LITTLE SAIGON, California (NV) – Đại học Cal State Fullerton (CSUF) hồi Tháng Mười, 2024 công bố phúc trình nghiên cứu về sự phát triển và phồn vinh của Little Saigon, Orange County, miền Nam California, nơi có cộng đồng người Việt lớn nhất và lâu đời nhất hải ngoại, nhân dịp kỷ niệm 50 năm làn sóng người Việt tị nạn định cư tại Hoa Kỳ. 

Đây là phúc trình nghiên cứu tập trung vào dân số và kinh tế đầu tiên về Little Saigon, gồm những phân tích và thống kê liên quan đến các yếu tố như tuổi tác, giới tính, trình độ học vấn, thu nhập, nghề nghiệp, gia cư, xã hội, và hướng phát triển trong tương lai.

Tác giả của phúc trình là ba vị tiến sĩ của Khoa Kinh Doanh và Kinh Tế thuộc CSUF gồm Anil Puri, Aaron Popp, và Adrian Fleissig. Đây cũng là nỗ lực vận động của Bác Sĩ Tâm Nguyễn, giám đốc học viện thẩm mỹ Advance Beauty College và là cựu sinh viên của trường. 

Tổng quan về kinh tế, dân số, và văn hóa

Little Saigon tại Orange County, California, là nơi hội tụ cộng đồng người Việt lớn nhất và lâu đời nhất tại Hoa Kỳ. Trung tâm của khu vực là đường Bolsa ở Westminster, với nhiều cửa hàng và doanh nghiệp bao quanh thương xá Phước Lộc Thọ, một khu thương mại nổi tiếng được xây dựng năm 1987 với khoản đầu tư $15 triệu từ doanh nhân Triệu Phát (Frank Jao). Little Saigon tiếp tục mở rộng sang các thành phố lân cận như Santa Ana, Garden Grove, và Fountain Valley, thu hút ngày càng nhiều doanh nghiệp, đặc biệt là trong các ngành dịch vụ, bán lẻ, khách sạn, nhà hàng, và ngân hàng.

Lễ hội Tết và văn hóa cộng đồng

Lễ hội Tết Nguyên Đán là sự kiện văn hóa lớn nhất hàng năm, được tổ chức tại nhiều địa điểm ở Orange County, như thương xá Phước Lộc Thọ và công viên Mile Square Regional Park ở Fountain Valley. Lễ hội do Phòng Thương Mại Việt Mỹ tổ chức từ năm 1996, sau này là các hội đoàn và thành phố Westminster, thu hút hàng ngàn người tham gia và phát sóng qua các kênh truyền hình và phát trực tiếp, củng cố vai trò của Little Saigon là cộng đồng người Mỹ gốc Việt lớn và có ảnh hưởng nhất tại Hoa Kỳ.

Dân số và tình trạng cư trú

Tính đến năm 2022, dân số Little Saigon là 229,314 người, chiếm 7.2% dân số Orange County. Độ tuổi trung bình tại đây cao hơn Orange County, với tỉ lệ người dân trên 45 tuổi cao hơn và tỉ lệ người trẻ dưới 18 tuổi và từ 20-44 tuổi thấp hơn. 

Về sắc tộc, 52.8% cư dân là người gốc Châu Á, trong đó 43.4% là người Việt, cao hơn rất nhiều so với 6.8% của Orange County. Little Saigon cũng có tỉ lệ người nhập cư cao, với 49.4% dân số là người sinh ra ở nước ngoài, đa số từ Châu Á.

Tiếng Anh là ngôn ngữ duy nhất được sử dụng trong 28.7% gia đình ở Little Saigon, trong khi 46.8% gia đình sử dụng các ngôn ngữ gốc Châu Á và Thái Bình Dương. Đây cũng là lý do tỉ lệ người nói tiếng Anh không thành thạo tại đây cao hơn Orange County.

Thị trường lao động và thu nhập

Thị trường lao động của Little Saigon yếu hơn so với Orange County, với tỉ lệ thất nghiệp cao hơn và tỉ lệ tham gia lao động thấp hơn. Tỉ lệ thất nghiệp tại đây là 6.7% năm 2022, với sự chênh lệch đáng kể về tỉ lệ thất nghiệp ở các khu vực khác nhau trong Little Saigon. Tỉ lệ người lớn tuổi, tỉ lệ người khuyết tật cao hơn và xu hướng có phụ huynh ở nhà chăm sóc con cũng góp phần làm giảm tỉ lệ tham gia lao động tại đây.

Người dân Little Saigon chủ yếu làm việc trong các ngành dịch vụ và sản xuất, chỉ có 31.4% làm công việc văn phòng so với 45.6% ở Orange County. Các ngành dịch vụ chiếm tỉ lệ cao nhất với 22.5%, trong khi ngành sản xuất cũng có tỉ lệ lao động cao hơn so với Orange County. 

Sự phát triển của doanh nghiệp nhỏ

Doanh nghiệp nhỏ tại Little Saigon phát triển nhanh chóng. Việc làm trong các doanh nghiệp dưới 20 nhân viên tăng trung bình 3.2% mỗi năm từ 2012 đến 2021, cao hơn mức 2% của Orange County. Trong khi đó, việc làm trong các công ty lớn trên 500 nhân viên giảm 1.8% mỗi năm. Sự phát triển này được thúc đẩy một phần nhờ cộng đồng người Việt năng động và ngày càng nhiều có người tốt nghiệp các ngành STEM, tạo tiềm năng cho sự phát triển của các doanh nghiệp công nghệ cao.

STEM trong tiếng Việt là viết tắt của các lĩnh vực Khoa Học (Science), Công Nghệ (Technology), Kỹ Thuật (Engineering), và Toán Học (Mathematics).

Giá trị nhà ở và chi phí sinh hoạt

Little Saigon có 69,617 đơn vị nhà ở, chiếm 6.2% tổng số nhà ở Orange County. Nhà ở tại đây nhỏ và cũ hơn, với tỉ lệ gia đình có người trên 65 tuổi cao hơn so với Orange County. Giá trị nhà ở trung bình tại Little Saigon là $698,600, thấp hơn nhiều so với $862,900 ở Orange County, do phần lớn nhà có diện tích nhỏ hơn. Tuy nhiên, 52.6% người thuê nhà ở Little Saigon, so với 46.1% cư dân Orange County, phải chi trả hơn 35% thu nhập cho tiền thuê. 

Tương lai kinh tế của Little Saigon

Little Saigon trải qua nhiều thay đổi và thách thức kinh tế nhưng vẫn có tiềm năng phát triển cho các doanh nghiệp nhỏ và khởi nghiệp. Cộng đồng người Việt và khu vực Little Saigon tại Orange County không ngừng mở rộng từ những năm 1970 và dự kiến sẽ tiếp tục phát triển. Một nửa cộng đồng người Việt ở Orange County sống ngoài Little Saigon, chủ yếu tại các khu vực lân cận như phía Đông của Stanton, Fountain Valley,và Garden Grove, phía Nam của Anaheim, và phía Tây của Santa Ana. Little Saigon đang mở rộng về phía Bắc, Đông, và Đông Nam, trong khi ranh giới phía Tây Nam được cố định tới xa lộ 405. 

Thế hệ tốt nghiệp đại học gần đây ở Little Saigon có xu hướng có bằng cấp liên quan đến STEM, tạo nguồn nhân lực kỹ thuật, khuyến khích các doanh nghiệp công nghệ cao đến thành lập tại Little Saigon.

Các doanh nghiệp nhỏ ở Little Saigon tăng trưởng nhanh. Từ năm 2012 đến 2021, việc làm tại các doanh nghiệp nhỏ dưới 20 nhân viên tăng trung bình 3.2% mỗi năm, cao hơn so với mức 2% ở Orange County. Ngược lại, việc làm tại các doanh nghiệp lớn trên 500 nhân viên giảm 1.8% mỗi năm ở Little Saigon.

Mặc dù Little Saigon thua kém Orange County ở một số chỉ số kinh tế, nhưng các chương trình khuyến khích như Quỹ Các Tổ Chức Tài Chính Phát Triển Cộng Đồng (CDFI) của Bộ Tài Chính Hoa Kỳ có thể thu hút thêm đầu tư. Ví dụ, chương trình New Markets Tax Credit cung cấp tín dụng thuế 39% trong bảy năm cho các khoản đầu tư vào cộng đồng kinh tế khó khăn. Các chương trình này dựa vào những yếu tố như thu nhập thấp, tỉ lệ nghèo cao và tỉ lệ thất nghiệp cao, giúp phát triển kinh tế tại Little Saigon.

Little Saigon, với cộng đồng người Việt mạnh mẽ và năng động, vẫn tiếp tục mở rộng và có tiềm năng phát triển kinh tế và văn hóa lâu dài. Các ngành dịch vụ và doanh nghiệp nhỏ vẫn là trụ cột của nền kinh tế địa phương, và các chương trình hỗ trợ có thể đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy sự phát triển này. (T.Nhiên) [đ.d.]

Triều Giang

AUSTIN, Texas (NV) – “Vào những ngày cuối Tháng Tư, 1975, Sài Gòn chìm trong tiếng pháo kích, nhiều nơi bốc cháy, khói đen bốc cao ngút trời, tiếng còi hú của xe cứu thương vang lên không ngớt. Người dân từ các tỉnh miền Trung ùn ùn đổ về Sài Gòn. Đại gia đình chúng tôi đứng trước quyết định sinh tử: Đi hay ở?”

Bà Mỹ Lệ Võ, hiệu trưởng trường Montessori, tọa lạc ngay trung tâm Houston, tâm sự và nói tiếp: “Biết rằng ở lại khó có thể sống yên, mọi người quyết tâm tìm đường ra đi. Nhưng đi bằng cách nào? Giữa cảnh hỗn loạn, may thay, ông Cao Xuân Vệ, thông gia, dành cho gia đình được hai vé máy bay. Gia đình có hơn 20 người – ai đi, ai ở?” 

“50 năm mà còn như mới hôm qua” 

“Lúc ấy, anh Võ Phượng Đằng, chồng tôi, và tôi đã có con trai đầu lòng, cháu Phong, mới 17 tháng tuổi. Chị Ngọc Trương, vợ Bác Sĩ Hiếu Trương, cũng đang mang thai. Cuối cùng, mẹ tôi quyết định, hai vé được dành cho tôi cùng cháu Phong và chị Ngọc, ưu tiên phụ nữ và trẻ em.

Chúng tôi gian nan lắm mới vào được phi trường Tân Sơn Nhất. Biển người chen lấn hỗn loạn, tiếng đạn pháo kích vẫn dội về. Người chết, người bị thương la liệt quanh mình. Trên chiếc máy bay đã tháo hết ghế, chúng tôi ngồi bệt dưới sàn, giữa không khí ngột ngạt, lo âu. Cháu Phong ôm chặt tôi, ánh mắt sợ hãi nhưng không khóc. Sau nhiều giờ bay, chúng tôi đáp xuống đảo Guam.

Đến Tháng Bảy, mới nhận được tin gia đình đã rời Việt Nam bằng tàu Long Hồ và cập bến Subic Bay. Bốn tháng sau, đại gia đình đoàn tụ tại trại tị nạn Camp Pendleton, California. Cả nhà ôm nhau khóc, vì mọi người tưởng như người thân mình đã mất đi, nay lại tìm thấy.

Sau đó, chúng tôi được bảo lãnh đến Cooper, một thị trấn nhỏ ở Texas với khoảng 2,500 dân. Nhà thờ và giáo dân ở đây đã đùm bọc, hỗ trợ chúng tôi. Ba gia đình chúng tôi, gồm 11 người, sống chen chúc trong một căn hộ. Tuy chật chội, nhưng đầy đủ tiện nghi, nhờ tấm lòng quảng đại của cộng đồng.

Anh Đằng vừa đi học lại ngành kiến trúc vừa đi làm, tôi đi học thêm một số tín chỉ và hoàn tất bằng cử nhân giáo dục dựa trên nền tảng bằng cấp trước đó tại Pháp. Cuộc sống tạm ổn nhưng rất buồn vì không có người Việt Nam quanh mình.

Năm 1978, chúng tôi chuyển về Houston, nơi có cộng đồng Việt Nam đông đảo. Tôi xin dạy tại một trường Montessori của một bà hiệu trưởng gốc Do Thái và đi học thêm để lấy bằng cao học giáo dục. Anh Đằng làm việc tại Sở Thương Mại. Gia đình Bác Sĩ Hiếu của chị Ngọc thì chuyển về Dallas.

Đó là câu chuyện tị nạn và hành trình lập nghiệp trên đất Mỹ của chúng tôi – 50 năm mà còn như mới hôm qua,” bà Mỹ Lệ Võ tâm sự đầy xúc động tại ngôi trường ngay trung tâm Houston, nơi suốt hơn 30 năm qua đã chào đón hàng trăm em học sinh từ 3 tháng tuổi đến lớp Tám mỗi năm.

Hai tòa nhà tại đại học UT Austin mang tên “The Vo Family” 

Bà chia sẻ với chúng tôi nhân dịp có mặt tại đại học University of Texas, Austin, tham dự lễ đặt tên “Vo Family Lobby” của tòa nhà Texas Global, địa chỉ 2400 Nueces St., Austin, Texas, lúc 5 giờ chiều 11 Tháng Tư, 2025. Đây là tòa nhà dành riêng để đón tiếp sinh viên quốc tế.

Trong niềm xúc động, bà Mỹ Lệ không giấu được niềm tự hào: “Sau bao gian khó, nay con cháu đã thành danh, đem vinh quang về cho gia đình và cộng đồng Việt Nam.”

Điều đáng nói, đây không phải là công trình duy nhất. Trước đó, vào năm 2020, hội trường tiếp đón tân sinh viên của đại học UT Austin cũng đã được vinh danh mang tên “Vo Family Auditorium.”

Học vấn xuất sắc, tài năng lãnh đạo vượt trội 

Điều gì khiến một ngôi trường danh tiếng như đại học UT Austin – với chương trình MBA toàn thời gian xếp hạng 16/133, và chương trình MBA bán thời gian xếp hạng 6/241 toàn nước Mỹ – hai lần đặt tên Vo Family cho những công trình trọng yếu của trường?

Cậu bé hoảng sợ từng ôm chặt mẹ trên chuyến bay cuối rời Việt Nam năm ấy, nay chính là Andrew Phong Võ, giám đốc nhân sự (CHRO) cho các thị trường tăng trưởng, và là đối tác của tập đoàn tư vấn toàn cầu Accenture (Fortune 500).

Ông phụ trách chiến lược phát triển nhân tài tại các khu vực Á Châu-Thái Bình Dương, Phi Châu, Trung Đông, và Mỹ Châu La Tinh, hỗ trợ hơn 300,000 nhân viên tại hơn 20 quốc gia. Ngoài ra, ông còn lãnh đạo bộ phận chiến lược và tư vấn khu vực Đông Nam Á. Gia đình ông gồm vợ là bà Sophie Võ và hai người con, sau nhiều năm công tác tại Singapore, vừa chuyển sang Abu Dhabi, thủ đô và là thành phố đông dân thứ hai của Các Tiểu Vương Quốc Ả Rập Thống Nhất (UAE), sau Dubai để nhận nhiệm vụ mới.

Tấm lòng vì cộng đồng và lòng nhân ái 

Ngay từ khi còn là sinh viên tại McCombs School of Business, đại học UT Austin, ông Andrew đã sáng lập tổ chức Texas Iron Spikes năm 1994, tạo cơ hội cho sinh viên tham gia các hoạt động thiện nguyện như giúp đỡ trẻ em nghèo đi học, hay tổ chức Thế Vận Hội bóng chày dành cho người khuyết tật.

Với học lực xuất sắc và tài lãnh đạo nổi bật, ông được bầu chọn là sinh viên trẻ xuất sắc toàn tiểu bang Texas trước tuổi 40, năm 2022 được chọn vào “Hall of Fame” của đại học kinh doanh Mc. Combs.

Sau khi ra trường, ông và bà Sophie Võ còn thành lập quỹ học bổng toàn phần cho sinh viên kinh doanh ưu tú. Suốt 30 năm qua, ông gắn bó với Accenture, giúp hàng ngàn sinh viên tìm được việc làm phù hợp với khả năng.

Ông đặc biệt quan tâm hỗ trợ sinh viên gốc Á, vì nhận thấy còn ít người vươn tới các vị trí lãnh đạo cấp cao.

Ông thường chia sẻ: “Mỗi người trong chúng ta đều mang sứ mệnh khuyến khích và bồi dưỡng nhân tài để xây dựng tương lai đất nước.”

Sinh ra để lãnh đạo 

Bà Mỹ Lệ nhớ lại: “Andrew Phong lúc nhỏ rất hiếu động. Từ khi còn học Mẫu Giáo tại trường Montessori, cháu luôn dẫn đầu trong mọi hoạt động, được bạn bè yêu quý nhờ tính cách vui vẻ, sáng tạo và hào phóng. Tình bạn thuở thiếu thời ấy, đến nay vẫn bền chặt.”

Trong bài phát biểu tại buổi lễ vinh danh, ông Andrew Phong Võ đã khiến cử tọa bật cười nhiều lần với lối nói chuyện dí dỏm. Nhưng đến phần cuối, giọng ông nghẹn ngào khi nhắc đến công lao to lớn của cha mẹ: “Năm mươi năm qua, tôi chứng kiến cha mẹ mình từ hai bàn tay trắng, xây dựng sự nghiệp, lập nên trường Montessori đào tạo bao thế hệ trẻ em, huấn luyện giáo viên, trả ơn cho nước Mỹ bằng cách hỗ trợ US Marine Corps, Hội Hồng Thập Tự và cộng đồng người Việt tại Texas. Cha mẹ tôi đã làm tất cả – và còn làm gương cho chúng tôi nên người.”

Niềm tự hào cho sinh viên Việt Nam tại UT Austin 

Bài phát biểu của bà Mỹ Lệ và bà Ngọc Trương, vợ Bác Sĩ Hiếu, dù ngắn gọn, cũng nhiều lần bị ngắt quãng vì xúc động. Những giọt nước mắt của họ là lời cảm tạ sâu sắc nhất cho hành trình đầy hy sinh, giờ đã được đền đáp xứng đáng.

Buổi lễ kết thúc khoảng 7 giờ tối cùng ngày. Quan khách ra về trong ánh nắng dịu nhẹ của ngày cuối Xuân. Và mai đây, khi những sinh viên Việt Nam từ khắp bốn phương đến UT Austin, chắc hẳn họ sẽ ngạc nhiên, thích thú, và tự hào khi tìm hiểu câu chuyện đằng sau cái tên “The Vo Family.” [đ.d.]

Tiến Sĩ Alex-Thái Đình Võ

LTS: Hòa hợp và hòa giải dân tộc, dù đã 50 năm sau cuộc chiến, vẫn là một vấn đề nhạy cảm và chưa tìm ra lối thoát đối với người Việt Nam. Nhật báo Người Việt xin trân trọng giới thiệu bài viết đóng góp cho đề tài này của Tiến Sĩ Alex-Thái Đình Võ, một sử gia người Mỹ gốc Việt, hiện là giáo sư nghiên cứu tại Trung Tâm Việt Nam và Lưu Trữ của đại học Texas Tech University, Lubbock, Texas. Bài viết không nhất thiết phản ảnh quan điểm của Người Việt. 

Di chứng và sự cần thiết của hòa giải

Chiến tranh, cùng với những hệ lụy sâu xa và các chính sách hậu chiến, không chỉ để lại vết thương trên thân thể con người mà còn khắc sâu trong tâm khảm và ký ức của cả một dân tộc. Những di chứng ấy – đôi khi hiển hiện, đôi khi âm ỉ – đã trở thành căn nguyên của sự chia rẽ, nghi kỵ và hận thù kéo dài giữa con người với nhau, giữa người dân với chính thể, đặc biệt là giữa những bên từng ở hai chiến tuyến.

Năm mươi năm sau chiến tranh, những di chứng của thời chiến và hậu chiến vẫn còn hiện hữu – chưa được hóa giải một cách thấu đáo – tiếp tục góp phần duy trì sự chia rẽ, định kiến, nỗi sợ hãi và kỳ thị giữa người với người, giữa cộng đồng với cộng đồng. Bởi vậy, hòa giải và hòa hợp sau chiến tranh không thể chỉ là khẩu hiệu lặp lại trong các dịp kỷ niệm, mà cần là một quá trình kiên trì, đòi hỏi thời gian, sự mở lòng bao dung để cảm thông, và quan trọng hơn hết, là những hành động cụ thể và chân thành. 

Phân biệt giữa hòa giải và hòa hợp

Hai khái niệm hòa giải và hòa hợp không nên bị đồng nhất hay giản lược thành một tiến trình duy nhất. Hòa giải là bước tiền đề – là hành trình can đảm để nhìn lại, nhận diện và hóa giải những khuất tất, đau thương trong lịch sử. Chỉ khi sự thật được công nhận, ký ức được lắng nghe, và con người được tôn trọng với tất cả chiều sâu của căn tính và trải nghiệm lịch sử – thì mới có thể đặt nền móng cho một sự hòa hợp thực sự.

Hòa hợp là kết quả của tiến trình ấy – khi sự khác biệt không còn là lý do để loại trừ, mà trở thành nền tảng cho một cộng đồng cùng chung sống trong tôn trọng, chấp nhận sự đa dạng đầy sắc thái cũng như phức tạp, và cùng nhau xây dựng một tương lai phong phú hơn. Hòa giải và hòa hợp chỉ có thể bắt rễ khi xuất phát từ sự tự nguyện, sự thấu hiểu, và nỗ lực chung của tất cả các bên liên quan. 

Những trở ngại hiện tại

Cho đến nay, giữa người Việt với nhau, những bước tiến về kinh tế, văn hóa, thậm chí nghệ thuật đã tạo ra những cây cầu – nhưng những cây cầu ấy vẫn chưa thể bắc qua ý thức và vô thức lịch sử. Ở tầng vô thức, vẫn tồn tại sự e dè, mặc cảm, thậm chí sợ hãi – thể hiện qua cách xã hội né tránh những vấn đề “nhạy cảm” trong quá khứ: Từ miền Bắc với cải cách ruộng đất, phong trào Nhân Văn Giai Phẩm, đến miền Nam trước 1975 với thảm sát Huế, thảm sát Mỹ Lai, hậu quả của chất độc da cam, trại cải tạo, vấn đề lý lịch, các cuộc vượt biên, và cả sự hiện diện gây tranh cãi của những biểu tượng như lá cờ vàng – tất cả đều là những phần ký ức chưa được nhìn nhận một cách đầy đủ và công bằng.

Hòa giải văn hóa – dù mang lại hy vọng – vẫn chưa chạm đến gốc rễ. Những buổi hòa nhạc Trịnh Công Sơn, các triển lãm mỹ thuật thời chiến, những bộ phim về hàn gắn… tuy đã bước đầu mở lối, nhưng nếu không được tiếp tục bằng chính sách, giáo dục, và đối thoại công khai, chúng chỉ dừng ở mức biểu tượng cảm xúc, chưa đủ để tạo ra sự hòa giải bền vững. 

Tồn tại giữa con người và thể chế

Thực chất, dù không tuyệt đối, nhưng phải công tâm nhìn nhận rằng giữa con người với con người, phần lớn đã có sự hòa giải từ lâu. Ở tận cùng của ký ức và nỗi đau, ai cũng hiểu rằng cuộc chiến ấy là một cuộc tương tàn giữa huynh đệ – giữa những người không may sinh ra ở hai phía vĩ tuyến, giữa những cuộc ra đi và ở lại do hoàn cảnh đẩy đưa. Chính vì thế mới có những đối đầu đầy bi kịch giữa bạn bè, giữa người thân trên chiến trường; mới có cảnh người cha tập kết vào tù thăm đứa con ngụy sau ngày “giải phóng;” mới có những éo le như người vợ của một sĩ quan Việt Nam Cộng Hòa buộc phải tái hôn với một bộ đội cộng sản để nuôi con khi chồng còn trong trại cải tạo.

Những oan nghiệt đó, theo thời gian, phần nào đã tự được hóa giải – như khi người anh từng tập kết trở về quê trông nom nhà cửa cho đứa em được đi Mỹ. Điều đó cho thấy, rốt cuộc, vấn đề không còn nằm giữa người với người, mà nằm giữa thể chế và con người – cụ thể là ở chỗ, cho đến nay, thể chế ấy vẫn chưa thực sự thể hiện một thiện chí hòa giải một cách chân thành, dù họ hoàn toàn có đủ điều kiện và khả năng để làm điều đó. 

Cách tiếp cận ký ức và loại trừ chính trị

Không thể nói đến hòa giải nếu như một bên vẫn bị phủ định hoàn toàn danh tính, quá khứ và đóng góp lịch sử của mình. Việc vẫn gọi Việt Nam Cộng Hòa là “ngụy quyền,” vẫn tiếp tục tuyên truyền một lịch sử một chiều, vẫn loại trừ các biểu tượng đối lập khỏi không gian công cộng – không phải là điều vô tình, mà là một hệ thống tái sản xuất ký ức có chủ đích.

Tình trạng này không chỉ là sản phẩm của một ý thức hệ, mà còn ăn sâu vào văn hóa chính trị quyền lực – nơi mà sự chính danh được xây dựng trên sự loại trừ thay vì cộng hưởng. Việc chính quyền Việt Nam có thể dễ dàng hòa giải với các cường quốc như Mỹ hay Trung Quốc vì lý do kinh tế và địa chính trị, nhưng lại chưa thể mở lòng với chính những người anh em cùng một dân tộc, phản ánh một sự lựa chọn có tính toán trong cách tiếp cận ký ức – nơi lợi ích dường như vẫn được đặt lên trên sự thấu hiểu và phẩm giá con người, với giả định rằng đó mới là điều mang lại lợi ích lâu dài.

Khi phải sống và đối diện với thực tại của những toan tính như thế – cùng với ảnh hưởng kéo dài của chủ nghĩa thực dân và Chiến Tranh Lạnh lên các chia rẽ ý thức hệ và vùng miền – sự phân cực trong xã hội Việt Nam càng trở nên sâu sắc, không chỉ giữa người Việt với nhau, mà còn giữa con người và thể chế mà họ từng hoặc đang thuộc về. Người Việt, dù già hay trẻ, dù sống trong nước hay hải ngoại, nhiều khi bị buộc phải lựa chọn giữa hai cực đối lập, thay vì được quyền tồn tại trong sự dung hòa của đa dạng và phức tạp – vốn là bản chất thật sự của lịch sử và con người. 

Những bước nhỏ đến hòa giải

Con đường dẫn đến hòa giải không có lối tắt. Đó không thể là một cuộc “đại nhảy vọt,” bởi vì hòa giải và hòa hợp không thể đạt được bằng cách gạt bỏ quá khứ, phủ nhận nỗi đau hay những mất mát của người khác bằng những ngôn từ mang tính ngoại giao chính trị như “khép lại quá khứ, hướng đến tương lai.” Cũng không thể chỉ chờ cho thế hệ từng trực tiếp chịu tổn thương “ra đi” rồi mới bắt đầu tiến trình ấy – bởi vì không ai có thể hòa giải với một khoảng trống.

Vì vậy, dù hòa giải không thể vội vã, nhưng càng không thể trì hoãn. Điều kiện tiên quyết phải là thành ý và lòng bao dung – từ cả hai phía – để nhìn nhận sự tồn tại, nỗi đau, và giá trị lịch sử của nhau. Từ đó, các bước đi cụ thể có thể được thực hiện theo hai tầng nỗ lực: Vĩ mô và vi mô.

Ở cấp độ vĩ mô, tiến trình hòa giải cần bắt đầu từ việc nhìn lại cách chúng ta kể về lịch sử – tức là một sự nhìn nhận trung thực không chỉ về chính mình mà cả phía bên kia. Việc cải cách giáo dục lịch sử, chấm dứt mô hình kể chuyện một chiều, sẽ mở đường đưa những phần bị loại trừ trở lại như thành tố không thể thiếu của dòng chảy dân tộc.

Một quốc gia thực sự trưởng thành là quốc gia có dũng khí đối diện với ký ức – kể cả những phần tối tăm nhất. Làm được điều đó, quốc gia ấy không chỉ trưởng thành mà còn mạnh mẽ, vì đã biết mở lòng đón nhận những con người và ký ức từng bị gạt ra bên lề.

Trong tinh thần ấy, việc tổ chức các diễn đàn tự do đối thoại quốc gia, nơi những người từng ở hai bên chiến tuyến có thể lắng nghe và lên tiếng, sẽ góp phần chữa lành vết thương. Cùng với đó là các nỗ lực phục hồi danh dự cho những nhân vật từng bị loại trừ – thông qua bảo tàng, bia tưởng niệm, hay ấn phẩm mang tính giáo dục.

Một chính sách tiếp nhận và nâng đỡ công bằng, đầy nhân ái đối với những người – dù đã khuất hay vẫn sống lây lất vì di chứng chiến tranh – là bước đi ý nghĩa. Những nỗ lực tìm kiếm hài cốt, trùng tu mộ phần, hỗ trợ tài chính và y tế, nên được thực hiện với cùng một tấm lòng như dành cho tử sĩ và thương binh của chính thể hiện tại. Bởi vì họ – bất kể từng thuộc về bên nào – vẫn luôn là một phần không thể tách rời của cộng đồng dân tộc.

Ngoài việc hướng tới hòa giải với những yếu tố lịch sử giữa bên được gọi là thắng cuộc và bên thua cuộc, thì một yêu cầu cấp thiết và thực tế hơn hiện nay chính là tiến trình hòa giải giữa thể chế và người dân – không chỉ với đồng bào ở hải ngoại mà cả với đồng bào trong nước.

Một nền hòa giải thực sự đòi hỏi chính quyền cần chủ động nhìn nhận, tôn trọng, và từng bước thực hiện các giá trị về tự do và quyền công dân. Đặc biệt, cần tạo dựng môi trường công bằng, trong đó người dân có quyền tự do bày tỏ nguyện vọng, tham gia đóng góp ý kiến và xây dựng chính sách quốc gia.

Chỉ bằng cách đó, tinh thần đoàn kết dân tộc mới có thể thực sự được khơi dậy, và mọi người dân – bất kể quá khứ hay vị trí địa lý – mới có thể cùng chung tay vun đắp cho một tương lai chung, vững mạnh và bao dung hơn cho đất nước.

Ở cấp độ vĩ mô, những hành động nhỏ từ cộng đồng và cá nhân cũng vô cùng quan trọng. Các sáng kiến văn hóa xã hội từ trong và ngoài nước cần được khuyến khích như những nỗ lực phục hồi ký ức bị lãng quên. Việc tạo ra không gian kể chuyện và lắng nghe – từ bảo tàng, nghệ thuật, podcast, đến phỏng vấn – sẽ giúp người Việt các thế hệ chia sẻ trải nghiệm của mình. Đồng thời, đầu tư vào giáo dục và hỗ trợ tâm lý cho thế hệ trẻ là điều cấp thiết để các em hiểu rằng lịch sử không chỉ là thắng thua, mà là câu chuyện của con người – với đầy đủ tổn thương, giằng xé, và phẩm giá. 

Kết luận

Năm mươi năm sau chiến tranh, hòa giải và hòa hợp không thể tiếp tục là những lời nói êm tai hay khẩu hiệu vang vọng trong lễ kỷ niệm. Đã đến lúc chúng phải trở thành hành động – cụ thể, chân thành và có ý nghĩa – để ký ức thôi là gánh nặng, mà trở thành nền tảng cho một tương lai chung.

Muốn hòa hợp, phải hòa giải. Muốn hòa giải, phải hóa giải. Muốn hóa giải, phải nhìn nhau như những con người mang ký ức, nỗi đau và ước mơ. Không có hòa giải nào diễn ra khi một bên tiếp tục phủ định sự hiện diện và giá trị của bên kia, dù trong quá khứ hay hiện tại. Nhưng nếu bắt đầu từ lòng trắc ẩn, từ những cuộc đối thoại chân thành và chính sách mang tính chữa lành – thì hòa hợp không phải là điều viển vông, mà là một tương lai khả dĩ. [đ.d.]

Nguyễn Tiến Hưng

Ngay sau cuộc rút quân khỏi Pleiku (15 Tháng Hai, 1975), ông Bửu Viên, phụ tá tổng trưởng Quốc Phòng VNCH, nói với chúng tôi: “Trung Cộng muốn đưa quân tràn qua biên giới Việt Nam để đánh lạc hướng và cầm chân quân đội Bắc Việt, nhằm ngăn chận cuộc tổng tấn công vào miền Nam.”

Ít lâu sau, tôi lại được nghe Ngoại Trưởng Vương Văn Bắc xác nhận: “Trung Cộng có liên lạc và đề nghị một kế hoạch tiếp cứu VNCH, nhưng Tổng Thống Thiệu thẳng thừng từ chối.”

Thời điểm ấy, chúng tôi coi đây là chuyện hoang đường. Trung Quốc từng yểm trợ Bắc Việt từ bao nhiêu năm, sao nay lại muốn ngăn cản chiến thắng? Thêm vào đó, lập trường cứng rắn chống Trung Quốc của Tổng Thống Thiệu đã thể hiện rõ ràng trong hải chiến Hoàng Sa 1974 – khiến chúng tôi càng tin việc đó khó có thể xảy ra, cho nên đã quên không hỏi thẳng Tổng Thống Thiệu. Chỉ có một lần tại London, Anh, tôi có hỏi sơ qua rằng người nào của Trung Quốc đã liên lạc với ông Bắc, thì ông Thiệu nói: “Lãnh sự của Trung Cộng ở Hồng Kông.”

Nhưng ngày nay, với những bằng chứng mới, chúng tôi có thể xác nhận câu chuyện này hoàn toàn có thật, được chi tiết trong cuốn sách “Bức Tử VNCH – Kissinger và 8 Thủ Đoạn Nham Hiểm” (2024).

Hai bí mật lớn cuối cuộc chiến 

Sau 15 năm chiến đấu vai kề vai với quân đội Bắc Việt (1960-1975) cuối cùng thì Mặt Trận Giải Phóng (MTGP) lại muốn thương thuyết thẳng với Mỹ và VNCH.

Trung Quốc thực sự muốn can thiệp để ngăn chận chiến thắng của Bắc Việt.

MTGP tìm cách điều đình riêng với Hoa Kỳ và VNCH 

Về việc MTGP – với sự hỗ trợ của Trung Quốc – muốn tách rời khỏi Hà Nội để điều đình thẳng với Mỹ thì trong hồ sơ của Đại Sứ Graham Martin trao cho chúng tôi – gồm trên 20 mật điện giữa Tòa Đại Sứ Mỹ ở Sài Gòn và Bộ Ngoại Giao ở Washington, DC vào Tháng Tư, 1975, có hai công điện của Ngoại Trưởng Henry Kissinger cùng ngày 25 Tháng Tư, 1975 gửi ông Martin nói đến việc ông Phạm Văn Ba, đại diện MTGP tại Paris, cho biết họ muốn liên lạc trực tiếp với Hoa Kỳ và nhờ Pháp sắp xếp một cuộc gặp gỡ.

Công điện thứ nhất, ngày 25 Tháng Tư, 1975:

“Tòa Đại Sứ Pháp đã thông báo cho chúng tôi vào chiều ngày 24 Tháng Tư rằng MTGP tiếp tục nói với Pháp họ muốn thiết lập liên lạc trực tiếp với Hoa Kỳ. Người Pháp lưu ý rằng lời phát biểu này là tiếp theo một phát biểu tương tự trong cuộc trao đổi với ngoại trưởng (Pháp) như đã báo cáo trước đây. Họ đã coi sự việc này như một lời yêu cầu để người Pháp sắp xếp một cuộc gặp gỡ với chúng ta.” – Kissinger.

Công điện thứ hai trong cùng ngày 25 Tháng Tư, 1975:

“Tòa Đại Sứ Pháp thông báo cho chúng tôi về trao đổi ngày 25 Tháng Tư giữa ông Phạm Văn Ba, đại diện MTGP, và ông Quai D’Orsay, quyền giám đốc phụ trách các vấn đề Á Châu của Bộ Ngoại Giao Pháp.Ông Ba nói ông muốn mọi người hiểu rằng MTGP coi một công thức chính trị có thể chấp nhận được, đó là đặt Tướng (Dương Văn) Minh làm quốc trưởng, với điều kiện ông ấy phải thành lập một chính phủ với tinh thần hòa giải dân tộc.”

“Báo cáo của Pháp nói ông Ba đã xác nhận rằng Hoa Kỳ nên giải quyết vấn đề Nam Việt Nam với MTGP chứ không phải với Hà Nội. Về phần mình, MTGP sẵn sàng để mở cuộc đối thoại.” (Tâm Tư Tổng Thống Thiệu, trang 578-579).

Về điểm này thì Trung Tướng Trần Văn Đôn, cựu phó thủ tướng kiêm tổng trưởng Quốc Phòng, cũng xác nhận với chúng tôi là MTGP đã liên lạc với ông ở Paris và ở Sài Gòn về ý muốn điều đình thẳng với chính phủ VNCH. Mục đích là để thành lập một miền Nam trung lập chứ không hội nhập với miền Bắc.

Trung Quốc đề nghị nhảy vào tiếp cứu 

Ngày nay chúng tôi đã có được bằng chứng rõ ràng về việc Trung Quốc đề nghị với VNCH cho phép nhảy vào để đánh chận cuộc tổng tấn công mùa Xuân 1975 khi quân đội Bắc Việt đang tiến nhanh vào Sài Gòn, nhưng lãnh đạo VNCH đã dứt khoát từ chối.

Trước hết là câu chuyện của một nhân chứng còn sống. Đó là Đại Tá Không Quân Nguyễn Quốc Hưng (hiện ở Salem, Portland). Ông kể lại cho chúng tôi – với ghi chú của mình trong cuốn nhật ký “AGENDA 1975” mà ông còn giữ được. Đại Tá Hưng là cựu phụ tá tham mưu phó hành quân, Bộ Tư Lệnh Không Quân VNCH.

Sau đây là một trang của cuốn “AGENDA 1975” mà ông Hưng đã lục lọi tìm lại được, có ghi ngắn gọn những sự kiện vào ngày Thứ Bảy, 26 Tháng Tư, 1975, chỉ bốn ngày trước khi quân đội Bắc Việt tiến vào Sài Gòn.

Ông nói “Mấy dòng sau đây là do tôi vội vàng ghi lén tại chỗ:”

Và chi tiết trang nhật ký là như sau:

“Hồi 9 giờ 15 phút sáng ngày 26 Tháng Tư, 1975 tôi bay chiếc A-37 đánh ở Bắc Long Thành vì nơi đây đang bị pháo kích nặng, và đã trở về an toàn (vô sự). Trung Tướng (Nguyễn Cao) Kỳ gọi và nói anh và Cử đến đây gặp tôi ngay. Cử là Nguyễn Văn Cử, cựu phi công (người đã đảo chính Tổng Thống Ngô Đình Diệm năm 1962 nhưng không thành), lúc đó là dân biểu.

Lúc 10 giờ 10 phút thì tôi và Cử tới họp mật với ông Kỳ ở câu lạc bộ Không Quân Huỳnh Hữu Bạc, Tân Sơn Nhất. Vừa bắt đầu họp thì có một chiếc trực thăng UH-1 đáp xuống phía sau câu lạc bộ do phi công Mỹ lái và ba người Tàu mặc quần áo dân sự đi với một thông dịch viên. Cử hỏi nhỏ ông Kỳ: ‘Tại sao tụi nó đi máy bay Mỹ?’ Ông Kỳ nói: ‘Ba thằng tướng Trung Cộng này được Đại Sứ Martin sắp xếp để đến và yêu cầu tôi gặp.’

Sau khi chào hỏi và nói mấy câu xã giao, tướng Trung Quốc, qua thông dịch viên, hỏi: ‘Các ông có cần và đồng ý để chúng tôi cho hai sư đoàn đã sẵn sàng ở Bắc Lạng Sơn tràn qua đánh tập hậu quân đội Bắc Việt không?’

Lúc 10 giờ 20 phút, ông Kỳ trả lời vắn gọn: ‘Thắng trận hay bại trận là quyền định đoạt của Nam Việt và Bắc Việt Nam chúng tôi, xin mời các ông rời nơi đây ngay.’

Ba tướng Trung Quốc nhìn nhau ngỡ ngàng, một tướng lắc đầu, rồi họ chào ‘good bye’ và lên trực thăng.

Ông Kỳ quay sang nói với Cử và tôi: ‘Không thể cõng rắn độc để cắn chết gà nhà được.’ Rồi ông còn thêm: ‘Tổng Thống Thiệu đã từ chối chúng nó trước rồi. Bây giờ cứ tiếp tục.’

Nghe vậy, Cử mặt tái mét. Sau buổi họp, tôi hỏi tại sao thì Cử nói ‘moi’ xanh mặt vì sợ tụi Tàu tức giận sẽ ập xuống đánh luôn cả mình.’”

Ông Hưng thêm: “Khi tôi hỏi tại sao Trung Quốc lại muốn đánh chận quân đội Bắc Việt thì ông Kỳ nói: ‘Chúng nó đã biết Lê Duẩn theo Liên Xô rồi.’”

Những thông tin khác

Gần đây lại có thêm những thông tin về câu chuyện này. Những trích dẫn sau đây là từ bài khảo luận của tác giả George Jay Veith với tựa đề: “China and the Fall of South Vietnam: the Last Great Secret of the Vietnam War” đăng trên mạng của Wilson Center, Washington, DC, ngày 22 Tháng Chín, 2022: wilsoncenter.org/blog-post/china-and-fall-south-vietnam-last-great-secret-vietnam-war.

Thông tin của ông Veith dựa trên hơn một thập niên phỏng vấn và trao đổi email với Tiến Sĩ Nguyễn Xuân Phong trước khi ông qua đời vào Tháng Bảy, 2017. Ông Phong từng là phó trưởng phái đoàn VNCH trong suốt thời gian đàm phán với phái đoàn Việt Nam Dân Chủ Cộng Hòa (VNDCCH) tại Paris từ năm 1968 đến năm 1975.

Sau đây là một số chi tiết:

1972 – Theo ông Phong thì vào đầu năm “Trung Quốc đã chuyển đến ông nhiều thông điệp để tìm cách thiết lập một cuộc đối thoại với Tổng Thống Thiệu, nhưng ông Thiệu đã không trả lời.” Chúng tôi cho rằng những thông điệp này đã trùng hợp với cuộc “Tấn Công Lễ Phục Sinh” (Easter Offensive), miền Bắc gọi là “Chiến Dịch Xuân-Hè,” bắt đầu từ ngày 30 Tháng Ba, 1972 và kết thúc ngày 22 Tháng Mười, 1972 sau “Mùa Hè Đỏ Lửa.”

1974 – “Sau trận Hoàng Sa (ngày 19 Tháng Giêng, 1974), khi trả tù binh VNCH về nước, Trung Quốc đề nghị mở một cuộc họp giữa hai bên, nhưng VNCH không trả lời. Vào mùa Hè năm đó, Trung Quốc lại nhờ người nói chuyện lần nữa với chính phủ VNCH, nhưng người này lại trình bày với Đại Sứ Graham Martin của Mỹ, và ông Martin giữ im lặng luôn.”

Qua kinh nghiệm làm việc gần gũi với ông Martin trong thời gian từ 1974 tới 1975 về vấn đề viện trợ và biết được tâm tư tuyệt vọng của ông trước sự lạnh nhạt, phản bội của Washington, chúng tôi cho rằng ông Martin đã không im lặng, và đã bí mật cho ông Thiệu biết, vì thấy nguy cơ sụp đổ của VNCH ngay trước mắt. Ông là viên chức cao cấp Mỹ duy nhất còn hết lòng ủng hộ VNCH sau Hiệp Định Paris, một phần có thể vì con ông, cậu Glenn, đã lái trực thăng và tử trận tại Bình Thuận ngày 23 Tháng Mười Một, 1965.

Trước khi ra đi về nơi chín suối (13 Tháng Ba, 1990) ông Martin còn nói với chúng tôi: “Một ngày nào tôi sẽ nói lời cuối cùng về Kissinger” (như được ghi lại trong cuốn “Khi Đồng Minh Tháo Chạy”).

ThángTư, 1975 – “Sau khi Tổng Thống Thiệu từ chức và Phó Tổng Thống Trần Văn Hương nhận chức ngày 21 Tháng Tư, 1975, Trung Quốc lại cử đại diện đến gặp và đề nghị tiếp viện cho VNCH, nhưng ông Hương từ chối. Ông nói với giới thân cận: “Cho Trung Cộng vào, chiến cuộc tiếp diễn trên lãnh thổ ta, ngay cả nếu chiến thắng thì khi nào mới đuổi Trung Cộng ra được…”

Khi ông Hương chuyển quyền cho Đại Tướng Dương Văn Minh thì “vài ngày sau, ông Phong gặp cựu Trung Tướng Trần Văn Đôn (bạn của ông Minh) và một đại diện của Chính Phủ Lâm Thời Việt Nam (MTGP) để thảo luận về khả năng thành lập một chính phủ liên hiệp…ông Phong thông báo một cách tế nhị với giới chức MTGP rằng Pháp và các nước khác sẽ giúp đỡ chính phủ mới…”

Trung Quốc muốn đưa hai sư đoàn dù nhảy xuống Biên Hòa để tiếp cứu 

Theo ông Phong thì “Trung Quốc rất muốn MTGP nắm quyền thông qua công thức chính phủ liên hiệp do Pháp đề nghị với Tướng Minh để ngăn chặn Bắc Việt đơn phương tiếp quản miền Nam. Sau khi một liên minh như vậy được thành lập, ông Minh sẽ đưa ra lời kêu gọi để yểm trợ. Người Pháp sẽ đáp lại bằng một ‘lực lượng quốc tế’ vào Nam Việt Nam để bảo vệ chính phủ mới. ‘Sức mạnh’ ban đầu để bảo vệ, như ông Phong gọi, sẽ là ‘hai sư đoàn dù Trung Quốc nhảy xuống Biên Hòa.’”

Bắc Kinh yêu cầu phải cần bốn ngày để sắp xếp quân đội của họ và đưa họ đến căn cứ không quân. Ông Phong giải thích như sau:

“Bắc Kinh không thể trực tiếp đứng ra làm công việc này, nhưng họ cho mọi người biết rằng họ (muốn) để cho người Pháp lãnh trách nhiệm này! Vì chính trị quốc tế, Bắc Kinh không thể trắng trợn can thiệp quân sự vào miền Nam Việt Nam. Pháp cần phải kêu gọi một ít quốc gia tham gia vào ‘lực lượng quốc tế’ – với Pháp đóng vai trò mũi nhọn – để Bắc Kinh có thể can thiệp.” (Chúng tôi xin mở ngoặc nơi đây để nhắc lại rằng trong chín quốc gia ký vào bản Hiệp Định Quốc Tế ngày 2 Tháng Ba, 1973 “để bảo đảm hòa bình Việt Nam” có cả Pháp và Trung Quốc).

“Có một số câu hỏi mà Bắc Kinh phải đối mặt vào lúc đó: Bao nhiêu quân sẽ được đưa vào và sẽ ở lại miền Nam bao lâu? Trung Quốc hứa rằng họ sẽ ở lại một thời gian cần thiết, nhưng họ nghĩ rằng từ ba đến sáu tháng là thời gian tối đa họ có thể tham chiến… vì họ không muốn bị buộc tội chiếm đóng miền Nam Việt Nam bằng quân sự.”

Ngoài ông Phong, “Pháp còn đề nghị với tân Tổng Thống Minh cùng một thông điệp giống như với ông Phong – qua trung gian Tướng Paul Vanuxem của Pháp đã về hưu.“Nhưng sau khi suy nghĩ, ông Minh đã từ chối.” Ông Vanuxem cũng là người quen biết ông Thiệu từ lúc còn chiến đấu ở ngoài Bắc (trước 1954) và sau này đôi khi có lui tới Sài Gòn để thăm ông.

Vì sao Trung Quốc muốn ngăn Bắc Việt? 

Thoạt nghe thì thấy là mâu thuẫn. Trung Quốc từng hết lòng viện trợ Bắc Việt. Tại sao đến 1975 lại muốn ra tay ngăn chiến thắng của Hà Nội?

Ngược dòng lịch sử,  có thể giải thích nghịch lý với những sự kiện sau đây:

-Trung Quốc là nước đầu tiên công nhận chính phủ VNDCCH (ngày 18 Tháng Giêng, 1950). Kể từ đó, Bắc Kinh nhất mực yểm trợ Hà Nội chống Pháp (1946-1954).

-Tới ngày 7 Tháng Năm, 1954, Hà Nội chiến thắng Pháp tại trận Điện Biên Phủ. Sau đó, tại Hội Nghị Geneva, Trung Quốc bắt đầu chuyển hướng, từ yểm trợ chiến đấu đến giảm thiểu kết quả của chiến thắng.

Và đây là cái nghịch lý đầu tiên.

Câu chuyện là như thế này:

-Tại Hội Nghị Geneva: Vào cuối Tháng Sáu, 1954, giữa lúc cuộc thương thuyết về Đông Dương trở nên căng thẳng, phái đoàn Mỹ báo cáo về Washington rằng Trung Quốc đã làm áp lực với Việt Minh để chấp nhận giải pháp hai giai đoạn, giai đoạn đầu là quân sự, tức là ngưng chiến, rồi mới tới giai đoạn thứ hai là chính trị, tổng tuyển cử.

Theo ông Jean Chauvel, trưởng phái đoàn Pháp tại hội nghị, “ông Chu Ân Lai đã có lập trường hoàn toàn mới, đó là công nhận có hai chính phủ ở Việt Nam. Và đây là lần đầu tiên ông Chu công nhận chính phủ Miền Nam là một chính phủ hợp pháp.”

Sau đó, tân thủ tướng Pháp, ông Mendes France, lại yêu cầu ông Chu áp lực với Hà Nội để sớm đi tới một hiệp định, và ông Chu đồng ý giúp (như chúng tôi đã ghi lại trong cuốn “Khi Đồng Minh Nhảy Vào,” trang 177).

Kết quả của Hội Nghị Geneva năm 1954 là giải pháp chia đôi nước Việt Nam ở vĩ tuyến 17. Đó là một giải pháp đã được Trung Quốc áp lực Bắc Việt phải chấp nhận, vì lúc ấy miền Bắc – thừa thắng xông lên – muốn tiếp tục chiến đấu. Điều này làm cho phái đoàn VNDCCH cùng nhiều thành phần kháng chiến ở miền Nam rất bất mãn.

-Cuối thập niên 1950, lại có một biến chuyển mới: đó là sự chia rẽ giữa hai đồng minh lớn nhất của VNDCCH: Tình hữu nghị Trung Quốc-Liên Xô bị rạn nứt. Sự rạn nứt lên tuyệt đỉnh vào lúc có những giao tranh đẫm máu giữa hai quốc gia này tại sông Ussuri năm 1969. Liên Xô đã tính đến tấn công Trung Quốc bằng nguyên tử (xem “Tâm Tư TT Thiệu,” Chương 24). Xung đột này đặt Hà Nội vào cái thế phải “đu giây,” và có thể đã thấy Hà Nội không hoàn toàn đứng về phía mình.

-Tháng Bảy, 1971, Tổng Thống Richard Nixon tuyên bố sẽ viếng thăm Trung Quốc vào đầu năm 1972 sau 20 năm thù nghịch. Ông cũng tiết lộ rằng ông Kissinger đã bí mật đi Bắc Kinh để sắp xếp chuyến đi này. Hà Nội (và Sài Gòn) bỡ ngỡ, lo ngại là Mỹ và Trung Quốc sắp xích lại gần nhau. Thấy vậy Bắc Việt phản ứng.

-Tháng Mười Một, 1971, Thủ Tướng Phạm Văn Đồng của Bắc Việt đi Bắc Kinh gặp Chủ Tịch Mao Trạch Đông. Trong một buổi họp rất căng thẳng, ông Đồng kiến nghị ông Mao đừng gặp ông Nixon. Ông Mao nói “chính những thắng lợi của Bắc Việt khiến ông Nixon phải tới Trung Quốc.” Rồi ông trích dẫn một câu tục ngữ: “Nếu cán chổi của ta ngắn quá, không thể với tới con nhện ở trên cánh tủ cao kia, thì ta nên để nó nằm yên tại chỗ.” Lời ông Mao nhắn nhủ đã rõ ràng. Đó là Hà Nội không nên đi tìm một sự toàn thắng ở miền Nam. Rồi ông nói thêm: “Vì cái chổi của Trung Quốc rất ngắn nên chúng tôi đã phải để ông Tưởng Giới Thạch ở lại Đài Loan. Cũng vậy, vì Việt Nam chỉ có một cái chổi ngắn, vậy đồng chí nên để ông Thiệu ở lại.” Ông Đồng, lúc đó đang trong cái khí thế “chống Mỹ cứu nước,” đáp lại: “Xin lỗi chủ tịch, nhưng cán chổi của Việt Nam chúng tôi đủ dài rồi…” (xem cuốn “The Palace File,” trang 54).

-Tháng Ba, 1972, bốn tháng sau chuyến đi của ông Đồng, Bắc Việt hành động ngược lại với lời khuyên của ông Mao và tung ra cuộc tấn công “Easter Offensive” ngày 30 Tháng Ba, 1972 như đề cập ở trên. Bắc Việt sử dụng tới trên 200 xe tăng T-54 của Liên Xô, dẫn đến “Mùa Hè Đỏ Lửa.” Như vậy là Trung Quốc đã thấy rõ Hà Nội đang cần và đã ngả về phía Liên Xô rồi.

-Tháng Năm, 1973, sau Hiệp Định Paris, như chính ông Kissinger viết lại trong cuốn “Years of Upheavals,” trang 302: “Tới Tháng Năm, 1973 thì Hà Nội đưa thêm được 30,000 quân vào miền Nam quả ngả Lào, cộng với 30,000 tấn thiết bị quân sự hạng nặng và xe tải, cùng với 400 xe tăng (T-54), 300 khẩu đại pháo, và thiết lập được một hệ thống phòng không (với hỏa tiễn SAM).” Tất cả là từ viện trợ của Liên Xô.

-Tháng Mười Hai, 1974, ngay trước trận Phước Long, Tướng Viktor Kulikov, tổng tham mưu trưởng quân đội Liên Xô, tới Hà Nội (ngày 22 Tháng Mười Hai, 1974) để thẩm định tình hình (lấy cớ là nhân dịp kỷ niệm 30 năm thành lập Quân Đội Nhân Dân Việt Nam). Sau chuyến đi, Liên Xô tăng viện gấp bốn lần cho Bắc Việt.

Và Bắc Việt đã thực sự ngả hẳn về Liên Xô ở thời điểm đó. Đây chính là điểm mà Tướng Kỳ nói với ông Cử và ông Hưng như đề cập ở trên.

Tại sao như vậy? Đó là vì sách lược của Bắc Kinh đối với Việt Nam vẫn nhất quán từ thập niên 1950 cho tới 1975. Đó là Trung Quốc chỉ muốn loại Mỹ  khỏi Việt Nam, nhưng không muốn Hà Nội toàn thắng và làm bá chủ Đông Dương, có thể liên kết với Liên Xô để ngăn chận Trung Quốc bành trướng ở phía Nam, cửa ngõ của Đông Nam Á.

Kết luận 

Tiếp theo Tổng Thống Thiệu, cả cựu Phó Tổng Thống Nguyễn Cao Kỳ, rồi Tổng Thống Trần Văn Hương cùng Tổng Thống Dương Văn Minh, hai tổng thống cuối cùng của VNCH, dù chỉ tại vị có mấy ngày, không ai bảo ai, đều nhanh chóng và dứt khoát gạt bỏ cái giải pháp cho Trung Quốc vào cứu nguy, dù trong tình cảnh “thập tử nhất sinh.”

Nội trong bốn ngày trước khi xe tăng Bắc Việt tiến vào Dinh Độc Lập, cả hai đề nghị rõ ràng của Trung Quốc, (1) Đưa hai sư đoàn bộ binh tràn qua Lạng Sơn đánh tập hậu từ phía Bắc và (2) cho hai sư đoàn dù nhảy xuống Biên Hòa đánh bọc từ phía Nam, đều bị từ chối.

Như vậy, chúng ta có thể kết luận rằng cả ba nhà lãnh đạo cuối cùng của VNCH đã chọn thà bại trận còn hơn là để cho Trung Quốc nhảy vào.

Trong phút sinh tử, lòng tự tôn dân tộc vẫn thắng thế. Văng vẳng đâu đây, vẫn còn câu nói của Trần Bình Trọng: “Ta thà làm quỷ nước Nam, chứ không thèm làm vương đất Bắc.” [đ.d.]

Trần Hậu Khánh
(cựu sĩ quan cơ khí hàng hải, cựu nhân viên tuần duyên Canada)

Thấm thoát đã 50 năm từ khi di tản với tàu Việt Nam Thương Tín 1 (VNTT 1) ngày 30 Tháng Tư, 1975, tôi vẫn không quên những kỷ niệm của một thời trai trẻ đã từng là một sĩ quan cơ khí thương thuyền phục vụ trên chiếc tàu viễn dương đầu tiên của miền Nam Việt Nam trước năm 1975.

Nhân dịp 50 năm định cư tại Canada, tôi xin góp bài viết này như một hồi ký về cuộc hành trình di tản của thương thuyền VNTT1 từ Sài Gòn. Người viết sẽ nêu lên những dữ kiện và dữ liệu còn nhớ đến hay còn lưu giữ liên quan đến VNTT1 trước và sau chuyến di tản lịch sử này. Những ghi nhận trong bài này có thể làm khơi dậy nhiều ký ức vui buồn của nhân viên thủy thủ đoàn từng phục vụ trên tàu, của những cá nhân quản trị văn phòng của công ty, và của những người di tản theo tàu ngày 30 Tháng Tư, 1975.

Những dữ kiện quá khứ trong bài viết, nếu có thiếu chính xác hay thiếu sót chi tiết, vì thời gian khá lâu, tôi mong quý vị thông cảm và tôi sẵn sàng đón nhận những ý kiến bổ sung, nếu cần, từ người đọc có liên quan đến VNTT1.

Thương thuyền Việt Nam Thương Tín 1 

Chiếc tàu được mua lại năm 1968 từ nước Pháp, là sở hữu của Công Ty Quốc Doanh Việt Nam Hàng Hải (Vietnam Marine Lines Co, Inc), chi nhánh của Ngân Hàng Quốc Gia Việt Nam Thương Tín.

Hải trình di chuyển chiếc tàu về miền Nam Việt Nam khởi hành từ Marseille, chạy ngang qua Tunisia, Morocco, Cap de Bonne Espérance, và Malaysia trước khi về đến Sài Gòn. Công Ty Việt Nam Hàng Hải (VNHH) tọa lạc ở số 16/22 đường Tôn Thất Đạm, Sài Gòn, tổng giám đốc là ông Dương Liên, giám đốc kỹ thuật là ông Phùng Lương Ngọc và cũng là giám đốc trường Việt Nam Hàng Hải (École de Navigation Maritime Vietnamienne), giám đốc thương mại là ông Lê Minh Đức và cũng là giáo sư trường Việt Nam Hàng Hải.

VNTT1 do công ty Fincantieri đóng tại Ý năm 1956, dài 148 mét, rộng 19 mét, vận tốc 14 hải lý, trọng tải 10,965-12,000 tấn. Tàu được trang bị một chân vịt, một máy chính 2 thì FIAT 757, và ba máy phát điện. Hải trình thường xuyên của VNTT1 là khởi hành từ Sài Gòn đến Philippines, ghé qua những hải cảng như Manila, Ilo Ilo, Pulau Pandan, Tolong, San Fernando, để lấy hàng mía đường xuất cảng sang Hoa Kỳ.

Từ Hoa Kỳ, VNTT1 thường ghé qua những bến cảng như New York, Baltimore, Norfolk, Jacksonville, New Orleans, Galveston, Corpus Christi, để nhận hàng như gạo, lúa mì, bắp hột để chở về Việt Nam. Những chuyến hải hành như thế có thể kéo dài từ bốn đến năm tháng mới trở lại Sài Gòn. Ngoài những chuyến tàu đến Philippines và Hoa Kỳ, VNTT1 cũng có lần ghé những cảng miền Trung như Qui Nhơn, Nha Trang, Đà Nẵng để dỡ hàng gạo chở ra từ Sài Gòn.

Thủy thủ đoàn của tàu từ 42 đến 45 nhân viên, gồm 14 sĩ quan, trong đó có thuyền trưởng, cơ khí trưởng, sĩ quan boong tàu và máy, sĩ quan vô tuyến, và hai sĩ quan học viên. Thủy thủ gồm có cai pont, cai máy 1 và 2, thợ điện 1 và 2, Timoniers, Matelots, người giữ kho, thợ mộc, chấm dầu, phục dịch máy, đầu bếp 1 và 2, phụ bếp, người giữ kho thực phẩm, thư ký, và phục vụ bàn.

Tôi và ông bạn cùng khóa Bùi Hữu Hoàng được nhận làm sĩ quan học viên từ đầu năm 1971, vốn liếng tiếng Pháp có giới hạn, không như các sĩ quan đàn anh khóa trước, chân ướt, chân ráo, bỡ ngỡ trong lối làm việc, nên thấy gì cũng mới, cũng lạ! Tuy nhiên, tiếp tục học hỏi và thực hành những sinh hoạt và điều lệ của tàu, nên chúng tôi cũng đã được trao cho chức vụ sĩ quan theo như khả năng và kinh nghiệm đạt được.

Chuyến hải hành cuối cùng trước ngày 30 Tháng Tư, 1975 

VNTT1 khởi hành từ Sài Gòn ngày 22 Tháng Hai, 1975 đi Philippines để chở đường đến Osaka và Hakata (Nhật). Từ Hakata, theo dự định, tàu sẽ chạy xuống Úc để lấy sữa bột và dỡ hàng ở Peru. Trên đường xuống Úc, thuyền trưởng Võ Kiết Triệu yêu cầu công ty cho VNTT1 trở về Việt Nam vì tình hình sôi động ở miền Trung và cũng mong thủy thủ đoàn có dịp về đoàn tụ với gia đình trong lúc dao động này. Mãi đến hai ngày sau khi yêu cầu, vào lúc chuẩn bị đón hoa tiêu để dẫn tàu vào cảng Sydney, Úc, VNTT1 nhận được chỉ thị từ công ty là phải trở về Sài Gòn gấp!

Đó là ngày 10 Tháng Tư, 1975. Ngày 17 Tháng Tư, VNTT1 về đến Sài Gòn, neo trên sông Sài Gòn, và cột vào hai phao nổi bên ngoài Kho 5 và cảng Khánh Hội.

Chuyến di tản lịch sử ngày 30 Tháng Tư, 1975 

Ngày 29 Tháng Tư là ngày trực của tôi. Sài Gòn bị giới nghiêm 24/24 vì tối 28 phi trường Tân Sơn Nhất bị dội bom. Chiều tối 29, chúng tôi chứng kiến cảnh trực thăng trên bầu trời Sài Gòn bốc người từ Tòa Đại Sứ Mỹ, hàng ngàn người tụ tập và lao xao ở bờ sông Bạch Đằng, nơi mà các tàu buôn còn đậu ở đó. Đêm 29 rạng sáng 30, đoàn tàu Hải Quân lù lù di chuyển trên sông Sài Gòn ra Vũng Tàu. Tám giờ sáng ngày 30, thuyền trưởng Võ Kiết Triệu, sĩ quan phụ tá 2 Bùi Hữu Hoàng, cơ khí trưởng Phùng Văn Gạt, và cai Nguyễn Văn Sa mướn chiếc thuyền nhỏ từ cầu tàu Nguyễn Huệ ra tàu VNTT1, cùng với nhân viên đang trực, các sĩ quan và thủy thủ lập tức điều động tàu từ phao số 1 vào cập bến Kho 5.

Tàu vừa cập vào bến an toàn, thuyền trưởng và một số sĩ quan và thủy thủ lập tức rời khỏi tàu để về nhà rước vợ con. Trong khi đó, những gia đình có liên hệ với con tàu VNTT1 đang chờ sẵn ở Kho 5 cùng với số người may mắn đã vào được bên trong cổng số 5 hối hả lên tàu. Trong khi chờ đợi gia đình thuyền trưởng và những người khác trở lại tàu, một số quân nhân trên tàu hối thúc và áp lực thủy thủ đoàn phải rời bến gấp, sau khi nghe lệnh đầu hàng của Tổng Thống Dương Văn Minh lúc 10 giờ sáng. Lúc này tình hình bắt đầu hỗn loạn, người người chen lấn nhau lên tàu. Thuyền Trưởng Nguyễn Nhứt Thống ra lệnh rời Kho 5 để ra đi! Lúc ấy là 10 giờ 30 phút sáng.

VNTT1 ngậm ngùi phải rời bến, đành bỏ lại Thuyền Trưởng Triệu cùng gia đình, và một số nhân viên thủy thủ đoàn đã không vào được Kho 5 đúng lúc.

Vừa qua khỏi cầu Tân Thuận thì bị B40, hoặc mìn, và súng cối nổ tứ tung từ bến Thủ Thiêm. Trái đạn pháo đó làm lủng vỏ tàu một lỗ khoảng 1 mét bên hông, dưới mặt nước. Miểng đạn xuyên qua, vào phòng máy, cắt đứt ống dẫn dầu của tay lái. Tàu nghiêng qua một bên vì nước tràn vào và bắt đầu lủi vào bờ vì tay lái bị tê liệt! Anh Bùi Hữu Hoàng nghĩ ngay đến hệ thống “Gyro Autopilot.” Lập tức tàu được đánh trở lui ở mức tối đa, rồi hối hả tiến tới trước.

Trước khi đến Nhà Bè, VNTT1 bị pháo kích lần thứ hai cũng từ phía bên trái, có quả nổ trên boong tàu cắt đứt dây cáp của cần trục, có quả rớt xuống nước, nhưng không có tổn thương nhân mạng. Mới vừa qua khỏi Nhà Bè, gần Cát Lái, VNTT1 lại bị tấn công lần thứ ba bằng súng cối (hay đại liên) bắn thẳng vào tàu, ở hành lang bên trái phía trước của boong chính, nơi mà một số hành khách đang ẩn núp. Lần tấn công này làm cho nhà văn Chu Tử và một em bé tử thương và 20 người khác bị thương.

Với công suất máy được sử dụng tối đa và với một vận tốc kỷ lục, VNTT1 ra được khỏi sông Sài Gòn, vượt qua khỏi Vũng Tàu. Ôi! VNTT1 và hành khách đã thoát được hiểm nguy! Trên đường tiến về Hạm Đội 7 ngoài hải phận quốc tế, một buổi lễ thủy táng đơn sơ cho hai nạn nhân tử thương đã diễn ra với sự hiện diện của thủy thủ đoàn và hành khách trên tàu. Vĩnh biệt nhà văn Chu Tử!

Dựa vào báo cáo của thuyền trưởng về tình trạng của VNTT1, điều kiện an toàn của tàu và hành khách, số người bị thương và số lượng hành khách, Hạm Đội 7 chỉ thị VNTT1 trực chỉ Subic Bay, Philippines. Lúc 10 giờ sáng 3 Tháng Năm, 1975, VNTT1 đến Subic Bay. Số người bị thương được đưa lên trại điều trị. Nhân viên của Hải Quân Mỹ lên tàu tiếp xúc thủy thủ đoàn, quan sát thực trạng trên tàu, giám định điều kiện an toàn, tạm thời sửa chữa lỗ hổng của vỏ tàu, tiếp tế thực phẩm cần thiết và chỉ thị VNTT1 tiếp tục hành trình đến đảo Guam.

VNTT1 đến bến đậu cuối cùng 

Tàu đến Guam và cập bến lúc 4 giờ chiều 9 Tháng Năm, 1975, sau chín ngày rời Sài Gòn. Khoảng 750 hành khách rời tàu để nhập trại tị nạn ASAN theo hướng dẫn của nhân viên chức trách của trại. Trong số hành khách này có ông L.T.L., tổng giám đốc ngân hàng VNTT, ông Đ.C., giám đốc ngân hàng VNTT, ông C.K.N., cựu bộ trưởng Bộ Kinh Tế, ông N.H.C., dân biểu Quốc Hội, một thẩm phán, hai hoa tiêu tàu biển, hai bác sĩ, và nữ ca sĩ P.H.T. (ca sĩ mà trước năm 1975 tôi hay đến nhà hàng Bồng Lai để xem cô trình diễn). Tất cả còn lại là quân cán chính các cấp của VNCH trong số có năm đại tá.

Trong số thủy thủ đoàn di tản, có ông sĩ quan radio Dương Khắc Hổ và gia đình, ông Quách Văn Gòn, thợ điện 2, tự nguyện rời tàu để vào trại tị nạn ASAN. Ông Hổ và gia đình có ý định định cư ở Pháp, ông Gòn nói với chúng tôi là muốn trở về Việt Nam để gặp lại vợ con. Tôi tin là ông Gòn trở về Việt Nam trên tàu VNTT1 vào Tháng Mười, 1975.

Sau khi hành khách tị nạn rời tàu, VNTT1 được phép ra neo ở vịnh Apra. Thủy thủ đoàn cùng hai vị tổng giám đốc và giám đốc của công ty Việt Nam Hàng Hải và gia đình được phép cư ngụ trên tàu thay vì nhập trại tị nạn ASAN.

Ở Guam, ban quản trị của Việt Nam Hàng Hải cũng mướn Văn Phòng Luật Arriola & Cushnie đại diện cho công ty để bảo vệ nhân sự và sở hữu chủ hiện hữu của VNTT1. Theo yêu cầu của ban quản trị, Arriola & Cushnie còn liên lạc với những đại lý ở ngoại quốc của Việt Nam Hàng Hải, chẳng hạn như đại lý tàu biển ở New York, New Orleans, Houston, để xử lý những trương mục tài chánh còn lại liên quan đến hoạt động của VNTT1 trước ngày 30 Tháng Tư, 1975. Số tiền nhận được từ những trương mục đó là để trang trải cho những chi phí của VNTT1 và để trả lương bổng của nhân viên các cấp cho những tháng gìn giữ con tàu ở đảo Guam.

VNTT1 là chiếc tàu đầu tiên đến Guam. Những ngày sau đó, có tàu Tân Nam Việt đến ngày 15 Tháng Năm, 1975, tàu Trường Hải và HQ 500 đến ngày 22 Tháng Năm, tàu Đồng Nai và tàu Đại Dương đến ngày 23 Tháng Năm.

Ngày 12 Tháng Bảy, tất cả chúng tôi được lệnh rời tàu để lên nhập trại ASAN. Lúc rời tàu, cảm xúc của tôi thật buồn, vì biết rằng mình sẽ không còn gắn liền với VNTT1 nữa!!!

Lương bổng của thủy thủ đoàn

VNTT1 tuy neo ở vịnh Apra, nhưng thủy thủ đoàn vẫn phải có trách nhiệm bảo vệ tài sản của Việt Nam Hàng Hải. Các hệ thống của tàu đều hoạt động bình thường để cung cấp điện, nước, vệ sinh cho mọi sinh hoạt cần thiết trên tàu. Bởi thế, chúng tôi được trả lương bổng đầy đủ cho Tháng Tư, Tháng Năm, và Tháng Sáu.

Riêng tôi, lương Tháng Tư 240,000 đồng Việt Nam, lương Tháng Năm và Tháng Sáu là 300,000 đồng/tháng (vì lúc này lên quyền sĩ quan cơ khí phó), cộng với “tiền phụ cấp nghỉ phép hàng năm” 280,000 đồng, tổng cộng là 1,120,000 đồng. Ngày 28 Tháng Sáu, 1975, tôi nhận được một ngân phiếu $1,483 từ hối suất $1 = 755 đồng Việt Nam.

Chúng tôi ra đi không mang theo vàng, bạc gì ngoài gánh nặng của nỗi buồn. Số tiền này như một hành trang giúp sức cho những ngày tháng đầu nơi đất mới. Tôi vẫn nghĩ, không biết Việt Nam Hàng Hải có bao nhiêu tiền trong trương mục ở những đại lý ngoại quốc, nhưng ít ra ông tổng giám đốc cũng tỏ ra công minh và quan tâm đến việc trả lương bổng cho nhân viên hiện diện.

Thông tư nội bộ

Ngày 11 Tháng Bảy, 1975, trước ngày rời tàu để nhập trại ASAN, ông Dương Liên phân phát một “thông tư nội bộ” cho nhân viên trên tàu. Chính yếu của thông tư này là “về việc trao VNTT 1 cho chính phủ Hoa Kỳ tạm gìn giữ.” Trong thông tư có những thông tin và yếu tố như sau:

-Ông đã ở lại với thủy thủ đoàn để “duy trì sự kiểm soát và quyền sở hữu của công ty và chiếc tàu trong khi chờ đợi chỉ thị cần thiết của Hội Đồng Quản Trị.”

-Với tư cách là tổng giám đốc và là một thành viên Hội Đồng Quản Trị duy nhất ở Guam, ông Dương Liên “không thể làm gì hơn là phải quyết định trao chiếc tàu thân yêu của chúng ta cho chính phủ Hoa Kỳ gìn giữ hộ kể từ ngày 11 Tháng Bảy, 1975, cho tới khi có một giải pháp hợp pháp,” qua sự đảm nhiệm của Văn Phòng Luật Arriola & Cushnie tại Guam.

-Vậy, trong trường hợp sau này, chính phủ Hoa Kỳ, vì một lý do nào đó, quyết định bán chiếc tàu, quyền lợi của anh em cần được chứng minh và thông báo đầy đủ cho văn phòng luật đại diện.

Thông tư của ông Dương Liên nêu lên sự minh bạch của vấn đề. Tôi cảm nhận sự hiểu biết, tính trách nhiệm, cách quản trị và giải pháp hợp lý của ông liên quan đến quyết định nêu trên trong một trạng huống rất đặc biệt.

Số phận của VNTT 1 

Thế là chúng tôi từ giã VNTT 1 để nhập trại tị nạn ở Guam ngày 12 Tháng Bảy, 1975 mang theo một ưu tư là số phận của con tàu sẽ đi về đâu dưới sự gìn giữ của Hoa Kỳ.

Sau hơn một tháng, ông Dương Liên, ông Nguyễn Nhứt Thống, và tôi nhận được một lá thư từ văn phòng luật cho biết là một đô đốc Hải Quân Mỹ của vùng đặc nhiệm Guam và đoàn tùy tùng đã lên tàu VNTT1. Họ kiểm tra và thử nghiệm rất kỹ tất cả các hệ thống của tàu và xác nhận VNTT1 đủ điều kiện và an toàn để vận hành trên biển. Luật sư cũng tiết lộ lý do mà vị đô đốc lên tàu liên quan đến việc dùng tàu chở số người tị nạn trở về Việt Nam.

Ngày 16 Tháng Mười, 1975, chính phủ Hoa Kỳ thực thi ý định nêu trên. VNTT1 đưa 1,600 người tị nạn từ Guam trở về Việt Nam an toàn dưới sự điều khiển của các cựu sĩ quan Hải Quân miền Nam Việt Nam.

Một mối tình di tản

 Trên đường từ Subic Bay đến Guam, ông bạn Hoàng lúc đó là thuyền phó nên ông ngon lành lắm, đã gán cho tôi một cô gái cùng di tản với gia đình anh chị của cô. “Tao thấy có con nhỏ kia với hai đứa nhỏ nằm la liệt bên ngoài, mày cho nó tá túc trong phòng mày đi, tội nghiệp,” Hoàng rỉ tai tôi. Thế là cô gái và hai bé vào phòng tôi “tá túc.” Cô gái có giọng Bắc, nhỏ nhắn, cặp mắt long lanh, mái tóc xõa bờ vai, có nụ cười và đôi má duyên dáng. Tôi và cô ở chung phòng, nằm chung giường, có những nụ hôn, có cầm tay nhau, có cảm xúc luân lưu…, nhưng tôn trọng và cảm thông nhau ở thời điểm mà tuổi trẻ chưa thấy được ngày mai.

Ngày 9 Tháng Năm, 1975, khi tàu cập bến Guam, cô và gia đình theo đoàn người tị nạn rời tàu, nhập trại. Tôi vì bận rộn với công việc của một sĩ quan, nên khi về lại phòng thì cô và hai đứa bé đã rời tàu. Cô có để lại cho tôi một thư ngắn: “Anh Khánh, em muốn ở lại để dọn đồ giùm anh, nhưng không được, em phải theo gia đình nhập trại. Ngày mai rời tàu, anh nhớ lên tìm em, (HTP),” và một tấm hình của cô ngồi trên bãi cát biển, mặc chiếc áo dài đen, quần dài trắng, đội mũ rộng vành. Phía sau tấm hình, cô ghi “htp… VNTT Fri. 09/5 1975.” Vậy là cô biết tiếng Anh nên cô ghi “Fri.” Tấm hình và lời nhắn của HTP vẫn còn trong quyển album của tôi đem theo. Cô có một nụ cười thật dễ thương.

Tôi đã quên cô bao nhiêu tuổi, học ở đâu, nhưng nhớ cô là một hướng đạo sinh ở Sài Gòn. Cô chỉ tôi cách xoa tay, xoa mặt, cách hít thở để giảm lo lắng. Tình cờ tôi thấy hình HTP trên tờ báo địa phương The Sunday News, trang 22, số ra ngày 1 Tháng Sáu, 1975, chụp chung với đám đông trong sinh hoạt nối kết với nhóm Hướng Đạo ở Guam. Tôi có nhắn tin tìm cô, nhưng không nhận được hồi âm. Khi chúng tôi nhập trại, thì cô và gia đình đã bay xa đến khung trời nào rồi. Kể từ đó, tôi không còn hy vọng gì gặp lại cô nữa. Vậy mà, cho đến 50 năm sau, những kỷ vật và kỷ niệm của chuyện tình di tản này vẫn còn được nhớ đến.

“Cuốn Theo Chiều Gió”

 Thế là định mệnh đưa đẩy tôi đến tận Canada, nơi mà chúng tôi chưa bao giờ đặt chân đến, chỉ biết đó là một quốc gia rộng lớn, bác ái, hòa bình, theo thể chế trung lập và ngập đầy tuyết trắng!

Sáng 30 Tháng Tư, 1975, khi mà miền Nam Việt Nam thất thủ, tôi đã bị cuốn theo với làn sóng người cuồn cuộn chen lẫn nhau lên tàu tìm đường vượt biển. Rồi từ đó, trong những cơn gió và làn sóng kế tiếp, tôi bị “Cuốn Theo Chiều Gió” (Gone with The Wind) trôi dạt đến tận Canada, tạo dựng một cuộc sống mới trong suốt 50 năm qua, sau ngày lịch sử đó.

Đã lâu rồi, VNTT1 không còn nữa, những người thủy thủ năm xưa cũng sống phân tán đó đây, người ở hải ngoại, kẻ ở Việt Nam, một số về hưu ở tuổi xế chiều và một số đã qua đời. Số 750 hành khách của ngày 30 Tháng Tư, 1975 cũng phân tán khắp nơi trên thế giới mà tôi không có dịp tiếp xúc, một số khác tình nguyện trở về Việt Nam với con tàu vì hoàn cảnh ly tán của gia đình lúc bấy giờ. Mãi đến hôm nay, người viết mới có cơ hội gởi đến quý vị những dữ kiện mà tôi đã từng trải qua với con tàu này nhiều năm trước Tháng Tư, 1975.

Mến chúc quý vị và các bạn khắp nơi đã từng có liên quan với thương thuyền “VIỆT NAM THƯƠNG TÍN 1” tiếp tục một cuộc sống vui khỏe, hạnh phúc và an lành. [đ.d.]

Phạm Xuân Thái
(cựu sĩ quan Hải Quân VNCH, hiện sống ở Virginia)

Năm 2025 đánh dấu một mốc lịch sử quan trọng, 50 năm Việt Cộng xua quân tiến chiếm miền Nam Việt Nam, đã đưa tôi trở về với ký ức của 50 năm về trước. Ngày 30 Tháng Tư, 1975, khoảng 140,000 người Việt tị nạn, trong đó có tôi, lênh đênh trên các con tàu buôn mong manh, trên các chiến hạm của Hải Quân VNCH, và Hạm Đội 7 của Hoa Kỳ để tiến tới vùng biển của Philippines.

Philippines lúc đó không cho đoàn tàu của Hạm Đội VNCH vào cảng, mà chỉ chấp thuận cho tàu của Mỹ vào. Sau những thương thuyết của Mỹ, quốc kỳ của VNCH phải hạ xuống, tên của các chiến hạm Hải Quân VNCH được sơn phết để tẩy xóa những vết tích cũ, cờ Hoa Kỳ được giương lên, và đoàn tàu đã được cập bến Vịnh Subic Bay. Tôi vẫn còn nhớ mãi buổi hạ quốc kỳ VNCH đầy nước mắt này.

Tiếp theo những thủ tục căn bản, chúng tôi mỗi người được cấp phát cho hai bộ quần áo dân sự, được tắm để tẩy sạch bụi trần của cuộc hải trình gian khổ gần 10 ngày từ Vũng Tàu tới Vịnh Subic Bay. Sau đó, chúng tôi được chuyển lên một thương thuyền để tới đảo Guam. Ở Guam, những căn lều vải, trạm xá, nhà ăn, văn phòng làm việc đã được công binh Hoa Kỳ dựng lên để đón tiếp nhóm người tị nạn.

Hằng ngày chúng tôi đứng xếp hàng để lãnh đồ ăn sáng, trưa, tối. Những cơ quan thiện nguyện cũng đã vào trại để giúp đỡ người tị nạn trong nhiều lãnh vực khác nhau. Ở Guam khoảng một tháng, tôi được chuyển qua trại tị nạn Ft. Indiantown Gap, Pennsylvania.

***

Ngày 30 Tháng Sáu, 1975, ban quản trị của khu 6, trại tị nạn Ft. Indiantown Gap gọi tôi lên văn phòng, và cho biết tôi đã được nhà thờ Saint Luke Catholic Church ở McLean, Virginia, bảo trợ. Họ trao cho tôi một vé xe buýt và một phong bì do Hồng Thập Tự tặng, rồi yêu cầu tôi về thu xếp hành lý để sáng mai lên văn phòng lúc 9 giờ sáng. Tại đây, sẽ có người chở tôi ra bến xe buýt đi Washington, DC, và đại diện nhà thờ sẽ đón tôi ở đó.

Tôi bước vội về trại thông báo cùng bạn bè. Ai ai cũng mừng cho tôi, và lo cho thân phận mình, vì trong cảnh tranh tối tranh sáng của cuộc đời, không biết ngày mai sẽ ra sao? Tối hôm đó, một buổi văn nghệ bỏ túi đã được bạn bè tổ chức để tiễn tôi đi, có sự hiện diện của nhạc sĩ Đỗ Đình Phương, Hoàng Quốc Bảo, thi sĩ Du Tử Lê, và một số bạn văn nghệ. Chúng tôi uống trà, cà phê, và ca hát tới gần nửa đêm mới “vãn tuồng.”

Đêm hôm đó, tôi trằn trọc không ngủ được, không biết tương lai mình sẽ đi về đâu nơi xứ lạ quê người? Gia đình còn kẹt lại ở Việt Nam bây giờ như thế nào? Việt Cộng sẽ làm gì những người miền Nam thua cuộc? Cái cảm giác đau đớn của kẻ thất trận và nỗi niềm chia ly làm tôi ray rứt.

Sáng hôm sau, ngày 1 Tháng Bảy, 1975, tôi dậy từ 6 giờ sáng, thu xếp hành lý, bao gồm vài bộ quần áo do trại tị nạn phân phát cho, những giấy tờ quan trọng, vé xe buýt, và phong bì đựng $5 do Hồng Thập Tự tặng để làm lại cuộc đời trên xứ lạ, quê người.

Loay hoay pha ly cà phê buổi sáng, bước ra sau nhà, châm điếu thuốc, ngồi tư lự, lòng nửa vui nửa buồn. Vui vì không còn bị gò bó trong trại tị nạn, buồn vì sắp sửa phải xa bạn bè. Một số bạn đã cùng đi với tôi từ Guam qua Ft. Indiantown Gap, một số khác, tôi tình cờ gặp lại trong trại tị nạn này.

Đúng 8 giờ sáng, bằng hữu đã tụ tập tại trại của tôi, trong số đó có vài bóng hồng.

Tôi ghi vội số điện thoại của người quen, trao cho bạn bè. Hy vọng khi ra khỏi trại, họ sẽ liên lạc, và chúng tôi lại có dịp gặp nhau. Chúng tôi bịn rịn chia tay, những cái bắt tay siết chặt, những lời chúc may mắn. Các cô nghẹn ngào xúc động, nước mắt lưng tròng.

Sau đó, cả nhóm đi cùng tôi lên văn phòng quản trị trại. Tại đây, lại những lời ly biệt, chúc tụng, và những giọt nước mắt. Tôi nhìn từng người bạn, cố thu trọn hình ảnh họ vào tâm khảm. Miệng tôi cười như… mếu.

Xe từ từ chuyển bánh. Tôi quay lại nhìn các bạn lần cuối. Ft. Indiantown Gap xa dần, nhạt nhòa, và… mất hút.

Bà Nancy Urbanczyk và bà Elise Siebentritt, đại diện nhà thờ, đón tôi tại bến xe Greyhound, Washington, DC. Bà Elise cho biết nhà thờ bảo lãnh tôi, và gởi tôi cư ngụ tại nhà bà. Gia đình bà cùng giáo dân nhà thờ sẽ giúp tôi làm quen với đời sống mới và sẽ giúp tôi kiếm việc làm. Khả năng Anh Ngữ của tôi lúc đó thuộc loại ấm ớ, mà hai bà lại nói liên tục để chào mừng và trấn an tôi. Tôi không hiểu nhiều, chỉ nhe răng ra cười, những nụ cười rất ngu ngơ.

Gia đình bà Siebentritt cư ngụ tại thành phố McLean, cách Washington, DC 45 phút lái xe. Bà Elise mở cửa đưa tôi vào nhà, giới thiệu mọi nơi trong căn nhà bảy phòng ngủ của họ. Họ dành cho tôi một căn phòng nhỏ đầy đủ tiện nghi với tủ chứa quần áo rất rộng, chiếc giường trải khăn đẹp đẽ, và phòng tắm riêng với khăn tắm trắng muốt treo sẵn trong phòng. Thêm vào đó, một bàn viết gọn gàng đặt trước cửa sổ nhìn xuống khu vườn đầy bóng mát và hoa cỏ.

Bà Elise cho biết ông Carl Siebentritt là một cựu chiến binh trong Đệ Nhị Thế Chiến, đã góp phần giải phóng Âu Châu khỏi Đức Quốc Xã. Hiện ông là khoa học gia làm việc cho Bộ Quốc Phòng Hoa Kỳ. Bà Elise là y tá, làm việc lâu năm cho một nhà thương trong vùng. Gia đình họ có sáu người con. Con trai trưởng 18 tuổi, vừa tốt nghiệp trung học và sắp vào đại học tại tiểu bang Massachusetts. Con gái kế, 16 tuổi. Tiếp đó là hai cậu con trai 14, 12, và hai cô con gái út 10, và 3 tuổi.

Sau khi giới thiệu về căn nhà và gia đình, bà Elise cho biết trong vài ngày nữa, ngày 4 Tháng Bảy, sẽ có một buổi họp mặt để những người trong nhà thờ có dịp gặp tôi.

Tôi đóng cửa phòng, đặt chiếc xách tay chứa ba bộ quần áo vào tủ. Nằm xoải tay trên chiếc giường nệm êm ấm. Bao ưu tư lo lắng cho số phận tạm lắng xuống, tôi từ từ nhắm mắt tận hưởng giây phút êm đềm, và chìm vào giấc ngủ.

***

Ngày 4 Tháng Bảy, 1975, gia đình ông bà Siebentritt tổ chức buổi tiệc mừng lễ Độc Lập, và cũng để giới thiệu tôi với ban quản trị nhà thờ, cùng một số giáo dân và bằng hữu của họ.

Từ sáng sớm, mọi người trong gia đình Siebentritt đã sửa soạn nấu nướng, cắt cỏ, tỉa cây, hốt lá, kê bàn ghế ngoài vườn để đón khách. Mới chân ướt chân ráo ra khỏi trại tị nạn được ba ngày, tôi cũng nhào ra góp sức, làm thợ bê, thợ vịn. Khoảng 5 giờ chiều, hơn 100 người đã hiện diện tại khu vườn. Họ mang theo đủ loại thức ăn, bia rượu, trái cây, bánh ngọt. Tay bắt mặt mừng, họ cười nói ỏm tỏi, vui như Tết.

Trước khi nhập tiệc, ông Siebentritt nói vài lời phi lộ chào mừng mọi người. Sau đó ông giới thiệu tôi, một nạn nhân của Chiến Tranh Việt Nam vừa được nhà thờ bảo trợ, tạm cư tại nhà ông. Tôi ngượng ngùng bối rối đứng lên, không biết nói gì, chỉ nở một nụ cười, và cúi đầu chào mọi người. Sau đó, bà Barbara, thay mặt nhà thờ, chào mừng tôi đến được bến bờ tự do. Bà cám ơn gia đình Siebentritt đã cung cấp cho tôi chỗ ăn, chỗ ở, dưới sự bảo trợ của giáo dân nhà thờ.

Bà cho biết ban quản trị nhà thờ đã thu xếp được người lái xe đưa tôi đi học Anh Ngữ buổi tối, đã kiếm cho tôi việc làm dọn dẹp, lau chùi tại một vườn trẻ, và cũng có vài người muốn thuê tôi cắt cỏ, tỉa cây cho họ cuối tuần. Ông Bác Sĩ Larry tình nguyện khám bệnh cho tôi miễn phí, bà Nha Sĩ Linda sẵn sàng chữa răng cho tôi, ông Bill sẽ cho tôi mượn chiếc xe đạp để đi làm cho tới khi tôi lấy được bằng lái xe… Sau đó, họ bắt đầu nhập tiệc. Mọi người vui vẻ xếp hàng, lấy đồ ăn, thức uống. Tiếng cười nói vang vọng không ngớt.

Tôi ngắm nhìn những sinh hoạt của nhóm người này với lòng tri ân và cảm phục. Họ là những người có trái tim nhân ái, giúp đỡ tha nhân vô vị lợi. Họ làm việc cật lực để có được một đời sống tốt đẹp, sẵn sàng mở lòng giúp đỡ người khốn khó, và thoải mái chấp nhận những dị biệt của người khác chủng tộc.

Quốc gia này quả thật đẹp đẽ, thanh bình, phú cường, và đầy tình người.

Tôi tự hứa với lòng mình, sẽ làm việc hết sức mình để trả lại công ơn đất nước đã cưu mang tôi, sẽ góp tay xây dựng và bảo vệ đất nước này, sẽ luôn trau dồi kiến thức để thăng tiến trong xã hội. Và sẽ theo gót những ân nhân của tôi, để giúp đỡ những người kém may mắn hơn tôi trong kiếp nhân sinh này.

“Dù xây chín bậc phù đồ
Không bằng làm phước cứu cho một người”

Cũng như những người Việt tị nạn của thế hệ thứ nhất khác, tôi đã làm việc miệt mài và trau giồi trí tuệ để tìm cách vươn lên trong miền đất mới. Con đường Old Dominion tại vùng McLean, Virginia, gần Great Falls, 50 năm về trước trông thật đìu hiu, hút gió, đầy đồi cao, dốc thẳm. Ngày ngày, có một chàng trai trẻ rong ruổi đạp xe đạp lên đồi, xuống dốc bốn, năm dặm để đi làm những công việc tạp nhạp. Thỉnh thoảng chàng lại huýt sáo líu lo, hoặc hát những bài quân ca vang trời để quên đi những khó nhọc mà chàng chưa bao giờ phải làm ở quê nhà.

Công việc của tôi tại vườn trẻ là một anh lau chùi, dọn dẹp, hút bụi, hốt rác phòng ăn, phòng học, buồng tắm. Và công việc tôi làm cuối tuần ở các gia đình giáo dân là cắt cỏ, tỉa cây, đốn cây, đốn củi, sơn nhà. Tôi không liên lạc với ai, cuộc sống như bị cô lập vì không có xe.

Sau bốn tháng, tôi ký cóp để dành được $700. Tháng Mười Một, 1975, tôi mua chiếc xe hơi đầu tiên giá $450, và bảo hiểm xe $200 một năm. Chiếc xe Volkswagen Beetle, đời 1962 bé nhỏ xinh xinh. Dù hình dáng và nhan sắc em Beetle đã tàn tạ, phai màu theo năm tháng, nhưng đối với tôi, em vẫn đẹp nhất! Tôi say mê và chăm sóc em rất cẩn thận. Tôi tự học thay dầu mỡ, bu-gi, bố thắng, và thỉnh thoảng còn hút bụi, đánh bóng để “điểm phấn tô son” cho em có thể “nở với nhân gian một nụ cười.”

Khi có xe, tôi bắt đầu tìm tòi và ngỏ ý muốn học lớp chuyên viên điện tử tại một công ty huấn nghệ. Nhà thờ đồng ý tiếp tục giúp tôi ở với gia đình Siebentritt cho tới Tháng Mười Hai, 1976 khi tôi tốt nghiệp lớp học này. Tiền học phí, tôi sẽ trả góp khi ra trường. Trong thập niên 1970, ngành điện tử rất thông dụng và dễ kiếm việc ở Mỹ.

Cuối năm 1976, cũng là lúc bắt đầu cuộc sống tự lập của tôi trên nước Mỹ. Sau 20 tháng bỏ nước ra đi, đến một bến bờ xa xôi, hít thở không khí tự do và được sống bình an trong vòng tay nhân ái của những người xa lạ, tôi đã đứng vững chãi trên đôi chân của mình. Tôi ra trường và may mắn kiếm được việc ngay với hãng American Electronic Labs. Họ trả tôi $5/giờ mà mức lương tối thiểu lúc bấy giờ chỉ khoảng $2/giờ. Lương thuở ấy tương đương khoảng $40/giờ ngày hôm nay.

Có việc làm, tôi thuê một apartment tại Arlington và dọn ra khỏi nhà ông bà Siebentritt trong Tháng Mười Hai, 1976. Tôi rất quý gia đình ông bà bảo trợ và ông bà cũng thương mến tôi, coi tôi như một người con nuôi của gia đình. Bao năm qua tôi vẫn đều đặn liên lạc thăm viếng gia đình họ.

Con cái ông bà cũng đã trưởng thành, còn ông bà thì già theo năm tháng và đều qua đời vào năm 2019.

Tưởng cũng nên ghi lại một mẩu chuyện vui khi tôi đi phỏng vấn tại hãng American Electronic Labs. Khi ấy tôi mới quen với nhà tôi, nên đi đâu chúng tôi cũng hay đi với nhau. Hôm được gọi phỏng vấn, tôi vì mới lần đầu tiên đi xin công việc chuyên nghiệp nên quá nhà quê và ấm ớ, đã chở nàng đi cùng. Chúng tôi ngồi chờ ở hành lang của hãng.

Ông quản trị nhân sự ra gặp tôi, và ngạc nhiên khi thấy có bóng hồng ngồi cạnh tôi. Tôi vội vàng giới thiệu, đây là bạn gái tôi. Nếu ông mướn tôi, cô ta sẽ trở thành vợ tôi.

Thánh nhân đãi kẻ khù khờ. Sau khi phỏng vấn, ông ta đã mướn tôi. Và thế là sau đó… tôi có vợ!

Tôi bắt đầu vừa làm việc toàn thời gian với hãng, vừa làm bán thời gian với một hãng điện tử nhỏ gần đó, từ 5 giờ chiều cho tới 9 giờ tối. Tôi làm việc rất cần mẫn, chăm chỉ và nhanh nhẹn. Một năm sau, ông chủ hãng tôi làm bán thời gian giúp tôi khai thuế, và khuyên tôi nên mua nhà để khỏi phải trả nhiều thuế. Tôi nói tôi là dân tị nạn mới qua Mỹ được hai năm, tôi đâu có tiền để mua nhà! Ông nói ông sẽ cho tôi mượn tiền “down payment.” Vậy là ông cho tôi mượn ngay $10,000, số tiền bằng cả một năm lương tôi làm lúc ấy để mua căn nhà đầu tiên tại Springfield, Virginia.

Sang tới năm 1978, tôi thi vào làm việc cho hãng điện toán Burroughs Corporation (hãng lớn thứ hai sau IBM lúc đó). Tôi xin nghỉ làm bán thời gian, trả hết số tiền nợ ông chủ cho mượn, và bắt đầu đi học đại học ngành điện toán vào buổi tối và cuối tuần. Thuở ấy, ngành này còn phôi thai, chỉ có “mainframe” và chưa có PC và Microsoft Windows. Năm 1982, Microsoft mới cùng IBM chế tạo ra PC, và năm 1985 chế tạo ra Microsoft Windows. Tôi may mắn làm việc trong ngành này đúng thời điểm nên cứ thế học hỏi, nghiên cứu và vươn lên.

Tôi trở thành một trong những nhân vật chính của nhóm biến đổi máy đánh chữ của Bộ Cựu Chiến Binh Hoa Kỳ qua Office Automation với Word Processing, Email, Telecommunications, Systems, và Network trong đầu thập niên 1980. Tôi cũng làm việc 10 năm trong nhóm tiêu chuẩn hóa Systems và Network cho Citigroup, công ty mẹ của Citibank.

Ngày 30 Tháng Tư năm nay đánh dấu 50 năm ngày tôi xa rời Việt Nam lưu vong nơi xứ người, ký ức lay hiện về dạt dào cảm xúc… Nhìn lại cuộc đời sau 50 năm sống tại quê hương thứ hai này, tôi cảm thấy vui vì đã thực hiện được những điều tự hứa với bản thân trong ngày 4 Tháng Bảy, 1975, tại buổi tiệc tiếp đón tôi tại nhà ông bà Siebentritt.

Lớp người Việt tị nạn đi trước đã hết sức phấn đấu làm việc, học hỏi, và đã đóng góp không nhỏ cho sự hưng thịnh của Hoa Kỳ. Họ đã dồn hết nỗ lực để gầy dựng và hướng dẫn con cái, tạo điều kiện cho thế hệ thứ hai có số vốn kiến thức và khả năng, để cùng tiến bước, sát cánh bên người bản xứ trong mọi lãnh vực.

Ngày hôm nay, thế hệ thứ nhất của người Việt tị nạn đã vào tuổi xế chiều, một số lớn đã vĩnh viễn ra đi. Con cháu của người Việt tị nạn nay đã trưởng thành, đang bước những bước vững chắc đi vào dòng chính. Họ đang tiếp nối truyền thống mà cha anh đã miệt mài gầy dựng, và nhận lãnh trách nhiệm xây dựng đất nước, cộng đồng, làm vẻ vang dân tộc Việt.

Sáng nay, một buổi sáng mùa Xuân ấm áp, tôi ngồi một mình sau vườn, uống ly cà phê, nhìn ngắm hàng cây lá bung ra xanh mướt, muôn hoa nở rộ, bên tiếng chim hót líu lo. Hồi tưởng lại chặng đường dài trải qua trong suốt 50 năm, những kỷ niệm của ngày xưa tràn về, tôi xin đội ơn Chúa, nước Mỹ, và các ân nhân đã cho tôi cơ hội để học hỏi, thăng tiến, và một cuộc sống đầy đủ, bình an ở tuổi về chiều. [đ.d.]