Đoàn Xuân Thu

Albert Camus, một nhà văn, triết gia của thế kỷ XX, đã để lại câu nói bất hủ: “Tôi nổi loạn, nghĩa là chúng ta còn hy vọng.”

Lời nói ấy không đơn thuần chỉ là một nhận định triết lý, mà còn là tiếng thét của lương tri nhân loại trước bạo lực và chiến tranh. Khi lòng người còn biết nổi dậy chống lại cái ác, còn biết giữ lấy tình nhân loại thì con người còn cơ hội cứu rỗi.

Câu nói ấy gợi nhớ hình ảnh Tháng Năm năm 1941, khi thành phố cảng Liverpool, nước Anh, bị Không Quân Đức Quốc Xã ném bom dữ dội. Giữa khói lửa, hai bé gái mới bảy, tám tuổi, tay nắm tay, rảo bước trong hoang tàn đổ nát để tìm lại cho mình một món đồ chơi của tuổi thơ – một con gấu nhồi bông.

Ngôi nhà của các em đã bị bom đạn. phá tan tành. Con gấu bông, món đồ chơi duy nhất gắn bó với những giấc mơ hồn nhiên, bị kẹt lại trong đống vụn vỡ. Người chị quỳ xuống giữa tro bụi, khéo léo kéo con gấu ra khỏi đống sắt vụn, trong khi đứa em nhỏ hơn dùng tay áo len lau chùi bộ lông cháy xém của nó. Giữa tiếng còi báo động hú lên và khói lửa bốc cuồn cuộn, hai bé gái làm một việc bình thường mà cũng phi thường: giữ lại một mảnh đời và sự sống cho tuổi thơ em.

Chuyển về miền Nam Việt Nam, tại quận lỵ Cai Lậy, tỉnh Định Tường. Lúc 2:55 trưa, ngày 9 Tháng Ba năm 1974, đúng ngay giờ ra chơi, Việt cộng pháo kích đạn cối 82mm vào trường tiểu học Cai Lậy, tỉnh Định Tường.

Sân trường vốn là nơi bình yên để các em học tập và vui chơi, nay bỗng chốc biến thành một chiến trường đầy máu và nước mắt.

Tiếng khóc la, tiếng thét đau đớn vang vọng khắp sân trường xen lẫn với khói lửa và tiếng đạn nổ. 32 em học sinh bị giết và 55 học sinh khác bị thương. Nhiều em học sinh ngã gục tại chỗ khi vẫn đang cầm trên tay những cuốn sách mới, hay đôi chân còn chưa vững để bước vào đời.

Hành vi pháo kích vào trường học, không hề có mục tiêu quân sự, chỉ có học trò trong giờ ra chơi là một tội ác trời không dung đất cũng không tha.

Dẫu thời gian đã qua hơn nửa thế kỷ, dẫu chiến tranh đã chấm dứt, những ký ức kinh hoàng đó vẫn không thể nào xóa nhòa trong lòng người dân quận lỵ Cai Lậy và miền Nam thân yêu.

Ngày nay, ở những miền đất khác trên thế giới, trẻ em vẫn phải gánh chịu nỗi đau tương tự – từ những cuộc xung đột tàn khốc, những trận bom rơi không ngừng từ Ukraine đến Dài Gaza… Tiếng khóc của trẻ thơ vẫn là tiếng khóc của lương tri nhân loại.

Chiến tranh chưa bao giờ là chính nghĩa khi nó cướp đi mạng sống của những tâm hồn còn non nớt. Trường học không bao giờ là chiến trường, và tuổi thơ không bao giờ là cái giá phải trả cho những mưu toan quyền lực của những lũ điên.

Tôi vẫn khắc ghi hình ảnh hai bé gái Liverpool, ôm con gấu bông cháy xém giữa tro tàn bom đạn. Hai em, những đứa trẻ, mà là biểu tượng sống động của lòng kiên cường và hy vọng giữa một thế giới đổ vỡ. Họ là lời nhắn nhủ đến mọi người lớn rằng: tình thương và sự sống phải được gìn giữ trên hết.

Lời ca của nhạc sĩ Trầm Tử Thiêng nghẹn ngào cất lên trong ca khúc “8 Nẻo Đường Thành”:

“Bé thơ ơi, bé thơ ơi, nín đi đừng khóc

Xót xa nhiều trào thêm nước mắt

Chiến tranh nào mà không tan nát

Khói lên cao, trắng tay mau dân nghèo lơ láo

Mẹ bồng con giờ về đâu

Nhìn vành tang con quấn ngang đầu

Xác ai đây chết hôm qua đến nay còn thấy?

Bát cơm gầy nằm trong gói giấy

Dưới chân tường nhà ai đang cháy…”

Và cuối cùng, xin lắng nghe bài phát biểu trên Vương Cung Thánh Đường Thánh Peter, Đức Giáo Hoàng Leo XIV kêu gọi lập lại hòa bình ở Ukraine và Dải Gaza.

Nếu chúng ta còn là con người, còn biết thương yêu thì hãy bảo vệ những mầm non của đất nước, hãy nói không với chiến tranh và tội ác chiến tranh. Bởi  trẻ thơ chính là niềm hy vọng cho tương lai muôn đời.

(Gửi từ Melbourne)

Phan Tấn Uẩn

Người ta thường nói nhiều về những trường trung học danh tiếng, những đại học uy nghi, những ngôi trường gắn với bảng vàng truyền thống và hào quang thành đạt.

Ngược lại, rất hiếm người nhắc đến những mái trường nhỏ bé, nơi học trò không tìm kiếm  bằng cấp danh giá, không bảng vàng thành tích, không diễn văn khai giảng, không có những kỳ thi náo động – chỉ có những giờ học thầm lặng giữa tiếng quạt máy và mùi nhựa cháy của board mạch. Học để sống, để làm một người thợ lương thiện giữa cuộc đời xô lệch. Trong ký ức ông, giữa muôn vàn lối rẽ của đời sống sau biến cố 1975, có một nơi như thế.

Đó là Trường Điện Tử ĐaKao, ngôi trường không có tên trong hệ thống chính quy, nhưng từng là phao cứu sinh cho bao người trôi dạt giữa dòng đời hậu chiến.

Ngôi trường ấy nằm nép mình dưới chân Cầu Bông, dĩ nhiên không có cổng lớn, không cột cờ, không trống trường, càng không có bảng danh dự hay lễ khai giảng. Nhưng có lẽ chưa bao giờ ông thấy một không khí học tập nào khẩn thiết và nghiêm túc đến thế. Mỗi học viên đều coi mỗi giờ học là mỗi giờ giành lại tương lai với đôi bàn tay mình hướng về một tay nghề vững vàng. Người thầy sáng lập ra Trường Điện Tử ĐaKao không phải là một nhà giáo được đào tạo bài bản. Ông là cựu sĩ quan chế độ cũ, từng bị đày đọa trong các trại cải tạo. Sau nhiều năm biệt tích, ông trở về Sài Gòn tay trắng – không tiền, không nhà, không danh phận, chỉ còn lại một thứ không ai tịch thu được: trí nhớ và kiến thức điện tử học được từ Trường Cao Đẳng Bưu Điện Miền Nam những năm trước 1975.

Và từ chính đống tro tàn đó, ông bắt đầu thiết dựng một mái trường – bằng đôi tay và lòng kiên nhẫn. Ngôi trường nhỏ ra đời trong âm thầm, không lễ khai trương, không tuyên bố rầm rộ. Một tấm bảng treo trước mái hiên nhà viết bằng sơn trắng: “Trường Điện Tử ĐaKao – Dạy Lý Thuyết và Thực Hành – Nhận Học Viên Không Phân Biệt Trình Độ.”

Ông là hiệu trưởng, là thầy dạy, là người giữ sổ sách, là lao công quét lớp, là người thay bóng đèn néon nám cháy. Tối tối, ông cặm cụi đánh máy từng trang giáo trình, vẽ từng sơ đồ mạch điện bằng bút sắt trên giấy stencil  rồi tự tay quay ronéo để phát miễn phí cho học viên. Không ký tên tác giả. Không ai thấy ông đòi hỏi một lời cảm ơn.

Một lần, có người hỏi ông:

–Thầy không sợ người ta in lại rồi ghi tên người khác sao ?

Ông cười nhẹ:

–Tên tôi có đáng gì? Quan trọng là mạch nguồn này, nếu làm đúng thì máy chạy, làm sai thì tụ hóa lọc điện nổ tung. Điện tử không nói dối. Không như miệng lưỡi con người…

Ông nhớ mãi một buổi học bị cúp điện. Cả một khu phố ĐaKao tối đen như mực, chỉ còn ánh đèn dầu lập loè. Lẽ ra buổi học phải hoãn lại, nhưng ông bảo học viên ngồi yên và vào phòng trong lấy ra một radio Nhật đã tháo tung, và nói:

-Hôm nay học trong bóng tối, để biết người thợ không chỉ nhìn bằng mắt, mà còn phải nghe được tiếng máy, cảm được từng mạch điện trong trí nhớ.

Và trong ánh sáng lờ mờ ấy, ông thao tác từng bước một. Khi chiếc máy phát ra âm thanh trong trẻo, cả lớp ngồi lặng im nghe ông giải thích hư hỏng và cách sửa chữa. Học trò có người nhận ra đó không chỉ là âm thanh của radio, mà là tiếng nói của lòng kiên trì, của kỹ năng thực học, lên tiếng giữa đêm tối thời cuộc.

Không ai tốt nghiệp Trường ĐaKao với một tấm bằng nhà nước, nhưng nhiều người từ ngôi trường ấy đã ngẩng cao đầu làm thợ, làm chủ, làm người.

Nhiều người qua Mỹ, làm kỹ thuật viên trong hãng Intel hoặc học tiếp lên đại học trở thành kỹ sư tiến sĩ điện tử… Có người mở tiệm sửa điện gần chợ Bà Chiểu. Có người về quê, truyền nghề cho thế hệ sau.

Ông còn nhớ học viên tên Chiến từng đi bán vé số ngoài bến xe miền Đông, dành dụm từng đồng để đóng học phí hai tháng một lần. Sau này, Chiến mở một tiệm sửa máy điện gia dụng, rồi làm chủ một gian hàng linh kiện nhỏ trong hội chợ công nghệ. Gặp lại ông, Chiến vẫn lễ phép:

–Nếu không có thầy và Trường ĐaKao, chắc giờ nầy em vẫn ngồi lóng ngóng bên lề đường bán chợ trời…

Ngày nay, tên trường đã mất dấu theo thời gian, người thầy ấy cũng đã đi xa. Không ai nhắc đến Trường Điện Tử ĐaKao trong những bài tổng kết giáo dục, càng không có tên trong danh mục trường tư thục hay công lập. Nhưng với những người từng bước qua cánh cửa khiêm tốn ấy, đó là nơi đã thắp lại hy vọng bằng kiến thức, bằng niềm tin vào đôi tay và trí óc…

Nếu một ngày nào đó có ai viết lại lịch sử giáo dục Việt Nam, ông không mong gì hơn ngoài một dòng nhỏ dành cho những nơi như Trường ĐaKao:

“Một ngôi trường không có bảng vàng, nhưng giá trị của nó còn quý hơn vàng.”

Một lần ông về thăm ĐaKao, nơi từng đặt tấm bảng “Trường Điện Tử ĐaKao” bằng sơn trắng ở đầu Cầu Bông. Căn nhà đã bị đập bỏ để cải tạo bờ kênh Nhiêu Lộc. Không ai còn nhớ nơi đó từng là một lớp học có một người đôi mắt sáng lên khi nghe ai nói đến điện trở, tụ lọc và cuộn cảm…

Ông đứng thật lâu trên bờ kênh nay đã trở thành con đường lát nhựa với những quán cà phê ngó mặt ra con kênh nước trong trôi lững lờ giữa bầu trời xanh, nghe tiếng xe vội vả lao theo nhịp đời hối hả. Có gì đó như một tiếng vọng vang lên từ quá khứ, một quá khứ của radio phát nhạc trữ tình, của tiếng giảng mạch bằng giọng trầm ấm hạnh phúc…

Ông muốn viết lại lịch sử Trường Điện Tử ĐaKao không phải để làm đẹp ký ức, nhưng để giữ lại hình ảnh đáng quý của một thời mà hôm nay hầu như đã biến mất. Đó là hình ảnh một người thầy vô danh với lòng tận tụy giúp ích cho đời, là thời người ta còn học nghề để làm thợ, để sống ngay thẳng và lương thiện….

***

(*) “Ngôi Trường Nhỏ” thuộc thể loại cảm tác – một hình thức văn chương kết hợp giữa hồi ức và hư cấu nghệ thuật, nhằm khơi dậy những giá trị chân thực nhưng đã bị lãng quên. Truyện ghi lại hình ảnh một mái trường không bảng vàng thành tích, không tên tuổi trong hệ thống giáo dục chính quy, nhưng từng là nơi thắp sáng lại niềm tin và nhân cách cho những phận người sau biến cố lịch sử 30 Tháng Tư năm 1975.

(vanchuongviet.com)