Không biết từ đời thuở nào tôi đã vô cùng ái mộ nền văn minh Hy Lạp. Hy Lạp với những đền đài uy nghi tráng lệ song lại rất giản đơn, thanh nhã. Hy Lạp với những thần linh uy mãnh song lại mỹ miều như những con người ngọc và đầy đam mê rất người. Và rồi dưới ảnh hưởng của Nietzsche, tôi biết ái mộ thêm tinh thần sáng lóa, tinh khôi của thiên tài Hy Lạp, biểu lộ một cách bi tráng, lẫm liệt qua những bi kịch gia vĩ đại, những triết gia độc đáo tiền Socrates, Plato. Cuối cùng, Henry Miller với cuốn du ký tuyệt vời “The Clossus of Maroussi” đã đưa tôi vào những vườn olive, vườn chanh thơm ngát bên bờ biển, gặp gỡ những người Hy Lạp đầy sức sống, nồng nàn tình người.
Với tình yêu Hy Lạp đó tôi đã dịch Alexis Zorba vào năm 1969.
Nguyễn Hữu Hiệu
Kỳ 52
Tôi nhìn Zorba dưới ánh trăng và thán phục thái độ gan dạ và đơn giản hắn thích nghi với thế giới xung quanh, cách thân thể và tâm hồn hắn hợp thành một toàn thể hòa điệu, và tất cả mọi sự, đàn bà, bánh, nước thịt, giấc ngủ, kết hợp một cách hân hoan với xác thịt hắn và trở thành Zorba. Chưa bao giờ có một cuộc giao hảo thân thiện đến thế giữa một người và vũ trụ.
Vầng trăng lúc này sắp lụn tàn, tròn và xanh xao. Một vẻ dịu dàng khôn tả bao trùm mặt biển.
Zorba liệng mẩu thuốc lá, vươn tay lấy cái giỏ, lấy ra dây, cuộn chỉ, mấy mảnh gỗ nhỏ, thắp ngọn đèn dầu và lại bắt đầu thí nghiệm đường sắt treo. Cúi mình trên món đồ chơi nguyên sơ, chìm đắm trong những con toán chắc hẳn phải khó khăn lắm, vì hắn luôn luôn gãi đầu một cách điên cuồng và chửi thề.
Ðột nhiên, hắn chán ngấy. Hắn đá đường sắt treo và nó sụp đổ trên mặt đất.
12
Giấc ngủ xâm chiếm tôi. khi tôi thức dậy, Zorba đã đi rồi. Trời lạnh, tôi không muốn bước xuống giường chút nào. Tôi với tay lấy một cuốn sách tôi thích và đã mang theo để trên kệ sách đầu giường: tập thơ Mallarmé. Tôi đọc chậm rãi và ngẫu nhiên. Tôi gấp sách lại, lại mở ra và cuối cùng ném xuống. Lần đầu tiên trong đời tôi, tất cả những thứ đó dường như thiếu máu, vô vị, vô hương và không có chất người. Những chữ xanh xao trống rỗng, treo trong khoảng không. Một thứ nước cất hoàn toàn tinh khiết, không có vi trùng, nhưng cũng không có dưỡng chất. Vô sinh.
Cũng như trong những tôn giáo đã mất những hơi thở sáng tạo buổi đầu, thần thánh chỉ còn là những thi tứ hay những vật trang trí tô điểm cho nỗi cô độc của con người và tường vách, thứ thi ca này cũng vậy. Hứng khởi mãnh liệt của tâm hồn chất chứa đất đai và hạt giống đã trở thành một trò chơi trí thức hoàn toàn, một kiến trúc hư không, bác học và phức tạp.
Tôi lại giở cuốn thơ ra và bắt đầu đọc. Tại sao những bài thơ này đã đầu độc tôi trong bấy nhiêu năm? Thi ca thuần túy! Cuộc đời trở thành một trò chơi sáng suốt, trong trẻo, không vấy một giọt máu. Môi trường nhân loại nặng trĩu dục vọng, vẩn đục, bất tịnh – nó được cấu tạo bởi tình yêu, xác thịt, tiếng kêu gào tuyệt vọng. Hãy để nó thăng hoa thành ý tưởng trừu tượng và, trong cái nồi nấu của tinh thần, bằng nhiều quá trình của khoa luyện kim, hãy để nó bị lọc mất tính cách vật chất và bốc hơi!
Tất cả những thứ này ngày xưa đã mê hoặc tôi bao nhiêu, sáng hôm nay chỉ còn là những trò leo dây múa rối tinh thần và xảo thuật lừa bịp khéo léo đối với tôi bấy nhiêu! Luôn luôn, vào buổi suy tàn của tất cả mọi nền văn minh, nỗi khắc khoải của con người chấm dứt như vậy – bằng những trò lường gạt ảo thuật khéo léo: thi ca thuần túy, âm nhạc thuần túy, tư tưởng thuần túy. Con người cuối cùng – kẻ đã giải thoát mình khỏi mọi đức tin, mọi ảo tưởng không chờ đợi gì nữa, không sợ hãi gì nữa – thấy đất sét mà mình được nặn ra bị giản lược vào tinh thần, và tinh thần này không còn mảnh đất nào buông rễ để hút mầu mỡ và tự nuôi dưỡng. Con người cuối cùng đã tự làm trống rỗng mình; không còn hạt giống, không còn phân, không còn máu. Tất cả mọi sự đều trở thành danh từ, tất cả mọi danh từ đều trở thành những xảo thuật âm nhạc. Con người cuối cùng còn đi xa hơn thế nữa: hắn ngồi trong nỗi cô đơn tuyệt đối và phân tích âm nhạc thành những phương trình toán học.
