Bình Thiên

Sau khi Tổng Thống Donald Trump áp đặt thuế quan 25% lên các mặt hàng nhập khẩu của Canada và Mexico vào Thứ Ba đầu tiên của Tháng Hai, Thủ Tướng Canada, Justin Trudeau đã đưa ra một tuyên bố bất thường và đáng lo ngại khi cáo buộc rằng mục tiêu chính của các mức thuế này là nhằm thôn tính Canada bằng cách làm sụp đổ nền kinh tế của quốc gia đồng minh phía Bắc Hoa Kỳ này.

Ông Trudeau phát biểu với báo chí tại Ottawa rằng: “Lý do ông ấy đưa ra cho các mức thuế hôm nay, liên quan đến fentanyl, hoàn toàn vô căn cứ, hoàn toàn không chính đáng, hoàn toàn sai sự thật. Điều ông ấy muốn là chứng kiến sự sụp đổ hoàn toàn của nền kinh tế Canada, vì điều đó sẽ khiến việc sáp nhập chúng tôi dễ dàng hơn.”

Những căng thẳng này không phải phát sinh đột ngột. Trong cuộc gọi giữa hai nhà lãnh đạo vào đầu tháng Hai, ông Trump đã thách thức hiệp ước biên giới giữa hai nước và bày tỏ sự không hài lòng với các thỏa thuận về tài nguyên nước chung. Ông liệt kê một loạt bất mãn về quan hệ thương mại song phương, bao gồm ngành sữa được bảo hộ của Canada, khó khăn mà các ngân hàng Mỹ gặp phải khi kinh doanh tại đây, cùng với thuế tiêu dùng của Canada mà ông cho là không công bằng vì làm tăng giá hàng hóa Mỹ.

Đặc biệt đáng chú ý, ông Trump còn nói với ông Trudeau rằng ông không tin hiệp ước xác định biên giới giữa hai nước là hợp lệ và muốn sửa đổi đường biên giới, nhưng không đưa ra thêm giải thích nào. Theo tờ Toronto Star, một nhật báo Canada, trong cuộc gọi đó, ông Trump đã nhắc đến hiệp ước biên giới năm 1908 – hiệp ước hoàn thiện biên giới quốc tế giữa Canada (lúc đó là lãnh thổ của Anh) và Hoa Kỳ.

Ngoài ra, theo Financial Times, căng thẳng không chỉ giới hạn ở vấn đề thuế quan. Qua cuộc gọi giữa Bộ trưởng Thương mại Howard Lutnick và Bộ trưởng Tài chính Canada Dominic LeBlanc, có những thảo luận trong Nhà Trắng và từ phía ông Trump về việc loại Canada khỏi liên minh tình báo Five Eyes (bao gồm cả Anh, Úc, New Zealand và Mỹ). Điều này cho thấy ý định của ông Trump không chỉ dừng lại ở việc áp đặt thuế quan mà còn muốn thay đổi sâu sắc mối quan hệ giữa hai nước.

Sau cuộc trò chuyện giữa hai nhà lãnh đạo ngày 3 tháng Hai, ông Lutnick gọi cho ông LeBlanc và đưa ra thông điệp gây sốc: Ông Trump không chỉ muốn gây chiến tranh thương mại với Canada mà còn đang xem xét lại hợp tác quân sự, đặc biệt là Bộ Tư lệnh Phòng không Vũ trụ Bắc Mỹ (NORAD), đồng thời muốn xóa bỏ các thỏa thuận về vùng Hồ Lớn – vốn quy định cách hai nước chia sẻ và quản lý các hồ Superior, Huron, Erie và Ontario.

Bài học lịch sử và nỗ lực thâu tóm Canada thất bại

Tình hình hiện tại gợi nhớ đến một tiền lệ lịch sử quan trọng. Vào những năm 1890 – thời kỳ mà ông Trump thường ca ngợi là kỷ nguyên vàng của lịch sử Mỹ – Đảng Cộng hòa đã từng dùng đòn tấn công thương mại để ép Canada gia nhập Hoa Kỳ. Lúc đó, Canada vẫn là thuộc địa của Anh, và đỉnh điểm của nỗ lực này xảy ra sau khi Đạo luật Thuế quan McKinley được thông qua vào năm 1890, đẩy mức thuế trung bình lên khoảng 50%.

Để buộc Canada sáp nhập, Đạo luật McKinley cố tình không miễn thuế cho các sản phẩm Canada. Các thành viên Đảng Cộng hòa kỳ vọng rằng người dân Canada, vốn ngày càng phụ thuộc vào thị trường Mỹ, sẽ chấp nhận trở thành bang thứ 45 để tránh các mức thuế trừng phạt.

Ngoại trưởng Hoa Kỳ lúc bấy giờ, James G. Blaine – đồng tác giả của đạo luật – coi việc sáp nhập là cách để xóa bỏ cạnh tranh về cá và gỗ. Ông công khai tuyên bố rằng mình hy vọng vào “một tình anh em cao cả và cao quý hơn, cuối cùng có thể hợp nhất Hoa Kỳ và Canada trong một liên minh hoàn hảo.”

Blaine nhấn mạnh: “Tôi hoàn toàn phản đối việc mang lại cho người Canada niềm vui tinh thần khi được vẫy cờ Anh… trong khi thực tế lại hưởng lợi từ thị trường Mỹ.” Riêng tư, ông nói với Tổng thống Benjamin Harrison rằng nếu từ chối chính sách có đi có lại, Canada “cuối cùng, tôi tin rằng, sẽ tìm cách gia nhập Liên bang.”

Các quan chức và người ủng hộ thương mại tự do ở Anh và Canada đã nhận ra ý đồ này.

Một thành viên Câu lạc bộ Cobden – tổ chức thương mại tự do có ảnh hưởng tại London – gọi đây là “sự xúc phạm nền văn minh” và dự đoán rằng nó “sẽ dẫn đến việc Mỹ sáp nhập Canada.”

Thành viên Đảng Tự do Anh, Lyon Playfair, cảnh báo rằng đạo luật này giống như “một cuộc tấn công ngầm vào Canada.”

Thủ tướng Bảo thủ Canada lúc bấy giờ, Sir John Macdonald, cho rằng khi “buộc sư tử Hoa Kỳ và cừu Canada nằm chung với nhau,” thì điều đó “chỉ có thể đạt được khi cừu nằm trong bụng sư tử.”

Phản ứng ngược từ thuế quan McKinley đã củng cố tinh thần dân tộc Canada

Tuy nhiên, dù cả hai phía thời điểm ấy đều tin rằng thuế quan sẽ khiến Canada khuất phục, thực tế lại hoàn toàn ngược lại. Những người Canada theo chủ nghĩa dân tộc cho rằng thuế quan là “một đòn nặng giáng vào cả ngành công nghiệp nội địa và sự thịnh vượng cũng như độc lập của Lãnh thổ Canada – một hành động gây hấn không có lý do, một nỗ lực chinh phục bằng chiến tranh tài chính.”

Thay vì tìm cách sáp nhập, thuế quan khơi dậy “tình yêu dành cho Nữ hoàng, lá cờ và đất nước,” theo lời George T. Denison, chủ tịch Liên minh Đế quốc Anh tại Canada. Phần lớn người Canada xem Đạo luật McKinley là “âm mưu phản bội đất nước để sáp nhập” và kiên quyết không chấp nhận. Mối liên kết văn hóa, chính trị với Đế quốc Anh, cùng sự tức giận trước nỗ lực cưỡng ép, đã chứng tỏ sức mạnh vượt trội.

Thủ tướng John Macdonald đã quyết định phản ứng cứng rắn. Ông đề xuất áp thuế cao lên hàng hóa Mỹ và tăng cường thương mại với Anh. Ông còn biến cuộc bầu cử năm 1891 thành cuộc trưng cầu dân ý về quan hệ Canada-Mỹ, cáo buộc Đảng Tự do bắt tay với những người Cộng hòa muốn sáp nhập. Nhờ khơi dậy “tiếng kêu lòng trung thành,” ông Macdonald giành chiến thắng sít sao trước những người ủng hộ quan hệ thân thiện hơn với Mỹ.

Thất bại của Mỹ mang lại lợi ích cho Anh. Trong hai năm sau khi Đạo luật McKinley được thông qua, xuất khẩu nông nghiệp của Canada sang Anh tăng từ $3,5 triệu lên $15 triệu, còn xuất khẩu nông sản và động vật tăng từ $16 triệu lên $24 triệu. Từ năm 1897, Canada ưu tiên tiếp cận thị trường cho hàng nhập khẩu từ Anh. Các nhà sản xuất Mỹ buộc phải chuyển sản xuất sang Canada để vượt qua rào cản thuế quan. Bộ trưởng Thương mại Canada Mackenzie Bowell vui mừng thông báo với Thượng viện Canada rằng: “Đạo luật McKinley, thay vì phá hủy thương mại của đất nước này, chỉ chuyển hướng nó từ Hoa Kỳ sang Anh.”

Lịch sử lặp lại với phản ứng mạnh mẽ từ một Canada đoàn kết đồng lòng

Có vẻ như lịch sử đang lặp lại ở Canada, khi cả nước một lần nữa đồng lòng đứng lên đối phó với áp lực từ thuế quan của Mỹ. Trên chính trường Canada, mọi thứ dường như đang đi ngược lại kỳ vọng của ông Trump.

Trước khi những phát ngôn gây sốc về việc sáp nhập Canada được ông Trump đưa ra, Pierre Poilievre – lãnh đạo phe cánh hữu – đang chiếm ưu thế rõ rệt, sẵn sàng kế nhiệm sau nhiệm kỳ đầy khó khăn của Thủ tướng Justin Trudeau, người nổi tiếng với chính sách “woke”. Nhưng mọi thứ đã thay đổi chóng mặt kể từ khi ông Trump nhậm chức. Mark Carney, cựu Thống đốc Ngân hàng Anh, bất ngờ nổi lên như một ứng cử viên sáng giá của phe cánh tả để thay thế Trudeau và hiện đã chiến thắng làm nhà lãnh đạo mới của Canada.

Không chịu thua, Poilievre cũng chuyển hướng sang lập trường chống chính quyền Trump một cách mạnh mẽ khi lên án gay gắt “các mức thuế quan khổng lồ, bất công và không chính đáng” của Mỹ. Ông kêu gọi chính phủ Canada chấm dứt tình trạng tạm ngưng quốc hội để đưa ra biện pháp đáp trả, bao gồm áp thuế tương đương lên hàng hóa Mỹ – một động thái mà ông cho rằng sẽ huy động ngân sách để hỗ trợ “công nhân và doanh nghiệp bị ảnh hưởng”. Đồng thời, Poilievre nhấn mạnh yêu cầu về một đợt “giảm thuế lớn” cùng các nỗ lực khác nhằm củng cố nền kinh tế Canada trước áp lực từ bên ngoài.

Phản ứng không chỉ dừng lại ở cấp liên bang. Các thủ hiến trên khắp Canada cũng nhanh chóng vào cuộc để đối phó với thuế quan của Mỹ.

Thủ hiến Ontario, Doug Ford, tuyên bố Canada “không còn lựa chọn nào khác ngoài việc đáp trả mạnh mẽ” và ra lệnh cho Cơ quan Kiểm soát Rượu Ontario ngừng bán rượu Mỹ.

Tại Alberta, Thủ hiến Danielle Smith, vốn từng phản đối các biện pháp thương mại cứng rắn với Mỹ, giờ đây đổi giọng, cho rằng Canada cần phản ứng trước “chính sách tự hủy hoại lẫn nhau” của Trump và ủng hộ “sử dụng chiến lược” thuế quan lên hàng hóa Mỹ “mà có thể dễ dàng mua từ Canada hoặc các nhà cung cấp không phải Mỹ”.

Thủ hiến Quebec, François Legault, chỉ đạo Chủ tịch Ngân khố Sonia LeBel “xem xét lại tất cả hợp đồng mua sắm liên quan đến nhà cung cấp Mỹ” và trừng phạt bất kỳ công ty nào làm ăn với chính quyền tỉnh. Ông còn yêu cầu Société des alcools du Quebec gỡ toàn bộ sản phẩm Mỹ khỏi kệ hàng.

Các thủ hiến khác như Tim Houston (Nova Scotia), R.J. Simpson (Lãnh thổ Tây Bắc), Wab Kinew (Manitoba), Dennis King (Đảo Prince Edward), David Eby (British Columbia) và Ranj Pillai (Yukon) cũng đưa ra loạt biện pháp tương tự, từ ngừng nhập khẩu rượu Mỹ đến áp phí cho xe Mỹ, thể hiện sự đồng lòng hiếm thấy trên toàn quốc.

Đã có một số cuộc thăm dò ý kiến ​​được tiến hành để hỏi người dân Canada về ý kiến ​​của họ đối với đề xuất này. Phản hồi từ người dân Canada phần lớn là phản đối việc Canada gia nhập Hoa Kỳ với tư cách là tiểu bang thứ 51 khi tỷ lệ phản đối lên tới 90%. Sự ủng hộ mạnh mẽ nhất đối với việc gia nhập Hoa Kỳ đến từ Alberta.

Chủ tịch Viện Angus Reid, Shachi Kurl, nói thêm rằng lý do chính khiến một số người Canada ủng hộ ý tưởng gia nhập Hoa Kỳ là vì họ cảm thấy chính phủ hiện tại của họ không được phục vụ đầy đủ; những người khác nhìn thấy cơ hội để đạt được lợi ích cá nhân. Những lý do khác khiến họ muốn rời khỏi Canada và gia nhập Hoa Kỳ bao gồm không thích chế độ quân chủ Anh.

Cuối cùng, thay vì chủ đích tấn công thương mại gây thiệt hại và chia rẽ lòng dân Canada như phe Đảng Tự do những năm 1890, tổng thống Trump đã làm trỗi dậy tinh thần dân tộc của họ và cùng nhau đoàn kết chống lại chủ đích xâm lược bằng tấn công thương mại của vị tổng thống Hoa Kỳ đầy hỗn loạn này.

MAGA không chỉ làm các đồng minh xa cách Mỹ mà còn thúc đẩy họ xích lại gần nhau.

Không chỉ ở Canada, Tổng thống Mỹ cũng chẳng được lòng người dân Anh, kể cả những cử tri cánh hữu. Ngày nay, dù Canada đã là một quốc gia độc lập, họ vẫn thuộc Khối Thịnh Vượng Chung (Commonwealth) và công nhận Vua Charles là nguyên thủ quốc gia. Những đòn thuế quan hiện tại của Mỹ không chỉ đánh đến Canada mà còn đe dọa cả châu Âu, khiến các đồng minh truyền thống ngày càng nghi ngờ chính sách “Nước Mỹ trên hết” của Trump. Điều này đang thúc đẩy xu hướng hợp sức giữa Canada, Anh và EU để đối phó với thách thức chung, gợi nhớ đến tinh thần đoàn kết trong lịch sử.

Một cuộc thăm dò của YouGov cho thấy 76% người được hỏi tại Anh đánh giá ông Trump xử lý cuộc chiến ở Ukraine tệ hại, trong khi chỉ 13% cho rằng ông làm tốt. Đảng Cải Cách hiện dẫn đầu với 25% sự ủng hộ, theo sau là Đảng Bảo Thủ với 21%, tổng cộng 46%. Dù vậy, những tiếng nói ủng hộ Trump nhiệt tình nhất trên mạng xã hội ở Anh không phản ánh đúng tâm tư chung của phe cánh hữu nước này. Xuyên suốt châu Âu, người dân yêu nước tỏ ra khó chịu khi chứng kiến các chính trị gia của họ bị áp bức, và họ có lý do chính đáng để lo ngại về những biện pháp trừng phạt thương mại.

Dự án MAGA của Trump rõ ràng không thể bê nguyên xi sang các nền chính trị khác ở phương Tây. Nó không phải là một kế hoạch ý thức hệ chặt chẽ hay một công thức chung để vực dậy mọi quốc gia. Thay vào đó, MAGA giống như một màn trình diễn chính trị kiểu giải trí, phản ánh lý thuyết về vai trò của những cá nhân xuất chúng trong lịch sử. Đây là “sân chơi” của một tỷ phú Mỹ độc nhất trong bối cảnh thế giới ngày càng đa cực, chứ không phải một cẩm nang toàn diện. Muốn hiểu MAGA, bạn phải xem lại The Apprentice, nắm bắt cách mạng xã hội và nền kinh tế chú ý vận hành, nghiên cứu đặc thù của thị trường bất động sản New York, lý giải tại sao Silicon Valley quay lưng với Washington, đồng thời nhận thức rõ sự thống trị của đồng đô la và vị thế kinh tế ngày càng mờ nhạt của châu Âu.

Trump luôn đặt mục tiêu “Nước Mỹ trên hết” – điều này đã rõ ngay từ cái tên của phong trào. Nhưng những gì hiệu quả với cánh hữu Mỹ không thể tự động áp dụng cho Anh, Canada, Đài Loan hay Úc. Lợi ích quốc gia của Mỹ thường xuyên xung đột trực tiếp với lợi ích của các nước khác. MAGA không phải một bản tuyên ngôn để các nước sao chép. Nếu cố làm vậy, kết quả sẽ giống như một ca ghép tạng thất bại: hệ miễn dịch của “cơ thể” nhận sẽ phản ứng dữ dội, coi nó là kẻ xâm lược xa lạ.

Giới tinh hoa cánh tả khắp phương Tây đang tận dụng tình thế này một cách khéo léo. Họ sẵn sàng nhượng bộ một vài điểm trong chương trình của Trump, như tăng ngân sách quốc phòng, nhưng đặt cược rằng thái độ hăm dọa của ông sẽ khiến cử tri quay lưng với các phong trào cánh hữu. Tại Anh, Đảng Lao động và Đảng Dân chủ Tự do hy vọng làn sóng phản đối Trump liên quan đến Ukraine sẽ mở đường cho việc tái gia nhập EU. Các luật sư cánh tả thì lập luận rằng Anh không nên rời Công ước Nhân quyền châu Âu (ECHR), vì bất kỳ động thái nào làm lung lay “trật tự toàn cầu” đều cần bị phản đối. Sự bành trướng kiểu đế quốc của Trump có nguy cơ làm chệch hướng cuộc cách mạng cánh hữu mà Anh và châu Âu từng kỳ vọng.