Mục này chỉ nhằm giải đáp các thắc mắc về sức khỏe có tính cách tổng quát. Với các vấn đề cụ thể, chi tiết của từng bệnh nhân, xin liên lạc với bác sĩ để được thăm khám trực tiếp. Nhiều thông tin thiết thực và bổ ích khác về sức khỏe cũng được phát trên đài Radio Chuyện Sáng Chủ Nhật ở vùng Orange County, California, vào mỗi sáng Chủ Nhật từ 6 đến 9 giờ, trong chương trình “Câu Chuyện Sức Khỏe Sáng Chủ Nhật.” Nhiều thông tin sức khỏe bổ ích khác cũng có thể tìm thấy trên các website www.nguyentranhoang.com và www.radiochuyensangchunhat.com. Quý vị có thể liên lạc bác sĩ qua email: [email protected] hoặc điện thoại (714) 531-7930.
Bác Sĩ Nguyễn Trần Hoàng
Một buổi sáng ở Little Saigon, anh Hai lại ngồi ở quán cà phê quen thuộc. Nhưng lần này, anh không uống cà phê. Anh chỉ ngồi im. Người bạn hỏi:
-Sao hôm nay không uống?
Anh trả lời, rất nhẹ:
-Tôi ngủ không được.
Anh không nói thêm. Nhưng vấn đề anh đang trải qua là điều mà rất nhiều người lệ thuộc vào opioid đều trải qua. Không phải là đau thể xác. Mà là một sự thay đổi sâu hơn, bên trong não.
Không phải họ muốn uống thuốc, mà là não họ bắt đầu cần thuốc.
Não hoạt động theo nguyên tắc cân bằng
Não con người luôn cố giữ sự cân bằng. Khi có điều gì làm tăng cảm giác dễ chịu, não sẽ điều chỉnh để đưa mọi thứ trở lại mức bình thường.
Khi opioid được đưa vào, não nhận được tín hiệu giảm đau và dễ chịu. Opioid kích thích phóng thích dopamine, một chất hóa học giúp tạo cảm giác bình an, nhẹ nhõm, và hài lòng. Đây là cùng một hệ thống giúp ta cảm thấy vui khi ăn ngon, khi gặp người thân, hoặc khi đạt được điều gì có ý nghĩa.
Nhưng khi opioid được đưa vào nhiều lần, não bắt đầu thích nghi.
Não giảm sản xuất dopamine tự nhiên.
Não giảm sản xuất endorphins, là các chất giảm đau tự nhiên của cơ thể.
Não bắt đầu “dựa vào” opioid từ bên ngoài.
Đây là bước quan trọng nhất.
Người bệnh không nhận ra, nhưng não đã thay đổi.
Tolerance – khi liều cũ không còn đủ
Sau một thời gian, người bệnh nhận thấy cùng một liều thuốc không còn hiệu quả như trước.
Thuốc không còn giảm đau tốt như trước, không còn tạo cảm giác dễ chịu như trước.
Đây gọi là tolerance – sự quen thuốc.
Não đã thích nghi với sự có mặt của opioid. Để đạt cùng hiệu quả, cần liều cao hơn.
Đây là cơ chế sinh học bình thường, không phải là yếu đuối, không phải thiếu ý chí, mà là não đã thay đổi cách hoạt động.
Dependence – khi não cần thuốc để cảm thấy bình thường
Sau tolerance, bước tiếp theo là dependence – lệ thuộc sinh học.
Lúc này, người bệnh không cần thuốc để thấy dễ chịu, họ cần thuốc để thấy bình thường.
Khi không có thuốc, cơ thể xuất hiện các triệu chứng:
-lo âu
-bồn chồn
-khó ngủ
-đau nhức toàn thân
-đổ mồ hôi
-run nhẹ
-tim đập nhanh
-cảm giác bất an không rõ lý do
Đây gọi là withdrawal – hội chứng cai thuốc.
Withdrawal không phải là tưởng tượng. Đó là phản ứng sinh học thật.
Não đã quen với opioid. Khi opioid biến mất, não mất cân bằng.
Người bệnh uống thuốc không phải để “phê.” Họ uống thuốc để chấm dứt cảm giác khó chịu.
Addiction – khi khả năng kiểm soát bị suy giảm
Không phải ai lệ thuộc cũng nghiện, nhưng khi não tiếp tục thay đổi, khả năng kiểm soát bắt đầu suy giảm.
Người bệnh bắt đầu:
-nghĩ về thuốc thường xuyên hơn
-lo lắng khi sắp hết thuốc
-cảm thấy bất an khi không có thuốc bên cạnh
Họ có thể vẫn làm việc, vẫn sinh hoạt bình thường, nhưng bên trong, não đã bắt đầu ưu tiên thuốc. Đây gọi là addiction: nghiện.
Đây là một bệnh của não, không phải là sự lựa chọn đơn giản.
Câu chuyện của anh tư
Anh Tư làm nghề lái xe giao hàng. Sau một tai nạn xe, anh bị đau vai kéo dài.
Bác sĩ cho thuốc giảm đau opioid. Ban đầu, thuốc giúp anh làm việc lại bình thường, nhưng vài tháng sau, anh nhận ra một điều: Anh bắt đầu lo khi gần hết thuốc.
Anh kiểm tra chai thuốc nhiều lần trong ngày.
Anh không uống nhiều hơn toa, nhưng anh nghĩ về thuốc nhiều hơn.
Anh nói với vợ:
-Không biết tại sao, nhưng anh thấy yên tâm khi có thuốc bên cạnh.
Đây là dấu hiệu sớm của thay đổi trong não.
Không ai thấy.
Nhưng nó có thật.
Một số người nguy cơ nghiện cao hơn, vì sao?
Không phải ai dùng opioid cũng nghiện, nhưng một số người có nguy cơ cao hơn, bao gồm:
-người có tiền sử trầm cảm hoặc lo âu
-người bị stress kéo dài
-người có đau mạn tính
-người có tiền sử nghiện rượu hoặc thuốc lá
-người có tiền sử gia đình có người nghiện
Não của mỗi người khác nhau.
Một số não dễ thích nghi hơn.
Một số não dễ lệ thuộc hơn.
Đây là yếu tố sinh học.
Fentanyl – nguy hiểm không chỉ vì mạnh
Fentanyl nguy hiểm vì nó tác động rất nhanh, mà vì chất này gắn vào opioid receptors mạnh hơn nhiều lần so với morphine. Và quan trọng nhất, fentanyl làm chậm trung tâm hô hấp trong não rất nhanh.
Người bệnh có thể không nhận ra mình đang quá liều.
Họ buồn ngủ.
Hơi thở chậm lại.
Rồi ngừng.
Nhiều trường hợp tử vong xảy ra trong khi người bệnh đang ngủ.
Dấu hiệu sớm mà gia đình có thể nhận ra
Các dấu hiệu sớm của nghiện opioid thường rất nhẹ.
Bao gồm:
-khó ngủ mới xuất hiện
-lo âu không rõ nguyên nhân
-cảm thấy khó chịu khi không có thuốc
-lo lắng về việc hết thuốc
-mệt mỏi nhiều hơn bình thường
Những dấu hiệu này dễ bị bỏ qua, nhưng nhận ra sớm có thể giúp ngăn chặn tiến triển.
Một sự thật quan trọng
Người nghiện opioid không bắt đầu với ý định nghiện. Họ bắt đầu với cơn đau, với một toa thuốc, với mong muốn được khỏe lại.
Não thay đổi từ từ, âm thầm, cho tới khi họ nhận ra mình không còn hoàn toàn kiểm soát.
Đây không phải là thất bại đạo đức.
Đây là một bệnh sinh học.
Và giống như các bệnh khác, nó có thể được điều trị.
(còn tiếp)
Nguồn:
National Institute on Drug Abuse, Neurobiology of Opioid Addiction
American Psychiatric Association, DSM-5
National Institutes of Health
Centers for Disease Control and Prevention.
Nghiện Opioid (Kỳ 1) – Từ viên thuốc giảm đau đến vòng xoáy không lối thoát
