vấn đề tương lai của Liên Âu.
Trong hồ sơ này, vị trí của Ðức là then chốt. Cộng Hòa Liên Bang Ðức phải cứu lấy khối Euro vì quyền lợi của mình, nhưng các nước bên ngoài Khối Euro, đôi khi là chủ nợ của các nước bên trong, lại ngần ngại hoặc e sợ giải pháp đó.
Bất an ở vòng ngoài
Vòng ngoài Khối Euro (hay Euro-17) là 10 quốc gia có thể gọi là Liên Âu-10, gồm có hai nước Bắc Âu là Thụy Ðiển, Ðan Mạch, ba nước Ðông Âu là Cộng Hòa Tiệp, Ba Lan, Hung Gia Lợi, hai nước biển Baltic là Lithuania và Latvia, hai nước Trung Âu là Bulgaria và Romania, và cường quốc truyền thống là Anh. Nhóm Liên Âu-10 vẫn giữ đồng bạc riêng và dù thống nhất về kinh tế với tập thể 27, lại không có đối sách chung với các giải pháp và hậu quả của khối Euro.
Tính toán về lợi hại của mỗi nước trong nhóm này với giải pháp Euro lại mỗi khác nên phản ứng có khác. Nhưng triệt để e ngại việc thống nhất ngân hàng là bốn nước Anh, Ba Lan, Cộng Hòa Tiệp và Thụy Ðiển. Khối Euro có thể thống nhất các ngân hàng trong nội bộ với nhau chứ không thể chi phối các thành viên còn lại. Mà từng nước đều có quyền phủ quyết trong cơ chế Liên Âu.
Thí dụ thứ hai: Kế hoạch thống nhất ngân sách để giảm trừ bội chi và chấn chỉnh kinh tế, gọi là Fiscal Compact, được các nước thông qua hồi tháng 3, cũng là mầm chia rẽ khác. Chỉ có 25 trong 27 nước Liên Âu là đồng ý (Anh và Tiệp đứng ngoài), và trong 25 thành viên kia, nhiều nước đã ký rồi còn đòi thương thuyết lại.
Nhưng vấn đề còn nguy ngập hơn chuyện kinh tế hay tài chánh khi các nước xét đến yếu tố an ninh và vai trò bảo vệ của Minh Ước NATO.
Liên Âu không có khả năng phòng vệ riêng nên phải núp dưới lá chắn NATO. Bên trong NATO, các nước Bắc Âu và Anh thì muốn sát cánh cùng Hoa Kỳ, các nước Tây Âu ở ngoài tầm đạn của Nga thì muốn xoay lá chắn về hướng khác, như bảo vệ miền Nam hoặc ứng phó với khối Hồi Giáo. Các nước Ðông Âu, như Ba Lan, Tiệp, Hung, thì không quên nổi kinh nghiệp Liên Xô và cần sự bảo vệ của NATO, hay Hoa Kỳ. Họ càng không yên tâm khi thấy nước Mỹ ưu tiên lo việc khác và Ðức sẵn sàng đối thoại hay hợp tác với Nga để có nguồn cung cấp năng lượng là khí đốt.
Vì thế, ngoài sức ly tâm đã đáng ngại là đối sách của Khối Euro, các thành viên Liên Âu còn có dị biệt về nhu cầu phòng vệ an ninh.
Trong phản ứng này, có nhóm Bắc Âu, Ba Lan cùng ba nước Cộng Hòa Baltic (Estonia, Latvia và Lithuania) đã tương đối hội nhập kinh tế với nhau và nghi ngờ cả dự án thống nhất Liên Âu lẫn sự hung hãn của Liên Bang Nga. Bốn quốc gia Ðông Âu là Ba Lan, Hung, Tiệp, và Slovakia thì tìm cách kết hợp với nhau thành “Nhóm Visegrad” để có tiếng nói chung và còn muốn mở rộng sự liên kết với các nước phía Bắc vùng Balkan, là Bulgaria, Romania, Slovenia và Croatia. Họ không muốn bị hy sinh trong liên minh Nga-Ðức.
Giữ vị trí bản lề trong nhóm Bắc Âu và Visegrad là Ba Lan, một nước lớn nhất và có vị trí chiến lược nhất với kinh nghiệm máu xương về sự liên kết giữa Nga và Ðức.
Ly tan ở vòng trong
Trong nội bộ Khối Euro, người ta còn thấy mầm phân hóa khác là sự rạn nứt giữa hai cường quốc đã từng là cựu thù mà cũng là công trình sư của cả dự án Liên Âu, đó là Pháp và Ðức.
Hai quốc gia này lâm chiến ba lần (1871, 1914 và 1939), phải giảng hòa và dồn nỗ lực thống nhất Âu Châu. Sau Ðại Chiến Thế Giới 1945, thế hợp tác Pháp-Ðức là nền tảng cho hòa bình và ổn định Âu Châu, dưới cây dù nguyên tử của Hoa Kỳ. Sức mạnh kinh tế thì do Ðức đảm nhiệm, tiếng nói chính trị chung là phần vụ của Pháp. Riêng Pháp còn quy tụ những mâu thuẫn trọn vẹn của Âu Châu về kinh tế lẫn văn hóa: Thuộc khối “Âu Châu Cốt Lõi” ở phía Bắc mà là “Âu Châu ngoại vi” ở ven bờ Ðịa Trung Hải.
Ngày nay, kiến trúc ấy bị lung lay.
Trong nhóm “ngoại vi” miền Nam, kinh tế Pháp vẫn tạm khá hơn cả, với thất nghiệp dù cao vẫn còn thấp hơn trung bình của khối Euro và với thế lực đã mạnh hơn của đảng cầm quyền bên cánh tả. Cái thế kinh tế lẫn chính trị ấy khiến Pháp dễ xoay trở hơn các nước miền Nam trước sức ép cải cách của nước Ðức. Nhưng cũng chính yếu tố ấy khiến Pháp dễ dàng cầm đầu “khối ngoại vi” ở miền Nam như Ý, Tây Ban Nha, Bồ Ðào Nha và Hy Lạp, để “đối thoại” với Ðức.
Ðối thoại mà cũng là đối đầu về những giải pháp cấp cứu Khối Euro.
Trong nội tình, chính quyền của Thủ Tướng Angela Merkel bị sức ép của cử tri và đối lập về các giải pháp mà dân Ðức cho là gánh nặng. Bà khó nhượng bộ nếu không muốn bị thất cử và vì vậy tương quan Pháp Ðức sẽ đè nặng trên hồ sơ Euro, với hậu quả lan rộng cho cả khối Liên Âu.
Người ta tranh luận là Liên Âu phải thống nhất hơn nữa, về cả kinh tế lẫn chính sách công chi thu, với một quyền lực cao hơn để thực thi kỷ luật ngân sách. Nhóm ngoại vi ở miền Nam thì mong là nhờ đó họ dễ được cấp cứu. Nhóm cốt lõi ở miền Bắc thì tin là nhờ đó, kỷ cương về chi thu sẽ được tăng cường. Ðôi bên đều nói về cùng một mục tiêu đồng quy, nhưng khi thi hành thì sẽ là một va chạm lớn.
Kết luận ở đây là gì?
Ngần ấy quốc gia thuộc nhóm Euro 17 và Liên Âu 10 đang kết tụ sức mạnh mà cũng là sức ly tâm nguy hiểm. Nếu Euro 17 thành công và đẩy lui khủng hoảng cho đồng bạc – chuyện nan giải – các nước trong Liên Âu 10 phải tìm giải pháp khác ở bên ngoài để bảo vệ quyền lợi và an ninh của họ. Liên Âu sẽ khó thống nhất mà dễ phân liệt thành từng khối nhỏ hơn. Kịch bản lạnh mình.
