Hiếu Chân/Người Việt

Sau cuộc đột kích chớp nhoáng tóm gọn vợ chồng Tổng Thống Nicolas Maduro của Venezuela, Mỹ thừa thắng xông lên, đánh tiếng thâu tóm đảo Greenland thuộc Đan Mạch, mua bằng tiền, bằng hoạt động ngoại giao và không loại trừ việc sử dụng võ lực. Xem kỹ các sự kiện dồn dập từ Venezuela đến Greenland có thể thấy, chính cái bóng của Trung Quốc đang thúc đẩy chính phủ Mỹ phải có hành động quyết đoán để giành lại lợi thế.

Từ “bình định” Nam Mỹ

Trong hai thập niên qua, Bắc Kinh đổ nhiều công sức và tiền bạc để thiết lập sự thống trị khắp Nam Mỹ thông qua thương mại, viện trợ và cho vay xây dựng cơ sở hạ tầng. Nếu vào đầu thế kỷ 21, Trung Quốc gần như không có công ty lớn nào ở Nam Mỹ thì đến 2024, kim ngạch buôn bán hai chiều đã vượt quá $500 tỷ.

Các công ty Trung Quốc khai thác mỏ đồng ở Peru, mỏ lithium ở Argentina, trang trại nông nghiệp ở Brazil, vận hành nhà máy điện ở nhiều thành phố lớn và kiểm soát các hải cảng tiếp nhận hàng hoá từ bên kia Thái Bình Dương để phân phối cho cả châu lục… Thị trường 670 triệu dân của khu vực này tràn ngập hàng hoá và dịch vụ Trung Quốc, xe hơi Chery và MG chạy đầy đường phố Mexico, mạng thương mại điện tử Meituan, dịch vụ đặt xe Didi, chuỗi cửa hàng fast-food Mixue… xuất hiện nhan nhản khắp Nam Mỹ.

Sâu xa hơn, Trung Quốc cung cấp cho các chế độ chuyên chế Nam Mỹ vũ khí tân tiến như radar, chiến đấu cơ, hoả tiễn và hệ thống theo dõi công dân để đàn áp.

Cách thức của Bắc Kinh là cho vay tiền, trả bằng tài nguyên khoáng sản và ảnh hưởng chính trị. Venezuela chẳng hạn, đã vay của Bắc Kinh gần $80 tỷ, phải giao cho Bắc Kinh hơn 80% lượng dầu khai thác được (khoảng 470,000 thùng mỗi ngày năm 2025) để trả nợ, và cho đến lúc Maduro bị bắt, nước này vẫn còn nợ Trung Quốc hơn $10 tỷ.

Chuyên gia Brad Parks, giám đốc điều hành viện nghiên cứu AidData của Đại học William và Mary ở Virginia, cho biết, từ năm 2000 đến 2023, Trung Quốc cho các nước Nam Mỹ vay hơn $303 tỷ, nhiều gấp ba Mỹ. Đổi lại, khu vực Nam Mỹ đã trở thành nguồn quan trọng nhất cung cấp dầu mỏ và khoáng sản, đồng thời là thị trường lớn tiêu thụ hàng hoá, sản phẩm của nền kinh tế Trung Quốc. Nhờ dòng tiền của chính phủ Bắc Kinh, các công ty Trung Quốc dễ dàng giành được các hợp đồng thực hiện các công trình đường sá, đập thuỷ điện, mạng lưới năng lượng và viễn thông…, đẩy các công ty Mỹ ra rìa.

Ảnh hưởng của Trung Quốc càng tăng thì ảnh hưởng của Mỹ càng giảm tương ứng. “Trung Quốc chưa thể thay vị trí độc tôn của Mỹ nhưng đang xói mòn lợi thế mà Mỹ đã có trong thập niên 1980, 1990,” Giáo Sư Francisco Urdinez của Đại Học Giáo Hoàng Công Giáo ở Chile, nhận định, được tờ The New York Times trích dẫn. Theo nghiên cứu của ông Urdinez, Trung Quốc thay Mỹ trở thành đối tác thương mại lớn nhất của 10 trong 12 nền kinh tế Nam Mỹ.

Quốc gia lớn nhất Nam Mỹ, Brazil, thậm chí còn dự tính hợp tác với Nga, Trung Quốc trong khối BRICS phát hành một đồng tiền mới, thay thế vai trò của đồng đô la trong giao dịch quốc tế. Đó là giọt nước làm tràn ly khiến Washington không thể ngồi yên.

Chiến Lược An Ninh Quốc Gia 2025 được chính quyền Trump công bố tháng trước khẳng định Washington sẽ ngăn cản các đối thủ cạnh tranh đến từ bên ngoài “sở hữu hoặc kiểm soát các tài sản chiến lược thiết yếu ở Tây Bán Cầu,” ngụ ý nói Trung Quốc và Nga. Sự kiện Venezuela, cùng những tuyên bố hiếu chiến về Panama, Colombia, Mexico của chính quyền Trump, được thiết kế như một đòn “giết gà dọa khỉ,” gạt Trung Quốc ra ngoài, và nó tỏ ra có hiệu quả.

Sau vụ Venezuela, hầu hết các nước Nam Mỹ ngoài miệng thì lên án hành động quân sự bất chấp luật pháp quốc tế của Mỹ nhưng bên trong thì tìm cách quay lại với Washington. Một ví dụ, Tổng Thống Gustavo Petro của Colombia, sau vài phát ngôn chống Washington kịch liệt, cuối cùng đã gọi điện cho ông Trump đề nghị dàn hoà và sẽ sớm đến Toà Bạch Ốc để trực tiếp bàn chuyện hợp tác chống ma tuý.

Trường hợp Mexico thì khó hơn: nước này có chung đường biên giới với Mỹ lại có hiệp định tự do thương mại Bắc Mỹ che chắn nhưng từ lâu đã trở thành “cửa sau” để hàng Trung Quốc tràn vào Mỹ, kể cả ma tuý tổng hợp fentanyl giết chết hàng chục ngàn người Mỹ mỗi năm. Bà Tổng Thống Mexico Claudia Sheinbaum vẫn cương quyết bác bỏ chuyện Mỹ đưa quân vào Mexico truy lùng các băng đảng ma tuý, nhưng đồng thời đánh thuế nhập cảng 50% lên hàng hoá Trung Quốc từ ngày 1 Tháng Giêng, cho thấy chính sách của Mexico đối với Mỹ và Trung Quốc có thể sớm thay đổi.

Trung Quốc hiển nhiên là kẻ tức giận nhất khi chế độ độc tài Maduro sụp đổ và gió Nam Mỹ đổi chiều. Thiệt hại của Bắc Kinh không chỉ là nguồn cung dầu giá rẻ bị cắt đứt, $10 tỷ nợ chưa đòi được mà nỗ lực lôi kéo Venezuela cùng các nước lân cận vào mạng lưới chống Mỹ cũng bốc hơi. Sự kiện Nicolas Maduro bị Mỹ bắt gọn chỉ vài tiếng đồng hồ sau khi ông này tiếp phái đoàn cao cấp Trung Quốc đến Caracas bàn thảo và ký kết nhiều thỏa thuận kinh tế quan trọng được giới quan sát coi là một đòn đánh vỗ mặt rất đau vào thể diện của Bắc Kinh.

… Đến thâu tóm Greenland

Khi Nam Mỹ được bình định là lúc Washington tập trung nhắm đến đảo Greenland trong chiến lược hồi sinh học thuyết Monroe mà ông Trump nhại là Donroe Doctrine – châu Mỹ của người Mỹ. Chưa đầy 48 tiếng đồng hồ sau sự kiện Venezuela, trên phi cơ trở về thủ đô Washington D.C. Tổng Thống Donald Trump nói với báo chí: “Chúng ta cần Greenland từ quan điểm an ninh quốc gia. Greenland đang bị tàu bè của Nga và Trung Quốc bao vây.”

Thực ra ý tưởng sáp nhập Greenland của ông Trump không mới mà đã được nói ra trong nhiệm kỳ đầu của ông bất chấp sự phản đối mạnh mẽ từ Đan Mạch và các đồng minh châu Âu. Sau khi tái đắc cử năm ngoái, ông Trump bộc lộ ý định dùng vũ lực để thâu tóm Greenland, gây chấn động dư luận và mới tháng trước, ông cử Thống Đốc Jeff Landry của Louisiana làm đặc phái viên về Greenland với quyết tâm “làm cho Greenland thành một phần của nước Mỹ”! Hôm thứ Hai, Thủ Tướng Mette Frederiksen của Đan Mạch cảnh báo một cuộc tấn công quân sự của Mỹ vào Greenland sẽ huỷ hoại liên minh NATO – điều mà ông Vladimir Putin của nước Nga luôn ao ước.

Khả năng mua Greenland bằng tiền – với giá từ $10,000 đến $100,000 cho mỗi người trong 57,000 dân Greenland – cũng khó xảy ra. Đan Mạch không có quyền bán Greenland trong khi các nhà lãnh đạo hòn đảo, như Thủ Hiến Jens-Frederik Nielsen luôn nhắc đi nhắc lại: “Greenland không phải để bán”!

Đảo Greenland – hòn đảo lớn nhất thế giới, vùng lãnh thổ tự trị thuộc Vương quốc Đan Mạch suốt 300 năm qua – từ lâu đã nổi tiếng về tài nguyên khoáng sản và vị trí chiến lược mà các cường quốc Mỹ, Nga, Trung Quốc đều dòm ngó. Chỉ riêng khoáng sản đất hiếm – nguyên liệu tối cần thiết cho các sản phẩm và vũ khí công nghệ cao – Greenland đã có tới 38.5 triệu tấn. Nắm được nguồn khoáng sản này, Mỹ sẽ phá vỡ thế độc quyền về đất hiếm của Trung Quốc hiện nay. Băng ở Bắc Băng Dương tan chảy cũng mở ra một tuyến đường hàng hải mới cho vận chuyển hàng hoá liên lục địa và cho các hoạt động, kể cả quân sự, ở Bắc Cực; Greenland trở thành một cứ điểm tối quan trọng.

Theo một hiệp định ký năm 1951 giữa Mỹ và Đan Mạch, Mỹ được xây dựng căn cứ quân sự ở bất cứ nơi nào trên hòn đảo và hiện đang có một căn cứ giám sát không gian và phòng thủ hoả tiễn ở cực Bắc Greenland. Hiệp định cũng cho phép Mỹ “xây dựng, thiết lập, bảo trì và vận hành” mọi căn cứ quân sự, “kiểm soát việc cất cánh, hạ cánh, thả neo, di chuyển, tuần tra của tất cả phi cơ, tàu thuyền và thuỷ phi cơ” khắp Greenland. Xem ra, Mỹ có thể tự do hoạt động ở Greenland mà không cần chiếm hữu hòn đảo.

Tuy vậy, vấn đề là các chiến lược gia Mỹ cho rằng, Đan Mạch và rộng hơn là NATO không đủ năng lực để bảo vệ Greenland trước tham vọng của Trung Quốc. Trung Quốc cách Bắc Cực gần 3,500 dặm nhưng Bắc Kinh luôn đòi được công nhận là “quốc gia cận Bắc Cực”, đòi quyền khai thác tài nguyên và phát triển vận tải ở vùng cực trong cái gọi là “sáng kiến” “Con đường Tơ Lụa trên băng giá” (Polar Silk Road). Cho đến nay, các công ty quốc doanh của nhà nước Trung Quốc đã đầu tư nhiều tiền của, ước tính khoảng $90 tỷ, vào các dự án năng lượng và phát triển các tuyến hàng hải quanh vùng Bắc Cực có thể giúp rút ngắn thời gian vận chuyển hàng hoá từ châu Á đến châu Âu, theo trang CNBC.

Tại đảo Greenland hoạt động của Trung Quốc tập trung vào khai thác khoáng sản và du lịch với quy mô nhỏ. Nhưng vào năm 2018 sự kiện Công Ty Xây Dựng Viễn Thông Trung Quốc (CCCC) – một công ty quốc doanh của nhà nước Trung Quốc – ký hợp đồng cho Greenland vay 3.6 tỷ kroner ($563 triệu) để xây dựng phi trường trên đảo Greenland gây choáng váng cả ở Copenhagen và Washington. Dưới áp lực của Washington, hợp đồng với CCCC đã bị huỷ bỏ và Đan Mạch đứng ra tài trợ cho việc xây dựng.

Gần đây hơn, chính quyền mới của Greenland, được bầu lên tháng Tư năm ngoái, thúc đẩy việc ký kết một hiệp định thương mại tự do với Trung Quốc và cho phép khai thác khoáng sản càng làm cho Mỹ thêm lo ngại.

Trong cuộc phỏng vấn dài ba tiếng đồng hồ với báo The New York Times giữa tuần này, khi được hỏi vì sao ông vẫn muốn chiếm Greenland dù hiệp định 1951 đã trao cho người Mỹ quyền hoạt động quân sự không hạn chế ở đó, ông Trump trả lời: “Quyền sở hữu là quan trọng… Tôi nghĩ quyền sở hữu mang lại những thứ mà bạn không có từ việc thuê mướn hay hiệp định hợp tác.” Ông tỏ ý lo ngại, “Nếu chúng ta không ra tay thì Nga hoặc Trung Quốc sẽ chiếm Greenland,” ông nói trong cuộc họp với các nhà quản lý các tập đoàn dầu khí Mỹ tại Toà Bạch Ốc hôm thứ Sáu, 9 tháng Giêng.

Trung Quốc tất nhiên rất tức giận với kế hoạch Greenland của Mỹ; Bắc Kinh lập luận rằng Mỹ đang lợi dụng cái gọi là “mối đe dọa Trung Quốc” để biện minh cho các chính sách đế quốc chủ nghĩa của một siêu cường thời thế kỷ 19, 20.

Ngô Tân Bác (Xinbo Wu), giám đốc Trung Tâm Nghiên Cứu Hoa Kỳ của Đại Học Phúc Đán Thượng Hải, khẳng định với báo South China Morning Post: “Trung Quốc sẽ đẩy lùi mọi hành động của Mỹ nhằm xâm chiếm Greenland vì Bắc Kinh có lợi ích thương mại trên hòn đảo, từ thăm dò tài nguyên khoáng sản tới an ninh của tuyến vận tải qua Bắc Cực.” Ông Ngô còn cho rằng, Bắc Kinh sẽ buộc Mỹ phải trả giá đắt thông qua các tổ chức đa phương, sẽ liên thủ với Nga về quân sự trong vùng cực để ngăn chặn âm mưu của Mỹ.

Nói được nhưng có làm được không. Cho dù việc Mỹ chiếm hay mua đảo Greenland là một “thương vụ bất động sản lớn” khó chấp nhận trong quan hệ quốc tế thời hiện đại, nhưng cũng không thể coi thường trong cái thế giới mạnh được yếu thua hiện nay. [dt]