Nguyễn Thị Hậu
SÀI GÒN, Việt Nam (NV) – Những hàng cây cổ thụ ở Sài Gòn mất đi làm cho những con đường, những công trình kiến trúc trở nên vô hồn, cộng đồng mất dần một phần ký ức, thành phố mất đi một phần lịch sử.
Quá trình “hiện đại hóa” đã làm mất nhiều dấu tích Sài Gòn xưa, mất đi những không gian là nơi lưu giữ những đặc trưng văn hóa tinh tế có được từ đời sống hàng trăm năm của “người Sài Gòn.”
Ký ức đô thị bị tổn thương, bởi di sản văn hóa mất đi thì ký ức cũng bị “mất gốc” không còn sức sống, không thể lưu truyền tình yêu nơi chốn của những kỷ niệm cho thế hệ sau. Một đô thị sẽ không có sức sống bền vững nếu cư dân của nó không có ký ức lịch sử của đô thị.
1.
Không gian của một đô thị tập hợp các cảnh quan tự nhiên như sông rạch, hồ, đồi gò, cảnh quan nhân văn như công trình kiến trúc, đường phố và các khu vực chức năng khác nhau… Mỗi đô thị có cảnh quan đặc thù do vị trí địa lý, địa hình, lịch sử hình thành khác nhau, nhưng đều có một điểm chung như sợi dây nối liền và tạo ra sự hài hòa giữa tự nhiên và những gì nhân tạo, đó là hệ thống cây xanh đô thị.
Vì vậy cây xanh luôn được coi là một thành tố của di sản văn hóa đô thị, bởi sự hiện hữu lâu đời và lợi ích của chúng, bởi cây xanh tạo nên những ký ức cá nhân và ký ức của cộng đồng. Cây xanh góp phần tạo nên bản sắc riêng của từng đô thị, một bản sắc khó thay đổi dù đô thị đó có biến đổi đến đâu.
Ngày nay, quan niệm về bảo tồn di sản đô thị chính là gìn giữ mối liên hệ giữa quá khứ và tương lai thông qua quá trình bảo tồn những di tích văn hóa, sinh hoạt lễ hội truyền thống, thông qua ký ức lịch sử mà thế hệ trước truyền lại cho thế hệ sau.
Cây xanh trong đô thị cũng là một phần của di sản đô thị bởi vì lợi ích mà nó mang lại cho con người tuy vô hình nhưng không hề vô giá trị. Cây xanh đô thị gắn liền với các tuyến phố tạo mảng xanh giữa những vật liệu gạch đá bê tông thép kính, được coi như “lá phổi xanh” điều hòa không khí, tạo sự trong lành và tươi mát cho không gian hạn hẹp của đô thị.
Sự sinh động muôn màu sắc hình dáng của cây xanh tạo nên vẻ đẹp tự nhiên mà không bàn tay con người nào có thể làm được. Một thành phố đẹp có thể nào thiếu cây xanh, công viên, thiếu mùa lá đâm chồi nảy lộc, thiếu mùa lá rụng như níu bước chân người qua…
Những hàng cây luôn gắn bó với những con đường, những ngôi nhà, với những con người thành phố. Cảnh quan đô thị không thể thiếu những hàng cây cao vút tỏa bóng mát tạo khoảng xanh bình yên. Mỗi thành phố, vô tình hay hữu ý, có loại cây đặc trưng riêng, như Hải Phòng “thành phố hoa phượng đỏ,” Hà Nội “mùa hoa sữa,” Sài Gòn “cánh hoa dầu xoay tít bay bay”…
Trong ký ức của người Sài Gòn luôn có bóng dáng những hàng cây cổ thụ, “chứng nhân” của sự hình thành và những thăng trầm lịch sử. Những hàng cây cao lớn trồng trên vỉa hè bắt đầu từ khi đô thị chuyển mình quy hoạch theo kiểu Pháp, có đường phố vuông vắn bàn cờ, có vỉa hè rộng trồng cây lâu năm. Trải qua thời gian, môi trường biến đổi, đô thị phát triển, cây xanh trong thành phố trở thành “chứng nhân” của sự thay đổi ấy.
2.
Ai từng ở Sài Gòn, từng yêu sài Gòn mà không biết đến câu hát “Trả lại em yêu khung trời đại học, con đường Duy Tân cây dài bóng mát…,” trong nhạc phẩm “Trả Lại Em Yêu” của Phạm Duy, mà không nhớ thương xá Tax, những kiôt bán hoa tươi, bưu thiếp, đồ lưu niệm trên đường Nguyễn Huệ, những Givral, Eden, nhà sách Xuân Thu… trên đường Tự Do. Những nơi chốn ấy của Sài Gòn là những không gian văn hóa đô thị quen thuộc, có sức sống bền lâu trong tâm tưởng nhiều thế hệ cư dân thành phố.
Thời gian trôi qua, đường Duy Tân (nay là đường Phạm Ngọc Thạch) tuy vẫn còn ngôi trường đại học ở đó (Đại Học Kinh Tế), hàng cây cao vút còn đó, nhưng không gian êm đềm của những chiều nhạt nắng với tà áo dài vấn vít trên hè phố thì từ lâu đã không còn nữa.
Nhiều ngôi biệt thự xinh xắn khiêm nhường lùi sau vỉa hè rộng rãi và bờ tường phủ giàn bông giấy đã biến mất. Nhà cao tầng ngạo mạn mọc lên như đua chen với hàng cây, những quán hàng nhỏ cơi nới từ khuôn viên các biệt thự chen lấn ra vỉa hè… Con đường trở nên nhỏ bé như một con hẻm và ngày càng chật chội.
Đường Cường Để (nay là đường Tôn Đức Thắng) ở Quận 1 là mảnh ký ức êm đềm của người Sài Gòn. Nối tiếp đường Đinh Tiên Hoàng – nơi có “tam giác” ba trường đại học Văn Khoa – Dược – Nông Lâm. Một đoạn đường này có vỉa hè rộng rãi, hai bên vỉa hè khuất sau bức tường cao là các chủng viện, tu viện xây dựng từ nửa sau thế kỷ 19 còn được giữ gìn khá nguyên vẹn. Trên suốt con đường có bốn hàng cây cổ thụ cao vút tuổi đời hơn trăm năm, tạo thành cảnh quan đặc trưng của đô thị Sài Gòn. Đó là sự hòa hợp tuyệt vời giữa đường phố, cây xanh và các công trình kiến trúc tôn giáo kiểu Tây phương, tạo nên không khí trầm mặc, bình yên, cổ kính giữa một thành phố sôi động đêm ngày.
Hồi những năm 1990, cách nhau một ngã tư thôi nhưng đường Đinh Tiên Hoàng đông đúc bao nhiêu thì đường Tôn Đức Thắng lại yên tĩnh bấy nhiêu. Bên kia là người đi lại tấp nập, xe máy xe đạp kín cả một đoạn đường… Bên này thông thả vài chiếc xe đạp mini và tà áo dài trắng, mấy chiếc xe gắn máy của các cặp tình nhân đi ra bến Bạch Đằng. Bên kia là đoạn đường trồng vài cây điệp vàng nắng vẫn chói chang, bên này “hàng cây lá xanh gần với nhau” mát rượi, bóng nắng xuyên qua tán lá dày nhảy nhót cùng những chiếc lá khô lăn trên hè phố… Lòng đường ngày càng trở nên chật chội vì xe gắn máy, xe hơi ngày càng nhiều. Nhưng khi đi dưới bóng mát hàng cây cao lớn luôn bình thản lao xao gió thì ai cũng thấy lòng mình dịu đi bực dọc nóng nảy khi kẹt xe tắc đường.
Từ vài năm nay hàng cây cổ thụ trên đường Tôn Đức Thắng không còn nữa! Đường rộng hơn nhưng cũng chật chội hơn, nắng gay gắt hơn… Hàng cây cổ thụ phải nhường chỗ cho một cây cầu hiện đại, cũng may là cây cầu mới mang tên “Ba Son,” để níu giữ ký ức người Sài Gòn về di tích Xưởng Thủy thời Chúa Nguyễn Ánh, sau trở thành công xưởng Ba Son từ giữa thế kỷ 19.
3.
Bây giờ Sài Gòn có còn nơi nào được nhiều người nhớ nhung như thế? Trong một nghiên cứu gần đây, khi được hỏi “Nói tới Sài Gòn, ông/bà thường hay nghĩ đến địa điểm hay tòa nhà nào trước hết?” thì hầu hết những câu trả lời đều nói đến các công trình, địa điểm tập trung ở Quận 1, như Chợ Bến Thành, Dinh Độc Lập, Nhà Thờ Đức Bà, Bưu Điện, Bùng Binh Nguyễn Huệ, Bến Bạch Đằng… tức là khu vực trung tâm thành phố. Như vậy, đây chính là vùng tiêu biểu trong ký ức của người dân về thành phố này.
Do đó, muốn giữ gìn đặc trưng văn hóa Sài Gòn thì cần phải bảo tồn, tôn tạo và gìn giữ những địa điểm, công trình, cảnh quan trong “vùng ký ức.” Ngược lại, hủy hoại hay làm biến dạng nó sẽ làm tổn thương và xóa bỏ “hồn đô thị” – một “sản phẩm” văn hóa tinh thần riêng biệt của từng đô thị.
Mất mát lớn nhất không hẳn là sự tiếc nuối của những người lớn tuổi, mà còn là sự mất đi cơ hội của thế hệ trẻ được trải nghiệm “hồn đô thị” đặc sắc trong không gian cổ xưa của thành phố đang phát triển từng ngày.
Bây giờ có còn ai yêu Sài Gòn? Còn nhiều lắm! Người già, trung niên, và rất nhiều người trẻ! Trong những con người ấy luôn còn đó một tình yêu Sài Gòn nồng nàn mà sâu đậm. Những quán cà phê, quán ăn mang tên Sài Gòn, trang trí theo phong cách Sài Gòn xưa chính là sự cố gắng lưu giữ chút “hồn đô thị.” Người ta tìm đến không gian Sài Gòn xưa để muốn bù đắp cảm giác thiếu hụt “ký ức” trong đời sống hiện đại. Khi gặp lại một không gian, một khung cảnh quen thuộc, những vật dụng có từ những năm 60, 70 của thế kỷ trước… người Sài Gòn bỗng tìm lại được cảm giác ấm áp và bình yên của một thời chưa xa…
Di sản đô thị Sài Gòn giúp cho những người đang sống ở đây thêm hiểu biết lịch sử thành phố, mang lại cảm giác thân thuộc để rồi họ sẽ trở thành “người Sài Gòn.” Di sản đô thị Sài Gòn còn có ý nghĩa quan trọng hơn đối với những người đã đi xa, bởi đó là một phần cuộc đời họ, bởi những ký ức dành cho Sài Gòn là sợi dây níu giữ tình cảm của họ với quê hương. [qd]
