Ngoài việc dịch gần hết “lục tài tử” của văn học Trung Hoa, ngoài cuốn tiểu thuyết tình cảm thời mới lớn Lan Hữu, Nhượng Tống còn là người đồng thành lập Nam Ðồng Thư Xã với anh em Phạm Tuấn Tài chủ trương giáo dục thanh niên ý thức trách nhiệm đối với đất nước – một đất nước còn đang dưới ách đô hộ của Pháp – cho nên ảnh hưởng của ông lan rộng, sâu bền, khác hẳn ảnh hưởng giai đoạn của chính trị. Các sách mà ông đã xuất bản là Gương Thiếu Niên, Gương Thành Bại, Trưng Vương Diễn Nghĩa, Dân Tộc Chủ Nghĩa. Thư xã của ông bị đóng cửa khi Việt Nam Quốc Dân Ðảng thành lập năm 1927. Vụ ám sát ông năm 1949 trên đường phố Hà Nội là một án mạng văn hóa. Nạn nhân không chỉ là một người, nạn nhân là một thế hệ càng ngày càng kém văn hóa vì bạo lực đã giết hại biết bao nhân tài xây dựng văn hóa Việt Nam trong thế kỷ XX?

Nhà văn Nhượng Tống sinh năm 1905 hay lẻ 6, khi khuất bóng trên đời ông mới 43 hay 44 tuổi, khi hoạt động bên cạnh Nguyễn Khắc Nhu (Sứ Nhu), Nguyễn Thái Học, Hồ Văn Mịch, ông 21 tuổi, kém các đàn anh có 3 hoặc 4 tuổi. Trong bài phỏng vấn Nhượng Tống đăng trên tạp chí Tri Tân, Nhượng Tống cho biết như thế: “Tôi năm đó [khoảng 1927] kém anh Học ba tuổi, mới có 21, là người bé nhất.”

Nhắc lại cuộc nổi dậy ở Yên Bái xảy ra ngày 10 Tháng Hai 1930, nhưng thất bại, các yếu nhân QDÐ bị hành hình ngày 17 Tháng Sáu cùng năm và cuộc phỏng vấn Nhượng Tống thuật lại trong bài này in ra Tháng Năm 1945 (*), 15 năm sau ngày trọng đại. Mười lăm năm sau biến cố lịch sử mà bản thân có góp phần, mặc dù bị tù tội cấm cố, trí nhớ của nhà văn Nhượng Tống với tuổi 43 hẳn còn sắc bén, rất đáng để chúng ta tin đây là một tài liệu quí giá. Có mấy sự việc chúng tôi trích ra tạm đặt dưới những tiêu đề nhỏ. 

Tổ chức

Nhượng Tống trả lời câu hỏi của báo Tri Tân:

– Chúng tôi đã tổ chức đảng chia làm 4 bậc: trung ương đảng bộ, kỳ bộ, tỉnh bộ và chi bộ. Trung ương có 8 ban: ban tài chính, ban tuyên truyền, ban tổ chức, ban binh bị, ban giám sát, ban trinh thám, ban giao thông và ban ám sát. Dưới trung ương đảng bộ là kỳ bộ. Tất cả có 3 kỳ: Trung, Nam, Bắc. Từ tỉnh bộ trở xuống chỉ có 4 ban: tuyên truyền, tổ chức, tài chính và giám sát.

Mỗi chi bộ có 19 đảng viên vì giạo [dạo] đó có lệ cấm không được hội họp quá 19 người. Nói là 19 nhưng nhiều khi mỗi chi bộ không đủ con số đó. Mỗi khi họp ở đâu thì do ban tổ chức tìm nơi và quyết định rồi mệnh lệnh sẽ do các đảng viên truyền đi, đảng viên ấy ở trong bộ giao thông. Trong trung ương đảng bộ, anh Nguyễn Khắc Nhu tức Sứ Nhu làm chủ tịch, còn anh Nguyễn Thái Học thì là phó chủ tịch. Ðến 1929 đảng chúng tôi chia làm hai ban: ban lập pháp và ban chấp hành. Ban lập pháp thì anh Sứ Nhu đứng đầu. Ban chấp hành thì anh Nguyễn Thế Nghiệp.

-Ðảng tổ chức như vậy chắc cũng có nguồn lợi tức gì để chi tiêu các khoản?

-Tiền của đảng một phần là do các đảng viên đóng, mỗi người mỗi tháng hai hào. Những người đi làm công sở mà có lương tháng thì phải góp hàng tháng hai mươi phần trăm số lương. Các nhà nông công, thương, phải nộp hàng năm hai mươi phần trăm số lợi tức. Ngoài ra đảng lại mở cuộc lạc quyên trong các đồng chí. Nhiều anh em đã giúp đảng hàng vạn!

Biết rõ về cách tổ chức, tôi bèn hỏi tới chương trình của Việt Nam Quốc Dân Ðảng thì ông Nhượng Tống liền đứng lên đi tản bộ trong phòng như có vẻ suy nghĩ. Rồi ông thư thả nói:

-Chương trình của đảng có 4 thời kỳ: phôi thai, dự bị, phá hoại tức cách mệnh với người Pháp, và kiến thiết. Chúng tôi chưa làm xong cái chương trình ấy thì đã bị vỡ và bị người Pháp thẳng tay đàn áp. Chúng tôi mới tới thời kỳ thứ ba. Còn thời kỳ thứ tư là kiến thiết quốc gia theo chương trình khi ấy là lập nước Việt Nam ta thành một nước cộng hòa xã hội. 

Văn chương cách mệnh

-Ngoài các sách của Nam Ðồng thư xã, Việt Nam Quốc Dân Ðảng có còn các bài văn nào trong thời kỳ tuyên truyền chăng?

-Khi Việt Nam Quốc Dân Ðảng thành lập thì vừa là lúc Nam Ðồng thư xã bị người Pháp bắt đóng cửa. Các sách đã xuất bản như Gương Thiếu Niên, Gương Thành Bại, Trưng Vương diễn nghĩa, Tôn Dật Tiên, Dân Tộc Chủ Nghĩa, Dân Sinh Chủ Nghĩa phần nhiều bị cấm và tan nát cả.

Tôi hồi đó có làm cuốn “Cách mệnh tiên thanh,” trong đó kể người Pháp 32 tội! Sách in giấu không cho nhà đương cục biết.

-Nghe nói trong sách ấy có một bài cách mệnh ca, ông còn nhớ xin cho biết.

-Tôi chỉ còn nhớ có tám câu đầu là:

“Lửa đế quốc thiêu tàn sáu giống
Sóng cường quyền vỗ động năm châu
Nước đến chân, lửa đốt đầu
Khói tanh sặc sụa hơi sầu mê man
Giống mạnh những moi gan móc mắt
Loài yếu cam sấp mặt cúi mày,
Thảm nào quá thảm lúc này
Nhục nào hơn nhục ngày rày nữa đâu!”

và mấy câu cuối:

“Xin đứng dậy cùng lên tiếng hát
Gọi hồn mê hét quát gió mây
Nằm da uống máu có ngày
Xông tên đột đạn phen này mới xong,
Cùng dấn bước xin cùng dấn bước
Gây binh đao gây cuộc binh đao
Phất cờ đào, đổ máu đào,
Nam đồng bào, nữ đồng bào tiến lên!”

Ngoài mấy câu đó tôi còn nhớ trong có một bài quốc ca:

“Một lời đồng tâm liều thân vì nước
Góp chung máu đào quyết rửa thù chung
Con đường quang vinh vui chân cùng bước
Chết đáng chết trên trần thế mấy anh hùng?

Chết đáng chết trên trần thế mấy anh hùng?
Cùng loài sài lang, thề chẳng đội trời chung
Sống ra không thẹn cùng non sông!
Chết đi không hổ cùng cha ông
Nào anh em đồng chí!
Xin tiến lên cùng!
Lắp súng, anh em tiền quân!
Tuốt gươm, anh em tiền phong!
Tuốt gươm, lắp súng,
Tiến lên! Tiến lên! Ta phấn đấu tới cùng!”

Cuộc tổng khởi nghĩa

– Sau việc bắt bớ năm 1929, chúng tôi, những người còn lại định tổ chức cuộc khởi nghĩa ở toàn hạt Bắc Kỳ các bạn tôi chú ý nhất là Hà Nội. Vì vậy ở trường bay Bạch Mai chúng tôi có tới hơn 30 người là đồng chí và trong đạo quân thứ 4 và thứ 9, có hơn ba trăm hạ sĩ quan là đảng viên. Nhưng sau cuộc phản bạn của đội Dương, các võ trang đồng chí đều bị bắt và bị cách chức. Ðảng có phái người đi trừng trị, đội Dương bị giết hụt và bố đội Dương là giáo Du thì bị giết ở đầu Hàng Ðậu. Thành ra khi khởi nghĩa chỉ đánh được có Yên Báy [hay Bái], còn ở Hà Nội chỉ ném được có mấy quả bom. Trong khi ấy ở Hải Dương, Bắc Ninh, Kiến An, Thái Bình, Phả Lại, Hưng Hóa, Vĩnh Bảo, Phụ Dực đều có nội biến. Những nơi này các đảng viên cũng bị đàn áp và tan tác cả. Sau vụ Yên Báy, lần đầu 13 người lên máy chém, trong đó có Ngô Hải Hoàng, Nguyễn Thanh Thuyết, Nguyễn Thái Học, Phó Ðức Chính, v.v…; lần thứ nhì hơn 30 người, tất cả hơn 50 người bị thiệt mạng! Ngoài ra gần 3,000 người bị đầy sang Inini (**), và ra Côn Ðảo!

-Thế ông bị bắt vào hồi nào?

-Về phần tôi, năm 1929 bị kết án năm năm cấm cố (détention), năm năm biệt xứ, không được đến các thành phố lớn!

-Hiện giờ trong đảng ai làm đảng trưởng?

-Chúng tôi không hề có đảng trưởng. Quyền tối cao trong đảng trước kia là ở người chủ tịch Trung ương đảng bộ mà nay thì ở thường vụ ủy viên hội.”

Cuộc phỏng vấn kéo dài đã gần hai tiếng đồng hồ. Chia tay từ giã giữa lúc màn tối bao phủ vạn vật, tôi tự nhủ, nếu còn người Pháp ở đây lẽ ra tên tôi cũng đã bị liệt vào bảng tình nghi và biết đâu một tên ma tà đã chả theo rõi [dõi] bóng tôi để dò la hành động. Vì tôi đã dám công nhiên nói chuyện với một cựu chính trị phạm và đặt chân vào một đảng bộ của Việt Nam Quốc Dân Ðảng! (Phạm Mạnh Phan)

———–
Chú thích

[*] Bài phỏng vấn nhà văn Nhượng Tống, yếu nhân của Việt Nam Quốc Dân Ðảng, do ông Phạm Mạnh Phan thực hiện, đăng trên tạp chí Tri Tân ở Hà Nội vào năm 1945, và đăng lần thứ hai, 72 năm sau trên tạp chí Khởi Hành vào năm 2017, do sưu tầm của thư ký tòa soạn Nguyễn Tà Cúc. Chú thích trong ngoặc vuông và hình ảnh của Viên Linh.

[**] Inini là địa danh khu “nhà lao An Nam” (Le bagne des annamites) tại Nam Mỹ, xưa quen gọi là Guiana thuộc Pháp. Nhà lao nằm trong khu rừng sâu nước độc Amazon thuộc quận hạt Monstinery-Tonnegrande, 45 dặm cách thủ phủ Cayenne, French Guiana. Tài liệu trong phụ lục [do Lê Hoành Sơn viết] in trong cuốn “Từ Yên Bái đến các ngục thất Hỏa Lò, Côn Nôn, Guy-An” của Hoàng Văn Ðào, Sống Mới Sài Gòn 1957, Việt Quốc, 2010.

Cuối năm 1972, Phùng Quán báo cho tôi, Phùng Cung được tha và đã về đến Hà Nội, hiện đang có mặt ở nhà, chúng mình đến thăm anh ấy ngay đi. Hôm ấy tôi bận họp chưa đi được. Quán và tôi có nhiều kỷ niệm với Phùng Cung, tôi nhớ nhất kỷ niệm này: chỉ sau mười lăm phút Phùng Cung bị bắt, tôi và Quán có mặt ở nhà anh ấy. Cũng là chuyện tình cờ. Hôm đó tôi đến Trần Dần, mượn tập bản thảo tiểu thuyết Người chân đất anh vừa dịch. Trần Dần bảo, Phùng Cung đang cầm đọc, cậu xuống đó mà lấy. Tiện đường, tôi ghé Phùng Quán rủ anh cùng đi. Quán gật đầu và dắt xe đạp ra đường. Ðến trước cổng nhà Phùng Cung, 135 Mai Hắc Ðế Hà Nội, thằng bé con Phùng Cung hơn hai tuổi hớn hở ra vẻ thích thú bảo bố cháu đi rồi. Phùng Quán mau miệng hỏi, đi bằng gì hở Hề? (Cả nhà gọi cháu là Hề, tên thật Phùng Hà Phủ). Thằng Hề mừng rỡ toe toét cười, bố cháu đi bằng ôtô. Phùng Quán bảo tôi, chết rồi Ðài ơi, Phùng Cung bị bắt, nếu đi bộ tức là loanh quanh ở các quán nước chè năm xu gần nhà, đi xe đạp là đến cơ quan (lúc đó Phùng Cung làm ở Hội Nhà Văn), đi ôtô là công an bắt, chứ chẳng có cơ quan nào đến rước một anh nhân viên đi bằng ôtô. Phùng Quán lo lắng: hôm nay bắt Phùng Cung, vài hôm nữa bắt tao, bây giờ, tao về Nghi Tàm sắp xếp đồ đạc, còn mày liệu hồn, trở về tòa soạn ngay, lấy công lệnh đi viết bài một tỉnh thật xa, Lạng Sơn, Cao Bằng gì đó, xớ rớ ở Hà Nội bị bắt cả lũ. Tao làm gì mà người ta bắt? Quán cười như mếu: may mà Nhân Văn đóng cửa sớm, không thì cái chuyện ngắn thằng gù của mày đã đăng vào số 7. Chuyện này in ra thì mày no đòn! Tôi cãi, Nhân Văn đóng cửa là thiệt thòi cho tao. Mày tính, tao in bao nhiêu chuyện ngắn và thơ trên các báo có ai biết đến đâu, chỉ cần một truyện ngắn in trên Nhân Văn là vua biết mặt chúa biết tên. Sướng lắm ! Phùng Quán nói thêm: khốn nạn chứ sướng gì, gương anh em nhân văn sờ sờ ra đó, chưa tởn à! Phùng Quán tỏ ra hốt hoảng thực sự làm tôi đau lòng… Mới đó mà đã mười hai năm… Quán rủ tôi đến thăm Phùng Cung ngay cũng là cách chơi, hai thằng tôi phải là người đến thăm Phùng Cung đầu tiên, chứ không phải là những người khác. Bận họp không đi ngay được, thật lòng tôi rất tiếc. Quán bảo, thôi để hôm khác vậy, bây giờ mày có đồng nào, cân tem gạo nào, đưa cho tao. Tí nữa tao đi một vòng Hà Nội quyên góp anh em bạn bè, cứu đói cho Phùng Cung. Mấy năm Phùng Cung đi tù, vợ và hai đứa con anh ấy sống vất vả lắm, bây giờ thêm một miệng ăn, không hộ khẩu, không sổ gạo… xoay xở sao đây. Mấy ngày sau rỗi việc, tôi đến rủ Quán, Quán lại bận không đi được (lúc này Quán là cán bộ ở Bộ Văn Hóa). Tôi đành đến nhà Phùng Cung một mình. Ngồi bên ly rượu nhạt, Phùng Cung cho biết, Phùng Quán đã đến nhà anh mấy lần, lần nào cũng biếu tem gạo và chút đỉnh tiền còm. Tôi biết, gạo và tiền là Quán thu gom từ tấm lòng nhân ái của bạn bè chứ Quán thì làm gì có. Cung bảo, Quán dặn tớ trước mắt là phải lo hộ khẩu để có sổ gạo. Nghe lời Quán, tớ đã lên công an tiểu khu (cấp phường hiện nay) nộp giấy tạm tha của trại giam. Phùng Cung cười – cái cười méo xệch – tạm tha chứ chưa phải tha hẳn, ai cũng thế chứ không riêng gì tớ đâu, cậu đừng ngạc nhiên. Tàn cuộc rượu với mấy hột lạc rang, dẫn tôi ra khỏi cổng, Phùng Cung bảo, số tiền và tem gạo Quán đưa mấy lần cũng đủ cho tớ ăn hai tháng, tớ đã dặn Quán đừng quyên góp nữa làm phiền anh em bè bạn, cậu có gặp Quán nhắc lại với Quán điều này giùm mình.

Lúc này cháu Hề cũng đã mười lăm tuổi, trên cháu là một người anh vừa chớm ở tuổi thanh niên. Cả hai còn đi học đang sức ăn sức lớn, một mình chị Ngô Kim Thoa (vợ Phùng Cung) xoay xở ra sao đây cho bốn miệng ăn, đó là điều lo nhất của Quán. Quán nói với anh em bạn bè là xúm lại, ra tay lo cho Phùng Cung công ăn việc làm. Gặp ai Quán cũng giục họ. Có lần Xuân Trung, nhà thơ ít tuổi, ngất ngưởng nhất trong đám bạn bè, lắc đầu bảo tôi, lần nào gặp mình, ông Quán đều nhắc nhở lo việc làm cho ông Cung, làm như ông Quán không biết mình đang thất nghiệp, rồi Xuân Trung hạ một câu: nói vậy thôi, mình phục ông Quán ở cái tình bạn bè, cư xử với bạn như anh em ruột thịt, đời này những người như thế hiếm lắm! Tôi biết Xuân Trung, nghèo rớt mồng tơi cũng vun vén được mấy cân tem gạo đưa cho Quán. Nhà thơ Doãn Trang gặp tôi lần nào cũng bảo, tao nể Phùng Quán không phải ở chỗ giúp đỡ vật chất mà là kính nể ở tấm lòng của Phùng Quán với một người bạn văn chương vừa mới ra tù. Doãn Trang nói chắc nịch: nhất định họ vẫn còn theo dõi Phùng Cung chứ đời nào lơi lỏng… Phùng Quán là loại người gan cóc tía mới thường xuyên đi lại thăm hỏi và giúp đỡ Phùng Cung như thế, bỗng Doãn Trang giơ hai tay lên trời nói lớn, xin lạy Phùng Quán ba lạy. Tôi cười, nước mình chưa hết sĩ phu đâu mà nhặng xị lên, thiên hạ người ta cười vào mũi cho đấy, có tiền có tem gạo mau mau đưa cho Quán! Doãn Trang bảo, tao góp mấy lần rồi, Phùng Quán cho biết mày là thằng đóng góp ít nhất, Phùng Quán bảo thế, có đúng không? Tao nửa tin nửa ngờ. Hay là Phùng Quán bịa ra để khích anh em, dân Huế thâm lắm!

Tôi nói lại với Phùng Quán những điều Doãn Trang bình luận. Phùng Quán tớp một ngụm rượu, khà một tiếng: bây giờ là 1973 chứ không phải 1961, lãnh đạo đã nghĩ khác, ngành công an đổi mới nhiều, đội ngũ công an lúc này, nghiệp vụ thông thạo hơn trước, không như những năm 1960, họ theo dõi anh Cung làm gì. Mày biết không, nhiều thằng bạn trước ở bộ đội với tao, chuyển ngành sang công an từ ngày hòa bình lập lại, vừa rồi chúng nó đến tận nhà biếu Phùng Cung tem gạo và chút tiền nhờ tao chuyển. Tao nhận ra chúng nó thật lòng trong cách cho và cách trò chuyện. Doãn Trang là đứa lạc hậu với thời cuộc. Mình tin một ngày không xa người ta sẽ khôi phục lại danh dự cho nhóm nhân văn, trong đó có Phùng Cung. Cao hứng Phùng Quán đọc câu thơ anh làm cách đây gần 20 năm: chế độ ta hôm nay dân chủ cộng hòa/ ngày mai xã hội chủ nghĩa/ xa hơn nữa là đại đồng cộng sản/trạm chế độ đảng ta vạch sẵn/ Ðường phải đi bão táp chông gai/ Khẩu hiệu về đến nơi, Ðảng, người nghèo, quốc tế ca và cờ đỏ… Niềm tin của Quán chẳng biết có truyền được sang ai không, ít nhất truyền được cho tôi và mấy thằng bạn một thời nông nổi.

Cuộc sống của Phùng Cung dần dà mát mặt, anh có sổ gạo, phiếu vải, phiếu dầu,… song vẫn cần sự quan tâm của Quán và bè bạn. Chúng tôi đều nghĩ thế. Quán bảo tôi, anh sẽ liên hệ với một số dịch giả để giúp Phùng Cung dịch sách từ nguyên bản tiếng Pháp. Tôi nói lại với Phùng Cung điều đó, Cung từ tốn: tớ không có bằng tú tài như Hoàng Cầm, Trần Dần nhưng có bằng thành chung, cũng dịch được với điều kiện có quyển từ điển, tốt nhất là quyển từ điển của Ðào Duy Anh. Nói là làm, Quán đến Trần Dần hỏi xem Dần đang dịch gì có thể nhường cho Cung vài chương được không. Dần bảo, mỗi quyển tiểu thuyết tiếng Pháp định chuyển ngữ, NXB thường đưa cho vài người dịch thử một chương, họ bằng lòng ai nhất thì giao cho người đó dịch toàn bộ, hiện nay tớ không có dịch quyển nào cả, nhưng để đó hỏi mấy thằng bạn đang dịch sách cho mấy NXB, để chúng nhường Cung dịch vài chương kiếm chút tiền, trình độ tiếng Pháp của Cung đâu đến nỗi tồi, nó là người rất giỏi tiếng Việt, tiếng Việt của nó bậc thầy, tớ vẫn ghi trong sổ tay đây, và tớ sẽ đi hỏi mượn từ điển Pháp-Việt cho nó. Quán yên tâm… Những ngày đó, nhiều người không biết việc này, Phùng Cung miệt mài làm thơ và sửa chữa thơ anh làm trong nhà giam. Người đầu tiên được đọc thơ Phùng Cung và làm biên tập cho tập thơ chính là Phùng Quán. Quán đưa thơ Phùng Cung chép tay cho tôi đọc. Tôi sửng sốt trước tài năng thơ Phùng Cung mà xưa nay tôi vẫn nghĩ anh chỉ là người viết văn xuôi. Trước lúc đưa cho NXB Văn Hóa bản thảo tập thơ Xem Ðêm của Phùng Cung, Phùng Quán đã bỏ đi quá nhiều bài đến nỗi tôi phải kêu lên: dao của Quán sắc quá! nên để lại vài bài thơ Phùng Cung viết trong tù. Tôi kể lại với Phùng Cung điều này, Cung cười: Phùng Quán xưa nay vốn là người kiên định lập trường, nó loại bỏ đi như thế cũng được. Bài học mười hai năm tù của tớ là bài học cay đắng về sự không biết nhân nhượng! Nếu biết nhân nhượng một chút, chắc số phận đã khác rồi… Phùng Cung có lần bảo tôi, thơ Phùng Quán cứ tràng giang đại hải, đọc ở quảng trường cho đám đông nghe, tớ đã nhiều lần trao đổi với nó nên lặp ý, lặp tứ ngắn gọn. Tưởng là Quán giận, không ngờ Quán không bỏ ngoài tai, cân nhắc những điều mình trao đổi, sửa lại tập thơ về cây cỏ đã làm trong những ngày mình đang “dạo chơi” trên rừng núi Tây Bắc, Việt Bắc. Tập thơ xưng tụng cây cỏ, nhiều bài hay lắm như bài Trường Ca Cây Cà, Vạn Niên Thanh, Cây Xương Rồng,… hóa ra Quán là người rất phục thiện.

Những năm đầu thập niên 90, Quán thường đưa thơ Phùng Cung đến các tòa soạn hết lời ngợi khen thơ Phùng Cung đề nghị họ in. Thơ Phùng Cung hay thực sự, vả lại nể Phùng Quán, nhiều báo in thơ Phùng Cung, vợ con anh có thêm thu nhập để cải thiện đời sống. Lúc này Phùng Cung, cũng như Phùng Quán đã có lương hưu. Về việc Phùng Cung có lương hưu xin các bạn đọc quyển “Chiều Chiều” của Tô Hoài sẽ rõ ngọn ngành, Tô Hoài viết rất hóm, đọc vừa thương thân phận Phùng Cung vừa cười ra nước mắt, tôi kể ra nữa thì thừa. Tôi từ Sài Gòn ra Hà Nội, Phùng Quán rủ tôi lên Phùng Cung chơi (lúc này gia đình anh đã chuyển về làng Ngọc Hà) nhân thể đưa Phùng Cung ít tiền nhuận bút và tiền Lê Huy Quang vừa cho Quán mấy chục ngàn để mua rượu. Quán bảo: Lê Huy Quang vừa vẽ áp phích hay dựng cảnh cho vở kịch nào đó, Quán bảo tôi đưa hết cho Phùng Cung, dù sao tao cũng có đồng ra đồng vào hơn Phùng Cung! Vừa đến nhà, nghe tiếng chị Thoa từ bếp nói vọng ra: nói với chú ấy (người thu tiền điện) là cho khất vài hôm hoặc tháng sau thu một thể, chứ nhà không còn đồng nào. Quán reo lên từ ngoài ngõ: có tiền đây rồi, dư sức trả tiền điện, rồi ngoảnh sang hỏi anh thâu ngân bao nhiêu tiền. Anh ấy bảo ba mươi tám đồng sáu hào, Quán rút ba mươi chín đồng và bảo không phải thối lại. Phùng Cung ngạc nhiên, tiền đâu mà Quán có nhiều thế. Quán cười: tiền của anh đấy, nhuận bút báo Nông Nghiệp in thơ anh, vừa nói Quán vừa đưa tờ báo cho Phùng Cung, họ đăng ba bài, ban đầu trả hai mươi đồng, thấy thơ anh ngắn người làm nhuận bút tưởng là một bài, tôi phải bảo đây là ba bài họ liền trả sáu mươi đồng, tôi đưa nhuận bút cho anh cộng thêm tiền Lê Huy Quang cho tôi, tất cả là hơn một trăm, anh cầm lấy mà tiêu dần.

Một hôm Phùng Quán bảo tôi, nhà nước cử Lê Hoài Nguyên, nhà thơ, công tác bên A25 đến thông báo cho tớ biết sẽ nâng lương hưu cho tớ và Phùng Cung lên chuyên viên 1, theo cậu có nên nhận không? Tôi bảo từ cán sự 1 lên chuyên viên 1 thêm được mấy chục nghìn, không nhỏ đâu. Cái quý giá, từ nay cậu và Phùng Cung được nâng lên loại cán bộ trung cấp, ốm đau nằm bệnh viện Việt Xô. Lộc nước thì nhận chứ từ chối là không nên! Chắc trong đầu cậu nghĩ mình sẽ phản đối chứ gì, tớ bây giờ không cực đoan như ngày trước đâu.

Những năm đầu thập kỷ 90 tôi ở Sài Gòn có điện thoại, muốn liên lạc với Quán, chào thua, vì Quán cho biết ở Hà Nội, muốn mắc một điện thoại bàn phải có hơn ba triệu, đào đâu ra số tiền lớn thế này, đành liên lạc với nhau bằng thư gửi qua bưu điện. Chậm như rùa, đành vậy, biết làm sao được. Một hôm, tôi nhận được bưu phẩm của Quán, mở ra đó là chín truyện ngắn và kèm theo lá thư của Phùng Cung. Quán và Cung đề nghị tôi tìm cách xuất bản. Nan giải quá! Cách đây mấy năm, tôi xuất tiền túi ra in cho Phùng Quán truyện dài “Chép Còm” và in cho nhà văn Vũ Hạnh cuốn sách dịch về thời thơ ấu của vua hề Sác lô. Từ đó Phùng Quán hay giới thiệu với bạn bè tôi là đầu nậu sách, có thể in cho bất cứ ai. Ngây thơ quá Quán ơi! Tôi đọc truyện của Phùng Cung thấy sinh động, đã đưa mấy NXB sẵn sàng hợp tác với họ để in, nghĩa là tôi xuất tiền túi và tự phát hành. Anh Nguyễn Hữu Ðang viết một lời giới thiệu về thơ và truyện ngắn Phùng Cung rất xúc động để in vào trang đầu cuốn sách. Tôi tính toán kỹ việc phát hành để truyện ngắn Phùng Cung ra đời mà không bị lỗ, ít nhất cũng thu hồi được vốn. Buồn quá, không NXB nào chịu cấp giấy phép, tôi biết họ còn ngại tác giả “Con Ngựa Già” của Chúa Trịnh, đăng trên báo nhân văn dù đổi mới đã mấy năm rồi, anh em trong nhóm nhân văn đều đã có sách, văn xuôi, thơ… trình làng. Dịp may đến bất ngờ, cháu Phùng Hà Phủ lúc này đã ngoài ba mươi, chuyển vào Sài Gòn công tác ở ngành địa chất, tôi bảo với cháu, đánh máy lại bản thảo của bố thu vào một cái đĩa hoặc USB, có dịp sang nước ngoài thì cầm theo, nhờ bên đó in cho. May mắn đến bất ngờ, cháu Phủ đi công tác Canada, một bà bác sĩ tốt bụng, quí mến và thương cảm Phùng Cung đã liên hệ với một NXB ở Mỹ và tập truyện ngắn của Phùng Cung được ra mắt bạn đọc nước ngoài. NXB đã trả cho chị Thoa $1,500 tiền nhuận bút, chị khoe với tôi bằng giọng thương mến, cảm động, trước tấm lòng bạn bè phương xa và trong nước.

Sau 1975, tôi chuyển vào Sài Gòn sinh sống. Năm nào tôi cũng có mặt ở Hà Nội một vài lần. Năm 1995, Phùng Quán đưa cho tôi xem giấy phép của NXB Văn hóa cấp cho tập thơ “Xem Ðêm” của Phùng Cung. Quán hỏi tôi hết bao nhiêu tiền in được quyển này. Là một người có chút hiểu biết giá cả các loại giấy, giá công in,… tôi bảo nếu in 1,000 cuốn phải có ít nhất 3 triệu đồng. Lật lên lật xuống bản thảo, Quán hỏi nếu in 500 cuốn sẽ là triệu rưỡi à? Không thể chia đôi đơn giản như cậu nói. In nhiều giá rẻ, in càng ít giá thành càng cao. Phùng Cung chắc không có đồng nào, vận động ai đóng góp bây giờ. Phùng Quán bảo, tao đã có cách, sẽ bỏ ra sáu tháng xuyên Việt, đọc thơ và quyên tiền cho Phùng Cung! Tôi cãi: thơ Phùng Cung súc tích, ngắn gọn, chỉ ngồi chiếu rượu đọc cho nhau nghe, nhấm nháp thơ, thấm dần, chứ không thể ra sân vận động, bến xe, bến tàu như mày đã từng đọc để quyên tiền cho người nghèo mấy năm trước đây, hay mày lại chỉ đọc thơ mày. Hớp một ngụm rượu Quán bảo, đọc thơ tao và thơ Phùng Cung, dĩ nhiên trước khi đọc thơ Phùng Cung tao sẽ giải thích ngọn nguồn, người nghe sẽ thấu hiểu và xúc động trước thân phận thơ Phùng Cung. Ví dụ đọc bài Trà: Quất mãi nước sôi/ trà đau nát bã/ không đổi giọng Tân Cương hoặc bài Bèo của anh Cung: lênh đênh muôn dặm nước non/ dạt vào ao cạn vẫn còn lênh đênh không cần giải thích, người nghe hiểu ngay thông điệp của những bài thơ ngắn gọn một cách độc đáo ấy…

Tôi vào Sài Gòn ít lâu thì nhận được thư Phùng Quán báo tin, anh Nguyễn Hữu Ðang đã rút hết tiền tiết kiệm anh ky cóp mấy năm nay cho Phùng Cung in thơ. Trong tập Trăng Hoàng Cung (1996) Phùng Quán viết rất xúc động về điều này. Cuối năm 1995, Phùng Cung gửi vào cho tôi 200 cuốn Xem Ðêm nhờ phát hành hộ. Giúp anh là nghĩa vụ của tôi. Tôi cầm sách đi bán dạo, cô giáo Trân ở trường Cao Ðẳng Sư Phạm mua cho 30 cuốn, các thầy các cô người ít nhất mua một cuốn, phần lớn mua từ ba cuốn trở lên. PGS TS Trần Hữu Tá cũng phát hành giúp (sách Phùng Cung gửi riêng cho THT), gom về được mấy trăm nghìn đồng đưa cho tôi nhờ chuyển ra Hà Nội. Nếu nhớ không nhầm, tôi đã đưa cho cháu Phùng Hà Phủ, một triệu ba trăm ngàn đồng để cháu chuyển cho bố mẹ. Lại vẫn Phùng Quán viết thư cho tôi, tiền bán sách Xem Ðêm từ khắp nơi gom lại đủ để hoàn trả cho anh Nguyễn Hữu Ðang. Anh Ðang không nhận mà bảo, cứ để số tiền làm một cái quỹ giúp văn thi sĩ nghèo lúc cần đến,…

Trong bữa cơm ở nhà Phùng Quán, cô giáo Bội Trâm (vợ Phùng Quán) thủ thỉ: “Ông Ðài ạ, người ta hay nói về việc anh Quán giúp anh Cung, thực ra anh Cung giúp anh Quán rất nhiều. Anh Cung thường đọc rất kỹ những bài thơ của anh Quán, góp ý để thơ anh Quán không dài dòng như những bài độc tấu hồi đi biểu diễn với anh Thanh Tịnh. Và bát canh bí tôm khô hôm nay là cây nhà lá vườn của anh Cung cầm đến cho. Bát canh phiếu mẫu đấy!”

Mời độc giả xem Điểm tin buổi sáng Thứ Tư, ngày 15 tháng 2 năm 2017

Tôi cười: “Bát cơm phiếu mẫu bà lại ‘biên tập’ thành bát canh, vui thật.”

Hai nhà thơ họ Phùng, một người sinh ra ở Vĩnh Yên, một người sinh ra ở Huế đã cư xử với nhau hơn cả anh em ruột thịt. Hai người đã về với ông bà gần 20 năm nay, Phùng Quán không được nhìn một loạt tác phẩm của anh xuất bản sau khi anh mất, Phùng Cung cũng không được nhìn thấy tập thơ Xem Ðêm NXB Hội Nhà Văn và công ty văn hóa Nhã Nam tái bản 2012 gần như đầy đủ thơ của Phùng Cung trong tù và ngoài đời. Tập thơ đã được Hội Nhà Văn Hà Nội tặng giải thưởng cùng với tập tiểu thuyết “Những Ngã Tư và Những Cột Ðèn” của Trần Dần. Lời tiên đoán của Phùng Quán mấy chục năm về trước đã thành sự thật: rồi nhà nước sẽ khôi phục danh dự cho nhóm nhân văn (câu này Quán nói cuối năm 1973). Tôi hy vọng tập truyện ngắn của Phùng Cung in ở Mỹ sẽ được in lại ở Việt Nam như tập tiểu thuyết Trăng Hoàng Cung của Phùng Quán in ở Mỹ đã được NXB trong nước in lại.

Bạn bè tới nhà tôi chơi, đều đến bàn thờ có di ảnh Phùng Cung, Phùng Quán thắp cho các anh một nén tâm nhang, báo tin vui cho hai thi sĩ họ Phùng là nhiều anh trong nhóm nhân văn đã được tặng nhiều giải thưởng.

Hai nhà thơ họ Phùng ơi, những gì các anh tiên đoán đã thành sự thật.