Trúc Phương/Người Việt
Ngày 21 Tháng Giêng, tại nghị trường Châu Âu, Anders Vistisen – thành viên Nghị Viện Châu Âu đến từ Đan Mạch – phát biểu ngắn gọn: “Để tôi nói điều này bằng những từ ngữ mà ông có thể hiểu, thưa tổng thống: Xéo đi” (“Let me put this in words you might understand, Mr. President: F— off.”
“Trump – con khủng long bạo chúa”
Chưa bao giờ uy tín của Tổng Thống Trump tụt dốc thảm hại như bây giờ. Không chỉ ở những cuộc thăm dò dư luận trong nước, trên các diễn đàn quốc tế, người ta cũng chẳng ngại công kích đích danh ông Trump. Việc ông tỏ thái độ hống hách đòi thu tóm Greenland, ngay sau khi thực hiện chiến dịch quân sự bắt sống vợ chồng Tổng Thống Nicolas Maduro của Venezuela, đã trở thành giọt nước tràn ly.
“Chúng tôi sẽ không để mình bị tống tiền,” Thủ Tướng Ulf Kristersson của Thụy Điển nói. Tại Pháp, Tổng Thống Emmanuel Macron cũng không nhịn: “Không có sự hăm dọa hay đe dọa nào có thể ảnh hưởng đến chúng tôi.” Phần mình, Thủ Tướng Keir Starmer của Anh, một trong những đồng minh thân cận nhất của Mỹ, khẳng định: “Việc sử dụng thuế quan chống lại các đồng minh là hoàn toàn sai lầm.”
Trong nước, Thống Đốc Gavin Newsom của California không chỉ thường xuyên chỉ trích ông Trump mà còn kêu gọi giới lãnh đạo Châu Âu biểu thị sức mạnh và nên cùng bắt tay chống lại tổng thống. Ông Gavin Newsom nói: “Trump là một con khủng long bạo chúa. Quý vị hoặc ăn nằm (nguyên văn: “mate with”) với nó, hoặc chấp nhận để nó nuốt chửng – một trong hai điều đó thôi – Quý vị phải đứng lên chống lại nó.”
Chính sách ngoại giao gây hấn của chính quyền Trump khiến Giáo Hoàng Leo XIV cũng lên tiếng. Gần đây hơn, ba vị Hồng Y Công Giáo cùng ra tuyên bố chung về tính đạo đức trong chính sách đối ngoại của Mỹ. Trong bản tuyên bố cùng ký ngày 19 Tháng Giêng, Hồng Y Blase J. Cupich, tổng giám mục Chicago; Hồng Y Robert McElroy, tổng giám mục Washington; và Hồng Y Joseph W. Tobin, tổng giám mục Newark, viết:
“Năm 2026, nước Mỹ bước vào cuộc tranh luận sâu sắc và gay gắt nhất về nền tảng đạo đức cho loạt hành động trên thế giới từ khi Chiến Tranh Lạnh kết thúc. Những sự kiện ở Venezuela, Ukraine và Greenland đặt ra những câu hỏi cơ bản về việc sử dụng lực lượng quân sự và ý nghĩa của hòa bình.
“Quyền chủ quyền và quyền tự quyết của các quốc gia dường như quá mong manh trong một thế giới ngày càng nhiều xung đột. Việc cân bằng lợi ích quốc gia với lợi ích chung đang được đặt ra trong bối cảnh phân cực rõ rệt. Vai trò đạo đức của đất nước chúng ta trong việc đối phó cái ác trên khắp thế giới, bảo vệ quyền sống và phẩm giá con người, và ủng hộ tự do tôn giáo đều đang bị soi xét. Trong khi đó, việc xây dựng một nền hòa bình công bằng và bền vững – điều vô cùng quan trọng đối với hạnh phúc nhân loại hiện nay và tương lai – đang bị thu hẹp lại thành những phạm trù đảng phái khuyến khích sự phân cực và dẫn đến các chính sách phá hoại…”
Hồng Y Robert McElroy nói thêm: “Giáo lý xã hội Công Giáo cho thấy lợi ích quốc gia, một khi được hiểu một cách hẹp hòi và cùng lúc loại bỏ mệnh lệnh đạo đức về sự liên đới giữa các quốc gia và phẩm giá con người, thì nó sẽ gây ra những đau khổ to lớn cho thế giới và là một cuộc tấn công mang tính thảm họa vào nền hòa bình công chính vốn mang lại lợi ích cho mọi quốc gia và phù hợp với ý muốn Thiên Chúa” (“Three Catholic Cardinals Issue Rare Joint Statement on the Morality of U.S. Foreign Policy”/archchicago.org).
Điều đáng sợ nhất cho tương lai nước Mỹ là chỉ sau một năm, toàn bộ “tài sản ngoại giao” mà Mỹ tích cóp được từ sau Đệ Nhị Thế Chiến đều đang tuột khỏi tay người Mỹ, nếu không nói một cách bi quan hơn là gần như mất trắng. Sự suy yếu và mất dần sự tin cậy lẫn sự gắn bó quan hệ với một số đồng minh giàu có và quyền lực nhất thế giới giờ đây có lẽ không thể khôi phục. Một số nhà ngoại giao cấp cao của Châu Âu nói rằng “sự rạn nứt đáng kể” giữa Châu Âu và Mỹ “có lẽ không thể đảo ngược.”
Hậu quả tồi tệ nhất là gì?
Vấn đề lớn nhất là ông Trump đã làm mất niềm tin một cách gần như vô phương cứu vãn. Thay vì vò đầu bức tóc để “đọc” Donald Trump, giờ đây, Châu Âu nghiệm ra rằng họ không nên mất thời giờ xem ông ấy nói gì, mà cần tập trung vào việc xây dựng chiến lược đối phó Mỹ, thậm chí tách dần khỏi Mỹ. Nói cách khác, Châu Âu bắt đầu học cách phản công, thay vì ngồi nghe ông Trump lải nhải những lời lẽ cay độc đầy xúc phạm, và ngúng nguẩy giận lẫy việc nước Mỹ “không được tôn trọng” và… ông không được trao Nobel Hòa bình.
Hậu quả, từ Canada, Châu Âu đến Châu Á, các đồng minh thời hậu chiến của Mỹ đang tìm kiếm đối tác thay thế. Đáng chú ý nhất là nhiều đồng minh Mỹ bắt đầu cân nhắc thắt chặt quan hệ với Trung Quốc. “Thắt chặt” là từ cần được nhấn mạnh. Canada là một trong những nơi tiên phong. Thủ Tướng Mark Carney của Canada, sau khi tuyên bố giảm thuế nhập cảng xe điện sản xuất tại Trung Quốc, đã ca ngợi “quan hệ đối tác chiến lược mới” với Bắc Kinh.
Với Anh, Thủ Tướng Keir Starmer công du Bắc Kinh (từ ngày 28 đến 31 Tháng Giêng) để gặp Tập Cận Bình – chuyến kinh lý đầu tiên của một thủ tướng Anh trong tám năm. Chưa hết, Tổng Thống Lee Jae Myung của Nam Hàn gần đây cho biết ông muốn “khôi phục hoàn toàn” quan hệ với Trung Quốc. Phần mình, Thủ Tướng Petteri Orpo của Phần Lan gặp Tập Cận Bình tại Bắc Kinh ngày 27 Tháng Giêng, trong khi Thủ Tướng Friedrich Merz của Đức dự kiến đến Trung Quốc vào Tháng Hai.
Vấn đề không phải thị trường Trung Quốc bỗng dưng trở nên hấp dẫn hơn mà Trung Quốc trở thành đối tác “cần thiết hơn,” như nhận định của Mikko Huotari, giám đốc điều hành Viện Mercator về Trung Quốc Học (Mercator Institute for China Studies) có trụ sở tại Berlin.
Làn sóng chuyển hướng này trái ngược hoàn toàn với nhiệm kỳ đầu của ông Trump và cũng khác hoàn toàn so với thời Tổng Thống Joe Biden. Thời Biden, Washington đã thuyết phục thành công nhiều quốc gia phương Tây đóng băng một phần quan hệ với Trung Quốc trong bối cảnh lo ngại về hoạt động gián điệp kinh tế, nạn đánh cắp sở hữu trí tuệ và sự tàn phá các trung tâm công nghiệp gây ra bởi hàng hóa siêu rẻ ào ạt nhập cảng từ Trung Quốc.
Sự ủng hộ Bắc Kinh đối với cuộc chiến của Nga ở Ukraine và chiến dịch gây áp lực của Trung Quốc đối với Đài Loan có thể vẫn sẽ là những rào cản đáng kể đối với các nước phương Tây; tuy nhiên, bây giờ, họ thà bắt tay với Tập Cận Bình hơn là cố lấy lòng ông Trump bằng sự xu nịnh mà chính họ có thể cũng cảm thấy xấu hổ.
Cần nhắc lại, Canada đã đồng ý áp thuế thấp đối với 49,000 xe điện sản xuất tại Trung Quốc nhập vào thị trường họ; đổi lại, Bắc Kinh giảm thuế dầu hạt cải Canada. Chính phủ Anh mới đây duyệt dự án xây một đại sứ quán Trung Quốc khổng lồ tại London (dự án từng bị tạm hoãn sau việc Anh mua lại tòa nhà Xưởng Đúc Tiền Hoàng Gia cũ ở London vào năm 2018, sau khi quan hệ giữa Trung Quốc và Anh xấu đi do Bắc Kinh đàn áp dân chủ Hong Kong). Trong thực tế, Anh đã nối lại các cuộc đàm phán thương mại với Bắc Kinh vào năm 2025 sau nhiều năm gián đoạn.
Miệng hùm gan sứa
Các đồng minh phương Tây nói chung vẫn cần thị trường Mỹ. EU xuất cảng khoảng $630 tỷ hàng hóa sang Mỹ vào năm 2024, chiếm khoảng 1/5 tổng lượng hàng xuất cảng. Trong khi đó, xuất cảng hàng hóa Châu Âu sang Trung Quốc chỉ chưa đến một nửa con số đó, khoảng $250 tỷ. Tuy nhiên, đó là chuyện của ngày hôm qua. Vấn đề đáng quan tâm hơn là diễn biến những ngày sắp tới.
Ngày 27 Tháng Giêng, EU công bố thỏa thuận thương mại song phương lớn nhất từ trước đến nay với Ấn Độ. Đầu Tháng Giêng, EU ký một hiệp định thương mại với bốn quốc gia Nam Mỹ.
Căn cứ vào những phát biểu dữ dội của ông Trump, cử tri MAGA luôn tin ông thật sự muốn đánh Trung Quốc đến cùng và đó là tham vọng lớn nhất cũng như là di sản để đời của ông. Trong thực tế, ông Trump hầu như chỉ đánh võ mồm, miệng hùm gan sứa. Tổng thể sách lược của ông dành cho Trung Quốc thật ra mềm mỏng hơn cả nhiệm kỳ một.
Ông Trump dỡ bỏ gần như toàn bộ thuế quan mà ông áp lên hàng nhập cảng Trung Quốc vào năm ngoái. Ông cũng nới lỏng kiểm soát việc bán các chất bán dẫn tiên tiến của Mỹ cho Trung Quốc…
Với những người ủng hộ, họ nói ông Trump xài “hư chiêu.” Với giới quan sát, họ chỉ thấy một điều rằng ông Trump thật sự không muốn làm mích lòng Tập Cận Bình. Bằng cách đó, ông dường như kỳ vọng đạt được điều gì đó, một cách không thể “đoán định,” kiểu như “giả ngu” rồi bất thần đánh dưới thắt lưng Tập – nếu đó là một suy nghĩ mang tính tích cực khi đề cập chiến lược của ông Trump.
Tuy nhiên, “đó” là “gì” thì ngay cả những chuyên gia về Trung Quốc có mối quan hệ rộng nhất ở Washington và có nhiều kênh riêng để tìm hiểu vấn đề một cách sâu nhất cũng “băn khoăn,” chẳng biết đó là gì. Kể cả những kẻ thân tín nhất ngày đêm bên cạnh “con khủng long bạo chúa” còn chưa biết như thế này là như thế nào. [dt]
